Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
रहूगणराजः जडभरतं प्रति अपराधेन विनीतः सन् अध्यात्मोपदेशं याचते। जडभरतः ‘स्वामी-सेवक’ इति देहाध्यासजन्यं तर्कं तथा देहसुखदुःखयोः परमार्थात् बाह्यत्वं निराकरोति। स त्रिगुणात्मकं मनः अनियन्त्रितगजवत् पुण्यापुण्यकर्मविस्तारकं, कर्मबन्धं च जात्यन्तरपरिभ्रमणं जनयदिति विश्लेषयति। इन्द्रिय-विषय-देह-समाजाभिमान-अहङ्कारादिरूपं मनसः क्षेत्रं दर्शयन्, बहवो वृत्तयः सन्ति तथापि सर्वं भगवता नियन्त्रितमिति बोधयति। अन्ते द्वौ क्षेत्रज्ञौ—जीवः परमात्मा नारायणो वासुदेवश्च—इति सिद्धान्तं प्रतिपाद्य, गुरोः तथा भगवतः पदपङ्कजसेवया मनोजयं कर्तव्यमिति उपदिशति; एतत् रहूगणस्य शरणागतेः दृढीकरणाय मोक्षभक्तिमार्गं प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
ब्राह्मण उवाच—अकोविदः सन् कोविदवादवादान् वदसि; अत एव नातिविदां वरिष्ठोऽसि। न हि सूरयः व्यवहारमेनं तत्त्वावमर्शेन सह अमनन्ति; दासस्वामिसम्बन्ध-सुखदुःखादि च बाह्यव्यवहारमात्रम्, परमार्थदृष्ट्या न एवं वक्तव्यम्।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
तथैव राजन्, स्वामि-सेवक-राज्य-प्रजा-सम्बन्धकथाः सर्वाः कर्ममय्य एव; वेदवादेषु कर्मकाण्डे प्रवृत्ताः यज्ञादिषु श्रद्धां कुर्वन्ति, तेषां तत्त्वबोधः प्रायेण शुद्धो न प्रकाशते।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयस्योऽपि वाचः न समासन्; यथा स्वप्नो निरुक्त्या मिथ्येति स्वयमेव ज्ञायते, तथा गृहमेधिसौख्यं हेयमिति यस्य स्वयमनुमितं स्यात्, तस्मै वेदाः अपि साक्षात्तत्त्वबोधे अपर्याप्ताः।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
यावन्मनः पुरुषस्य रजसा वा सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धं, तावत् इन्द्रियैः आकूतिभिः निरङ्कुशं गज इव कुशलं चेतरं वा कर्मविस्तारं वितनोति; तेन भोग-दुःखयोः संसारे एव वर्तते।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
स वासनात्मा विषय-उपरक्तो गुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा; पृथङ्नाम-रूपभेदैः अन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैः तनोति, तस्मात् देवान् मनुष्यान् पशून् खगांश्च यथोच्च-नीचं देहं गृह्णाति।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति; मायारचितान्तरात्मा स्वदेहिनं आलिङ्ग्य संसृतिचक्रकूटः नानायोनिषु वहति, कर्मबन्धनं च वर्धयति।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
तावत् अयं व्यवहारः सदा एव क्षेत्रज्ञ-साक्ष्यः स्थूलसूक्ष्मरूपेण भवति। तस्मात् मनः एव लिङ्गम्; तदेव गुणागुणत्वस्य परावरस्य बन्धमोक्षयोः कारणम् इति विद्वांसो वदन्ति॥
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
गुणेषु अनुरक्तं मनो जन्तोः व्यसनाय भवति; नैर्गुण्ये तु स्थितं क्षेमाय, मोक्षाय च। यथा प्रदीपः घृतवर्तिं सम्यग् अश्नन् निर्मलशिखः प्रकाशते, असम्यग् दग्धवर्तिः सधूमः कृष्णतां याति; तथा मनः गुणकर्मानुबद्धं दुःखाय, तद्विमुखं तु स्वप्रभां—कृष्णचैतन्यं—प्रकाशयति॥
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
एकादश असन् मनसो हि वृत्तयः—आकूतयः पञ्च, धियः पञ्च, अभिमानश्च। मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां क्षेत्राणि इति विद्वांसो वदन्ति, हे वीर॥
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः श्रवणादि-ज्ञानेंद्रियविषयाः। विसर्गरत्यादि कर्मेन्द्रियविषयाः; तथा ‘ममेदम्’ इति स्वीकरणं—देहो मे, समाजो मे, कुलं मे, देशो मे—इत्यादि, एषा अहंकारवृत्तिः। केचित् ताम् द्वादशीं वदन्ति, तस्याः क्षेत्रं देह एव॥
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालैः एकादशामी मनसो विकाराः प्रवर्तन्ते। तैः क्षोभिताः शतशः सहस्रशः कोटिशश्च रूपान्तराणि यान्ति; किन्तु न मिथः न स्वतः स्युः—क्षेत्रज्ञतोऽधीनाः, भगवतः परमात्मनः नियन्त्रणे एव॥
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
क्षेत्रज्ञस्य मनसो मायारचितस्य जीवस्य नित्याः विभूतयः; कदाचिद् आविर्भवन्ति कदाचित् तिरोभवन्ति, शुद्धः तु अविशुद्धकर्तुः एतान् स्पष्टं विचष्टे।
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः स्वयंज्योतिरजः परेशः; नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमायया सर्वहृदि अवधीयमानः।
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
यथानिलः स्थावरजङ्गमानाम् आत्मस्वरूपेण निविष्ट ईशते; एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मा इदं सर्वम् अनुप्रविष्टः नियच्छति।
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
यावत् तनुभृत् मायां वयुनोदयेन न विधूय, विमुक्तसङ्गो न भवति, षट्सपत्नान् न जयति, आत्मतत्त्वं न वेत्ति—तावत् इह भ्रमति।
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
एतन्मन आत्मलिङ्गं जनस्य संसारतापावपनम्; शोकमोहामयरागलोभवैरानुबन्धं ममतां च विधत्ते, तदज्ञानात् जीवः दुःखं भुङ्क्ते।
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
एष मनोऽनियन्त्रितं जीवस्य परमः शत्रुः। उपेक्षितं वा अवसरं दत्तं वा वर्धते, जयति च; असत्यपि बलवान्, आत्मस्वरूपं आच्छादयति। हे राजन्, गुरोः श्रीहरेश्च चरणकमलसेवास्त्रेण सावधानं मनो जय।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.