Adhyaya 10
Rahūgaṇa Meets Jaḍa Bharata: The Shaking Palanquin and the Teaching Beyond Body-Identity
पञ्चमस्कन्धस्य पूर्ववृत्तान्तानुसारेण शुकदेवः जडभरतचरितं निरूपयति। राजा रहूगणः कपिलाश्रमं गच्छन् पालक्यां नीयते; इक्षुमतीतीरे वाहकाभावे सेवकाः बलात् जडभरतं गृह्णन्ति, तस्य महात्म्यं न ज्ञात्वा देहबलमेव पश्यन्ति। अहिंसापरायणः स सर्पिषां पिपीलिकादीनां हिंसां परिहरन् शनैः पादान् न्यस्यति, तेन पालकी कम्पते। रजोगुणप्रेरितो देहाभिमानी राजा तं कटुना तिरस्करोति। जडभरतः आत्मज्ञानयुक्त्या प्रत्याह—वाहकः देह एव, न आत्मा; स्थूलता, श्रमः, स्वामिदासभावादयः प्रकृत्युपाधयः क्षणिकाः। तस्य शान्तक्षमा-युक्तवाक्यैः राज्ञः हृदयग्रन्थिः शिथिलः; स अवतीर्य प्रणम्य वैष्णवापराधं स्वीकृत्य उपदेशं याचते। अध्यायान्ते राज्ञः गम्भीराः प्रश्नाः, पराधीनात्मबोध-भक्त्यादिविस्तारस्य तथा साधुनिन्दादोषस्य भूमिकां कुर्वन्ति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
Verse 2
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
अहिंसापरायणो जडभरतः पदे पदे त्रिपदपर्यन्तं पश्यन् पिपीलिकादीन् न हन्यादिति शनैः शनैः प्रचक्रमे; तेनान्यैर्वोढृभिः समं न गच्छन् शिबिका विषमं चलति स्म। ततः रहूगणो राजा शिबिकां विषमगतां दृष्ट्वा वोढॄन् उवाच—“हे वोढारः, साधु सम्यगतिक्रमत; किमर्थं विषमं वहथ, किमिदं यानं मुह्यते?”
Verse 3
अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥
राज्ञो रहूगणस्य ईश्वरवचः सोपालम्भं श्रुत्वा ते शिबिकावाहका दण्डभयात् शङ्कितमनसो भूत्वा तं विज्ञापयामासुः।
Verse 4
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
न वयं नरदेव प्रमत्ताः; भवन्नियमानुपथाः साध्वेव शिबिकां वहामः। अयम् अधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति; अनेन सह वहितुं वयं न पारयाम इति।
Verse 5
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
वोढॄणां दण्डभयकातरवचांसि निशम्य राजा रहूगणोऽवगच्छत्—एकस्य दोषेण सर्वेषां वहनं विषमं जातम् इति। तत्सर्वं निश्चित्य तेषां याचनां श्रुत्वा, वृद्धोपासितोऽपि राजधर्मनिसर्गेण रजोगुणावृतमतिः किंचिदुत्थितमन्युः सन्, भस्मावृतजातवेदसमिवाविस्पष्टब्रह्मतेजसं जडभरतं प्रति एवमाह।
Verse 6
अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
राजा रहूगण उवाच—अहो कष्टं भ्रातः! व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो भवान्; दीर्घमध्वानं सुचिरं एक एव शिबिकां ऊहिवान्। नातिपीवाऽसि, न संहननाङ्गश्च; जरसा चोपद्रुतोऽसि सखे। किं नु तेऽपर एते सङ्घट्टिनः सह वोढारो नोपकुर्वन्ति? इति बहुविप्रलब्धोऽपि जडभरतः, अविद्यया रचिते द्रव्यगुणकर्माशये स्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि “अहं मम” इत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययः ब्रह्मभूतः, तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह।
Verse 7
अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
अथ राजा रहूगणः स्वशिबिकायां विषमगतायां पुनः पुनः कम्पमानायां दृष्ट्वा क्रुद्ध उवाच—अरे दुष्ट! किं करोषि? जीवन्नपि मृत इव किं? मां स्वामिनं न जानासि? ममाज्ञां लङ्घयसि; अतः पापिनां यथा यमराजो दण्डं ददाति तथा त्वां दण्डयिष्यामि, चिकित्सां च करिष्यामि, यथा त्वं स्वप्रकृतिं प्राप्स्यसि।
Verse 8
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
एवं रजस्तमसानुविद्धेन मदेन नरदेवाभिमानिना रहूगणेन बह्वबद्धमपि भाष्यमाणं श्रुत्वा, स तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतः पण्डितमानिनः राज्ञो भक्ततत्त्वमजानतः; स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मा, योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव, वस्तुतो विगतस्मयः, इदं वचनमाह।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥
ब्राह्मण उवाच—त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं; भर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः। गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा, पीवेति राशौ न विदां प्रवादः॥
Verse 10
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च। निद्रा रतिर्मन्युरहंमदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति॥
Verse 11
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम्। स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोगः॥
Verse 12
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
राजन्, यदि त्वं मन्यसे ‘अहं राजा, त्वं मम सेवकः’, तर्हि मां आज्ञापय; अहं तवाज्ञां करिष्यामि। एषा भेदबुद्धिः केवलं व्यवहारतः प्रसरति, अन्यं कारणं न पश्यामि। तत्र क ईश्वरः, कः सेवकः? सर्वे प्रकृतेर्नियमैः नीयन्ते; तस्मान्न कश्चिदीश्वरः, न कश्चित्सेवकः। तथापि, यदि त्वमेवं मन्यसे, तदहं स्वीकरोमि—किं ते करवाणि?
Verse 13
उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥
वीर, चिकित्सितेन भवता ‘रे मूढोन्मत्तजड, त्वां शिक्षयिष्यामि’ इति यदुक्तं, तत्र शृणु। अहं जडवत् स्वसंस्थां गतः इव दृश्ये, तथापि आत्मविदः। ताडनेन मे किं लाभः? यदि त्वया गणितं सत्यं, अहं उन्मत्तः, तर्हि तव दण्डः पिष्टपेषवत्—न किञ्चित्फलम्। उन्मत्तस्य दण्डेन उन्मादो न निवर्तते।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच—परीक्षित् महाराज, रहूगणेन कटुवाक्यैः ताडितोऽपि स मुनिवरः उपशमशीलः सम्यगुत्तरं दत्त्वा सर्वं सहिष्णुना सोढवान्। देहात्मबुद्धिनिमित्तं अज्ञानं, तेन तस्य स्पर्शो नाभूत्। स्वाभाविकविनयात् स नात्मानं महाभक्तं मन्यते स्म, पूर्वकर्मफलभोगं च स्वीकृतवान्। साधारण इव नरः पालकीवाहनेन पूर्वदुष्कृतप्रतिक्रियाः क्षपयामीति मत्वा पूर्ववत् राजयानं वहितुम् आरब्धवान्।
Verse 15
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
श्रीशुक उवाच—पाण्डवेयवर, स सिन्धुसौवीरपतिः रहूगणः तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धया युक्तः, तदधिकारवान् अभवत्। स जडभरताद् द्विजवचः श्रुत्वा, बहुयोगग्रन्थसम्मतं हृदयग्रन्थिमोचनं तत्त्वोपदेशं प्राप्य, नृपदेवस्मयं जहौ। स त्वरया राजयानादवरुह्य, शिरसा पादमूलमुपसृत्य, महाब्राह्मणं प्रति अपमानवाक्यदोषं क्षमापयन्, प्रार्थयामास।
Verse 16
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥
रहूगण उवाच—भो द्विज, त्वं लोके निगूढः सन् चरसि, परैर्न ज्ञायसे। कस्त्वं? द्विजोऽसि किम्, उत अवधूतः? सूत्रं बिभर्षि, तस्मात् ब्राह्मणोऽसीति दृश्यते। दत्तात्रेयादय इव मुक्तमहात्मा किमसि? कस्य शिष्योऽसि, कुत्रत्यः, कुत्र वससि? इह कस्मादागतः? अस्माकं क्षेमाय किमागतः? कृपया मे निवेदय, त्वं कः।
Verse 17
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
भो महोदय, नाहं सुरराजस्य वज्रात्, न त्र्यक्षस्य शूलात्, न यमदण्डात्; न चाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रेभ्यः भृशं बिभेमि। किन्तु ब्राह्मणकुलावमानात् अहं अत्यन्तं शङ्के—एतदेव मे महद्भयम्॥
Verse 18
तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
तत् ब्रूहि—असङ्गोऽपि जडवत् निगूढविज्ञानवीर्यः सन् अपारः कथं विचरसि? साधो, योगग्रथितानि तव वचांसि नः मनसापि भेत्तुं न क्षमन्ते; तानि कृपया स्पष्टय॥
Verse 19
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
अहं त्वां योगेश्वरं, आत्मतत्त्वविदां मुनीनां परमं गुरुं मन्ये। साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णं कपिलं प्रति त्वं प्रतिनिधिरिव लोकहिताय अवतीर्णः। तस्मात्, गुरो, इह लोके किम् आरणं—कः सुरक्षितः आश्रयः—इति पृच्छामि॥
Verse 20
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥
किं नु भवान् साक्षात् कपिलावतारस्य प्रतिनिधिः? लोकनिरीक्षणार्थं मव्यक्तलिङ्गः बधिरमूक इवात्मानं दर्शयन् जगति विचरसि। अहं तु गृहानुबन्धेन बद्धोऽन्धबुद्धिः; तथापि तव पुरतः स्थितः प्रकाशं याचे। कथं मम आध्यात्मिके मार्गे प्रगतिः स्यात्?
Verse 21
दृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥
त्वया उक्तं—“न मे श्रमः”—इति। देहात् भिन्नोऽपि आत्मा देहकर्मणा श्रमं अनुभवति, स च आत्मनः इव दृश्यते; पालकीवहने तवात्मनः अपि श्रमः स्यात्—इति मे अनुमानम्। पुनश्च, स्वामिदासयोः व्यवहारो न तत्त्वतः, इति त्वया उक्तम्; तथापि असतोऽपि व्यवहारमार्गः समूलः इष्टो दृश्यते—यतः असत्यप्रपञ्चोत्पन्नाः पदार्था अपि प्रभावं जनयन्ति। अतः अनित्याः कर्मप्रवृत्तयः अपि न सर्वथा मिथ्येति वक्तुं न शक्यन्ते॥
Verse 22
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
रहूगण उवाच—भो महाभाग, स्थूलत्वकृशत्वादयः देहधर्मा नात्मधर्मा इति यदुक्तं तदसमीचीनम्; सुखदुःखादयस्तु आत्मना नूनं अनुभूयन्ते। यथा स्थाल्यां वह्निना तप्यमानायां पयः प्रथमं तप्यते, ततस्तापात् तण्डुलगर्भरन्धिषु तण्डुलोऽपि तप्यते; एवं देहेन्द्रियमनआशय-सन्निकर्षात् पुरुषस्य अनुरोधात् संसृतिरनुवर्तते, न च सर्वथा विमुच्यते।
Verse 23
शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
भो महाभाग, नृपतिः प्रजानां शास्ता अभिगोप्ता च; स किङ्करोऽपि पिष्टं न पिनष्टि—निष्फलं कर्म न करोति। यद्यपि राजसेवकभावादयोऽनित्याः, तथापि यः स्वधर्मेण अच्युतमाराधयन् प्रवर्तते, स इहैव अघौघं विजहाति; बलात् अपि स्वकर्मणि नियोजितो जनो धर्मानुष्ठानात् पापक्षयं लभते।
Verse 24
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥
यदुक्तं तन्मे विरुद्धमिव प्रतिभाति। हे आर्तबन्धो, अहं नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य भवतः महदपराधं कृतवान्। अतः प्रसादहेतोः मे मैत्रीदृशं कृपादृष्टिं कुरुष्व; तया अहं भवदवध्यानोत्थं पापमंहः सुतरां तरेयम्।
Verse 25
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥
हे प्रभो, त्वं विश्वसुहृतः भगवतः सखाऽसि; तस्मात् सर्वेषु समो वीताभिमतिश्च। मया कृतादपराधात् तव न हानिर्न लाभः; त्वं निश्चयेन स्थितः। किन्तु मम स्वकृतमहद्विमानात्, शूलपाणिरिव बलवानपि, वैष्णवपादापराधेन अहं अदूरात् एव नङ्क्ष्यामि।
Frequently Asked Questions
He practiced ahiṁsā with extreme care, watching his steps to avoid crushing ants. This compassionate restraint disrupted the synchronized pace of the other carriers, making the palanquin shake. The episode contrasts saintly nonviolence and inner absorption with society’s demand for efficiency, exposing how worldly roles misread realized persons.
Jaḍa Bharata distinguishes the self (ātman) from the body: fatigue, strength, fatness, and thinness belong to the material covering and its transformations, not to the spirit soul. He also points out that master/servant identities are temporary conventions shaped by providence and material nature, not ultimate realities.
Rahūgaṇa is the ruler of Sindhu and Sauvīra traveling to Kapilāśrama. His transformation begins when Jaḍa Bharata’s calm, śāstra-aligned reasoning breaks his royal pride and bodily conception. He recognizes his offense, offers obeisances, and seeks instruction—shifting from coercive authority to submissive inquiry.
Because brāhmaṇa/vaiṣṇava-aparādha obstructs spiritual progress and invites severe karmic consequence. Rahūgaṇa realizes that worldly dangers (weapons, death) affect the body, but offense to a saint damages one’s dharma and bhakti, which are the true assets for liberation.