Adhyaya 7
Purukutsa’s Rasātala Victory; Triśaṅku and Hariścandra; Rohita and Śunaḥśepha
मन्धातुः परं सूर्यवंशेऽम्बरिषस्य तस्य च विशिष्टसन्तानानां वर्णनं कृत्वा, पुरुकुत्सकथां प्रवर्तयति। वासुकेरनुरोधेन नर्मदा तं रसातलं नयति; भगवान् विष्णोः शक्त्या स पुरुकुत्सो दुष्टान् गन्धर्वान् निहत्य नागेभ्यः वरं लभते—एतत्स्मरणं सर्पभयात् रक्षति इति फलश्रुतिः। ततः त्रसद्दस्युपर्यन्तं वंशः प्रवहति, त्रिशङ्कोऽपि सत्यव्रतः स्वापराधेन शप्तः, विश्वामित्रतेजसा ‘नभसि लम्बन’विचित्रं प्रसङ्गं प्राप्नोति। तस्माद् हरिश्चन्द्रः, वरुणाय पुत्रार्थं व्रतं कृत्वा यज्ञप्रतिज्ञां पुनःपुनः विलम्बयन् वरुणरोगेण पीड्यते; रोहितोऽपि पलायमानः इन्द्रेण तीर्थयात्रायै पुनःपुनः प्रेर्यते। अन्ते रोहितः शुनःशेफं क्रीत्वा प्रतिविकल्पं कृत्वा, महर्षिभिः सह हरिश्चन्द्रयज्ञः सिद्ध्यति; हरिश्चन्द्रः शुद्धिं प्राप्य, संक्षेपेण सांख्यवत् प्रलयक्रमोऽपि निरूप्यते, अनन्तरं शुनःशेफ-विश्वामित्रकथाविस्ताराय भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मान्धातु: पुत्रप्रवरो योऽम्बरीष: प्रकीर्तित: । पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वस्तु तत्सुत: । हारीतस्तस्य पुत्रोऽभून्मान्धातृप्रवरा इमे ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—मान्धातुः पुत्रेषु प्रवरः प्रकीर्तितो योऽम्बरीषः। स पितामहेन यौवनाश्वेन पुत्रत्वेन स्वीकृतः। तस्य पुत्रो यौवनाश्वः, तस्य पुत्रो हारीतः; मान्धातृवंशेऽमी प्रवराः।
Verse 2
नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगै: । तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया ॥ २ ॥
नर्मदाया भ्रातरः योरगाः पुरुकुत्साय तां ददुः। सा वासुकिना नियुक्ता पुरुकुत्सं रसातलं निनाय।
Verse 3
गन्धर्वानवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् । नागाल्लब्धवर: सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥ ३ ॥
तत्र रसातले विष्णुशक्तिधृक् पुरुकुत्सो वध्यान् गन्धर्वान् अवधीৎ। नागेभ्यः लब्धवरः—योऽयं वृत्तान्तं स्मरति, सर्पभयात् अभयं लभते।
Verse 4
त्रसद्दस्यु: पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् । हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मात्प्रारुणोऽथ त्रिबन्धन: ॥ ४ ॥
पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसद्दस्युः, स च अनरण्यस्य पिता। अनरण्यस्य पुत्रो हर्यश्वः, तस्य पुत्रः प्रारुणः; प्रारुणस्य पुत्रस्त्रिबन्धनः।
Verse 5
तस्य सत्यव्रत: पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुत: । प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरो: कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥ सशरीरो गत: स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते । पातितोऽवाक् शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥
त्रिबन्धनस्य पुत्रः सत्यव्रतः त्रिशङ्कुरिति विख्यातः। गुरोः शापात् चाण्डालतां प्राप्तः; कौशिकतेजसा सशरीरो स्वर्गं गतः। देवैः पातितोऽपि तेनैव बलात् स्तम्भितः, अद्यापि दिवि शिरोऽवाक् लम्बमानो दृश्यते।
Verse 6
तस्य सत्यव्रत: पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुत: । प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरो: कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥ सशरीरो गत: स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते । पातितोऽवाक् शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥
त्रिबन्धनस्य पुत्रः सत्यव्रतः त्रिशङ्कुरिति विख्यातः। गुरोः शापात् चाण्डालतां प्राप्तः; कौशिकतेजसा सशरीरो स्वर्गं गतः। देवैः पातितोऽपि तेनैव बलात् स्तम्भितः, अद्यापि दिवि शिरोऽवाक् लम्बमानो दृश्यते।
Verse 7
त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयो: । यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम् ॥ ७ ॥
त्रिशङ्कोः पुत्रो हरिश्चन्द्रः। तस्य निमित्तेन विश्वामित्रवसिष्ठयोः पक्षिरूपयोर्बहुवार्षिकं युद्धं कलहोऽभवत्।
Verse 8
सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशत: । वरुणं शरणं यात: पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥ ८ ॥
हरिश्चन्द्रोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदोपदेशतः। वरुणं शरणं गत्वा प्रोवाच—“प्रभो, मे पुत्रो जायताम्।”
Verse 9
यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति । तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहित: ॥ ९ ॥
“यदि वीरो जायतां तेनैव त्वां यजे” इति महाराजो वरुणं याचितवान्। वरुणोऽपि “तथेति” प्रोवाच; तस्य वराद् रोहितो नाम पुत्रो जातः।
Verse 10
जात: सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् । यदा पशुर्निर्दश: स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥ १० ॥
ततः सुतोत्पत्तौ वरुणो हरिश्चन्द्रमुपेत्याह—“अनेन सुतनेन मां यजस्व” इति। स चोवाच—“यदा पशुर्जातो दशाहान् अतिक्रामति तदा स मेध्यो भवति” इति॥
Verse 11
निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् । दन्ता: पशोर्यज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥ ११ ॥
निर्दशे तु स आगत्य वरुणोऽब्रवीत्—“यजस्व” इति। स उवाच—“यदा पशोर्दन्ता जायन्ते तदा स मेध्यो भवति” इति॥
Verse 12
दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् । यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥ १२ ॥
दन्तेषु जातेषु वरुणोऽब्रवीत्—“यजस्व” इति। स उवाच—“यदा सर्वेऽस्य दन्ता निपतन्ति तदा मेध्यो भवति” इति॥
Verse 13
पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् । यदा पशो: पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशु: शुचि: ॥ १३ ॥
दन्तेषु निपतितेषु वरुणोऽब्रवीत्—“यजस्व” इति। स उवाच—“यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्ते तदा पशुः शुचिर्भवति” इति॥
Verse 14
पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् । सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशु: शुचि: ॥ १४ ॥
पुनर्दन्तेषु जातेषु वरुणोऽब्रवीत्—“यजस्व” इति। स उवाच—“राजन्, यदा स पशुः सान्नाहिको भवति राजन्यश्च, शत्रून् प्रतिरोद्धुं समर्थः, तदा शुचिर्भवति” इति॥
Verse 15
इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा । कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत ॥ १५ ॥
इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा । कालं वञ्चयता तं तं मुक्तो देवस्तमैक्षत ॥ १५ ॥
Verse 16
रोहितस्तदभिज्ञाय पितु: कर्म चिकीर्षितम् । प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥
रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् । प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥
Verse 17
पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् । रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्र: प्रत्यषेधत ॥ १७ ॥
पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् । रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत ॥ १७ ॥
Verse 18
भूमे: पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणै: । रोहितायादिशच्छक्र: सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥
भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः । रोहितायादिशच्छक्रः सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥
Verse 19
एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा । अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा ॥ १९ ॥
एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा । अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा ॥ १९ ॥
Verse 20
षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहित: पुरीम् । उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान्मध्यमं सुतम् । शुन:शेफं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ॥ २० ॥
ततः षष्ठे संवत्सरे वनं विचरन् रोहितः पितुः पुरीं प्रत्यागात्। स अजिगर्तात् मध्यमं सुतं शुनःशेफं क्रीत्वा पित्रे हरिश्चन्द्राय यज्ञपशुत्वेन समर्प्य प्रणनाम॥
Verse 21
तत: पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशा: । मुक्तोदरोऽयजद् देवान् वरुणादीन् महत्कथ: ॥ २१ ॥
ततः महायशाः हरिश्चन्द्रो वरुणोत्थोदरो मुक्तः पुरुषमेधेन देवान् वरुणादीन् अयजत्, महत्कथः सन् तान् तोषयामास॥
Verse 22
विश्वामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान् । जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्य: सामग: ॥ २२ ॥
तस्मिन् महति पुरुषमेधे विश्वामित्रो होता अभवत्, आत्मवान् जमदग्निरध्वर्युः; वसिष्ठो ब्रह्मा, अयास्यः सामगः स्तोत्रपाठकः॥
Verse 23
तस्मै तुष्टो ददाविन्द्र: शातकौम्भमयं रथम् । शुन:शेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ॥ २३ ॥
तस्मै तुष्टः इन्द्रः शातकौम्भमयं रथं ददौ। शुनःशेफस्य माहात्म्यं विश्वामित्रसुतवर्णनेन सहोपरिष्टात् प्रचक्ष्यते॥
Verse 24
सत्यं सारं धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपते: । विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददावविहतां गतिम् ॥ २४ ॥
सभार्यस्य भूपतेः सत्यं सारग्रहणं धृतिं च दृष्ट्वा विश्वामित्रो भृशं प्रीतः ताभ्यां अविहतां गतिं ददौ—पुरुषार्थसिद्धये अमरां विद्यां इव॥
Verse 25
मन: पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत् । खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि । तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २५ ॥ हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा । अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धन: ॥ २६ ॥
महाराजो हरिश्चन्द्रः प्रथमं भोगमयं मनः पृथिव्यां लीनं कृत्वा शुद्धिमगात्। ततः पृथिवीं जलैः, जलं तेजसा, तेजो वायुनाऽनिलेन, वायुमाकाशे लीनं धारयामास। पश्चादाकाशं भूतादौ महत्तत्त्वे, महत्तत्त्वं च ज्ञानकलायां लीनं कृत्वा तया अज्ञानं विनिर्ददाह।
Verse 26
मन: पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत् । खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि । तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २५ ॥ हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा । अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धन: ॥ २६ ॥
तां ज्ञानकलां हित्वा स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा स्थित्वा, अनिर्देश्याप्रतर्क्येण परब्रह्मणि तस्थौ। एवं विध्वस्तबन्धनः स महात्मा सर्वथा मुक्तोऽभवत्।
Frequently Asked Questions
The chapter presents this as a phala-śruti granted by the Nāgas: Purukutsa, empowered by Viṣṇu, relieved them by destroying inimical Gandharvas in Rasātala. In gratitude they bless the narrative itself with protective efficacy—remembrance aligns the listener with Viṣṇu’s protection and the Nāgas’ benediction, neutralizing fear of serpent harm.
Triśaṅku’s ascent is attributed to Viśvāmitra’s extraordinary tapas and resolve, overriding ordinary eligibility. The devas resisted and caused his fall; Viśvāmitra’s counter-power halted the descent, producing the liminal condition: neither fully admitted nor fully returned. The image teaches that siddhi without full dharmic alignment creates unstable results, while also illustrating the potency—and limits—of contested cosmic authority.
Śunaḥśepha is the brāhmaṇa boy purchased by Rohita from Ajīgarta to serve as the substitute sacrificial victim when Rohita refuses to be offered. He becomes central because the episode tests the boundaries of vow-keeping, compassion, and priestly ethics, and it later connects to Viśvāmitra’s lineage and instruction, which the text signals will be elaborated subsequently.
Indra’s repeated interventions function as a narrative mechanism to extend Rohita’s exile into a sustained tapas-like wandering through forests and tīrthas. It delays the immediate resolution of the vow-crisis, intensifies the karmic pressure on Hariścandra, and frames pilgrimage as a purifier of intent—while also showing how devas may influence human choices to protect broader cosmic order.
The sequence depicts progressive purification and dissolution: mind’s material tendencies are neutralized by grounding into the elements (earth → water → fire → air → ether), then into the total material energy, and finally into spiritual knowledge (ātma-jñāna). The conclusion stresses that true freedom is attained when realized consciousness becomes engaged in the Lord’s service—bhakti is presented as the stable, transcendent completion of purification.