Adhyaya 5
Ambarīṣa’s Prayers to Sudarśana and the Deliverance of Durvāsā
पूर्वतनावस्थितेः अनन्तरं सुदर्शनचक्रेणानुधाव्यमानो दुर्वासामुनिः क्लेशाकुलः पुनरम्बरिषमहाराजस्य समीपं प्रत्यागत्य तस्य पादयोः पतति। राजा प्रतिकर्तुं न इच्छन् लज्जां करुणां च अनुभूय सुदर्शनाय गम्भीरां स्तुतिं करोति—तं भगवतः सर्वव्यापिनं विश्वतत्त्वं दुर्जयं रक्षकं च निरूपयन्। स्वकुलधर्मयज्ञदानपुण्यं तथा सर्वतोऽपि भगवत्प्रीतिं आधारं कृत्वा ब्राह्मणस्य शरणदानं याचते। सुदर्शनः प्रशाम्य दुर्वाससं दहन् निवर्तते; मुनिः भक्तमहिमानं स्तौति, भगवन्नाम्नः पावनशक्तिं च स्वीकरोति। मुन्यागमनपर्यन्तं उपवासं कृतवान् राजा तं भोजयति; दुर्वासाः आशीर्वादं दत्त्वा प्रयाति। अन्ते अम्बरीषस्य परिपक्वभक्तिः, वानप्रस्थाश्रमगमनं, तथा फलश्रुतिः—एतत् श्रवणस्मरणाभ्यां भक्तिमुक्तिप्राप्तिः—इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टो दुर्वासश्चक्रतापित: । अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दु:खितोऽग्रहीत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवतादिष्टो दुर्वासाश्चक्रतापितः। अम्बरीषमुपावृत्य दुःखितस्तत्पादौ अग्रहीत्।
Verse 2
तस्य सोद्यममावीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जित: । अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम् ॥ २ ॥
तस्य सोद्यममावीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जितः। अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम्।
Verse 3
अम्बरीष उवाच त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पति: । त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च ॥ ३ ॥
अम्बरीष उवाच—हे सुदर्शनचक्र! त्वमेव अग्निः, त्वमेव भगवांश्च सूर्यः, त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः। त्वमापः, त्वं क्षितिः, त्वं व्योम, त्वं वायुः; त्वमेव मात्रेन्द्रियाणि च इन्द्रियाणि च॥
Verse 4
सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय । सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते ॥ ४ ॥
हे सुदर्शन! नमस्तुभ्यं सहस्रार अच्युतप्रिय। सर्वास्त्रघातिन्, विप्राय स्वस्ति भूयाः, इडस्पते॥
Verse 5
त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञोऽखिलयज्ञभुक् । त्वं लोकपाल: सर्वात्मा त्वं तेज: पौरुषं परम् ॥ ५ ॥
हे सुदर्शनचक्र! त्वं धर्मः, त्वमृतं सत्यं, त्वं यज्ञोऽखिलयज्ञभुक्। त्वं लोकपालः सर्वात्मा, त्वं तेजः पौरुषं परम्॥
Verse 6
नम: सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे । त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे ॥ ६ ॥
नमः सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे। त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे॥
Verse 7
त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तम: प्रकाशश्च दृशो महात्मनाम् । दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम् ॥ ७ ॥
हे गिरां पते! त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तमः; प्रकाशश्च दृशो महात्मनाम्। दुरत्ययस्ते महिमा; त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम्॥
Verse 8
यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै बलं प्रविष्टोऽजित दैत्यदानवम् । बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि वृश्चन्नजस्रं प्रधने विराजसे ॥ ८ ॥
हे अजित, यदा त्वमनञ्जनेन विसृष्टो दैत्यदानवबलं प्रविष्टः, तदा प्रधने विराजसे, अजस्रं बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि वृश्चन्।
Verse 9
स त्वं जगत् त्राण खलप्रहाणये निरूपित: सर्वसहो गदाभृता । विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि न: ॥ ९ ॥
स त्वं जगत्त्राण खलप्रहाणये सर्वसहो गदाभृता निरूपितः। अस्मत्कुलदैवहेतवे विप्रस्य भद्रं विधेहि; तदनुग्रहो हि नः॥
Verse 10
यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठित: । कुलं नो विप्रदैवं चेद् द्विजो भवतु विज्वर: ॥ १० ॥
यदि नो दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा सुविहितः। कुलं नो विप्रदैवं चेत् द्विजो भवतु विज्वरः॥
Verse 11
यदि नो भगवान् प्रीत एक: सर्वगुणाश्रय: । सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वर: ॥ ११ ॥
यदि नो भगवान् प्रीतः एकः सर्वगुणाश्रयः। सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम् । अशाम्यत् सर्वतो विप्रं प्रदहद् राजयाञ्चया ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम्। राजयाञ्चया सर्वतो विप्रं प्रदहद् अशाम्यत्॥
Verse 13
स मुक्तोऽस्त्राग्नितापेन दुर्वास: स्वस्तिमांस्तत: । प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जान: परमाशिष: ॥ १३ ॥
सुदर्शनचक्राग्नितापात् विमुक्तः स दुर्वासाः स्वस्तिमान् अभवत्। ततः स उर्वीशं अम्बरीषं प्रशशंस, परमाशिषः प्रयुङ्क्ते स्म॥
Verse 14
दुर्वासा उवाच अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे । कृतागसोऽपि यद् राजन् मङ्गलानि समीहसे ॥ १४ ॥
दुर्वासाः उवाच—अहो अनन्तदासानां महत्त्वं अद्य मे दृष्टम्। राजन्, कृतागसोऽपि अहं, यत् त्वं मम मङ्गलानि समीहसे॥
Verse 15
दुष्कर: को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् । यै: संगृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरि: ॥ १५ ॥
साधूनां किमु दुष्करं, महात्मनां वा किं दुस्त्यजम्? यैः संगृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः॥
Verse 16
यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मल: । तस्य तीर्थपद: किं वा दासानामवशिष्यते ॥ १६ ॥
यस्य नामश्रुतिमात्रेण पुमान् निर्मलो भवति। तस्य तीर्थपदस्य दासानां किं वा अवशिष्यते—किमसाध्यम्?॥
Verse 17
राजन्ननुगृहीतोऽहं त्वयातिकरुणात्मना । मदघं पृष्ठत: कृत्वा प्राणा यन्मेऽभिरक्षिता: ॥ १७ ॥
राजन्, त्वया अतिकरुणात्मना अनुगृहीतोऽहं। मदघं पृष्ठतः कृत्वा, यत् मे प्राणाः अभिरक्षिताः॥
Verse 18
राजा तमकृताहार: प्रत्यागमनकाङ्क्षuया । चरणावुपसङ्गृह्य प्रसाद्य समभोजयत् ॥ १८ ॥
दुर्वासो मुनेः प्रत्यागमनकाङ्क्षया राजा तमकृताहारः सन् तस्य पदपद्मयोः प्रणिपत्य सर्वथा प्रसाद्य तं सुस्वादुभिः पानभोजनैः सम्यगभोजयत् ॥
Verse 19
सोऽशित्वादृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम् । तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम् ॥ १९ ॥
स दुर्वासाः सुस्वादुभिः नानाविधैर्भोज्यैः सम्यगशित्वा तृप्तात्मा सन् सार्वकामिकमातिथ्यं आदृत्य नृपतिं सादरं प्राह— “भुज्यताम्” इति ॥
Verse 20
प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वै । दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा ॥ २० ॥
दुर्वासाः उवाच— प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वै। दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येन च आत्ममेधसा त्वां परमोत्कृष्टं भगवद्भक्तं ज्ञातवानस्मि ॥
Verse 21
कर्मावदातमेतत् ते गायन्ति स्व:स्त्रियो मुहु: । कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम् ॥ २१ ॥
कर्मावदातमेतत्ते स्वःस्त्रियो मुहुः गायन्ति; परमपुण्यां कीर्तिं च भूरियं निरन्तरं कीर्तयिष्यति ॥
Verse 22
श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्त्य राजानं दुर्वास: परितोषित: । ययौ विहायसामन्त्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम् ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच— एवं राजानं सङ्कीर्त्य दुर्वासाः परितोषितः सन् अनुमत्य विहायसा ययौ; अहैतुकं ब्रह्मलोकं जगाम, यत्र नास्तिकाः शुष्कतर्किकाश्च न सन्ति ॥
Verse 23
संवत्सरोऽत्यगात् तावद् यावता नागतो गत: । मुनिस्तद्दर्शनाकाङ्क्षोत राजाब्भक्षो बभूव ह ॥ २३ ॥
संवत्सरपर्यन्तं यावत् दुर्वासाः पुनरागच्छत् तावत् महाराजोऽम्बरीषः केवलं जलपानमात्रेण व्रतं धारयन् उपवासं चकार।
Verse 24
गतेऽथ दुर्वाससि सोऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् । ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च वीक्ष्य मेने स्ववीर्यं च परानुभावम् ॥ २४ ॥
संवत्सरान्ते दुर्वाससि प्रत्यागतेऽम्बरीषो द्विजाय नानाविधं परमपवित्रं भोजनं सम्यगर्पयामास; ततः स्वयमपि भुक्तवान्। दग्धभयमहाव्यसनात् ऋषेर्विमोक्षं दृष्ट्वा, भगवत्कृपया स्ववीर्यं परानुभावं च ज्ञात्वापि, सर्वं वासुदेवकृतमेव इति नात्मनः श्रेयः अकरोत्।
Verse 25
एवं विधानेकगुण: स राजा परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे । क्रियाकलापै: समुवाह भक्तिं ययाविरिञ्च्यान् निरयांश्चकार ॥ २५ ॥
एवं स राजा नानाविधैर्गुणैः समन्वितः परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे क्रियाकलापैः सम्यग्भक्तिं समुवाह; तया भक्त्या स विरिञ्च्यादिलोकानपि निरयतुल्यान् अमन्यत।
Verse 26
श्रीशुक उवाच अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीलेषु विसृज्य धीर: । वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद् ध्वस्तगुणप्रवाह: ॥ २६ ॥
श्रीशुक उवाच—अथाम्बरीषो धीरः समानशीलेषु तनयेषु राज्यं विसृज्य, वानप्रस्थं स्वीकृत्य वनं विवेश; आत्मनि वासुदेवे मनो दधद्, गुणप्रवाहं ध्वस्तवान्।
Verse 27
इत्येतत् पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपते । सङ्कीर्तयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत् ॥ २७ ॥
इदं पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपतेः यः सङ्कीर्तयति वा अनुध्यायति, स नूनं भगवतो विशुद्धभक्तो भवति।
Verse 28
अम्बरीषस्यचरितं येशृण्वन्तिमहात्मन: । मुक्तिं प्रयान्तितेसर्वेभक्त्याविष्णो: प्रसादत: ॥ २८ ॥
अम्बरीषस्य महात्मनः चरितं ये शृण्वन्ति, ते सर्वे विष्णोः प्रसादात् भक्त्या शीघ्रं मुक्तिं प्रयान्ति।
Frequently Asked Questions
Because Ambarīṣa acts as a pure bhakta: he is non-envious and seeks the offender’s welfare. Sudarśana is the Lord’s delegated protective power; since the disturbance arose from an offense against a devotee, the devotee’s compassionate prayer is the proper spiritual resolution. The episode teaches that bhakti expresses itself as forgiveness and dependence on the Lord, not personal vengeance.
Ambarīṣa’s stuti portrays Sudarśana as both the Lord’s weapon and an all-pervading manifestation of divine vision and potency—linked with cosmic elements, luminaries, sense-objects, dharma, truth, and sacrificial order. This frames Sudarśana not merely as a physical disc but as the Lord’s irresistible protective intelligence (śakti) that maintains cosmic and moral balance.
The chapter’s conclusion is that all effective power belongs to the Lord, manifest through His protection of devotees. Durvāsā’s mystic strength cannot counteract Sudarśana; Ambarīṣa is ‘powerful’ only by grace and does not claim credit. The narrative establishes bhakti and divine favor as superior to tapas and siddhi.
Because the king had initiated a hospitality and ritual context that required honoring the guest’s return, and he would not complete his own meal while the brāhmaṇa remained unresolved. Spiritually, it displays steadfastness in dharma and Vaiṣṇava character: patience, self-control, and commitment to the welfare of the very person who harmed him.
The text states that chanting, hearing, or even thinking of Ambarīṣa’s activities leads one toward pure devotion and swift liberation. The implied siddhānta is that association with bhakta-kathā (narrations of devotees) purifies the heart, strengthens śraddhā, and aligns the listener with the Lord’s protective grace (rakṣā).