Adhyaya 3
Śaryāti, Sukanyā, Cyavana Muni, the Aśvinī-kumāras, and Kakudmī-Revatī (Baladeva Marriage)
मनुवंशवर्णनस्य प्रवाहेऽस्मिन्नध्याये शर्यातिराज्ञः च्यवनमुनिना सह सङ्गमः प्रदर्श्यते—राजबलं ब्राह्मणतपसा निगृह्यते, विनयेन धर्मः पुनः प्रतिष्ठाप्यते। सुकन्यया अज्ञानतः च्यवनस्य नेत्रयोः वेधनात् राजसेनायां सर्वेषां देहावरोधः जातः, आश्रमदूषणस्य सामाजिकफलम् ऋषिशापस्य त्वरितप्रभावश्च सूच्यते। शर्यातिः मुनिं प्रसादयितुं सुकन्यां विवाहे ददाति; तस्या निष्ठासेवा कथायाः नीतिकेन्द्रम्। अश्विनीकुमारौ च्यवनं जराविमुक्तं कृत्वा यज्ञे सोमभागविवादं जनयतः; च्यवनः अश्विनोः सोमाधिकारं स्थापयति, इन्द्रस्य हिंसां च निरोद्धि—यज्ञः कर्म च विश्वराजनीतिश्च इति दर्शयन्। ततः वंशानुक्रमे रेवतः ककुद्मी च; ब्रह्मलोकगमनं कृत्वा सप्तविंशतिचतुर्युगपर्यन्तं कालविलम्बं पश्यतः। ब्रह्मा रेवत्याः बलदेवेन विवाहं निर्दिशति, वंशकथां भगवदवतारसम्बन्धेन संयोज्य परं प्रवाहं प्रकल्पयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठ: सम्बभूव ह । यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमहरूचिवान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे राजन्, मनोः पुत्रः शर्यातिर्नाम राजा ब्रह्मिष्ठो वेदविदां श्रेष्ठः आसीत्। स अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयाह्नकर्मणि विधिं सम्यग् उपदिदेश।
Verse 2
सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना । तया सार्धं वनगतो ह्यगमच्च्यवनाश्रमम् ॥ २ ॥
सुकन्या नाम तस्यासीৎ कन्या कमललोचना। तया सह वनं गत्वा च्यवनमुन्याश्रमं ददर्श सः।
Verse 3
सा सखीभि: परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने । वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी ॥ ३ ॥
सा सखीभिः परिवृता वने फलानि विचिन्वन्ती वल्मीकरन्ध्रे खद्योते इव ज्योतिषी ददर्श।
Verse 4
ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै । अविध्यन्मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहि: ॥ ४ ॥
दैवचोदिता इव सा बाला मुग्धभावेन कण्टकेन तौ ज्योतिषी अविध्यत्। तयोर्विद्धयोः ततः बहिरसृक् सुस्राव।
Verse 5
शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् । राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
ततः शर्यातिस्य सैन्यस्य तत्क्षणादेव शकृन्मूत्रविसर्गो निरुद्धोऽभवत्। तदुपलक्ष्य राजर्षिः शर्यातिः सहचरान् प्रति विस्मयेनोवाच॥
Verse 6
अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम् । व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम् ॥ ६ ॥
अपि युष्माभिः भार्गवस्य च्यवनस्य मुनिवरस्य विचेष्टितमभद्रं कृतं नु? व्यक्तमेव कश्चिदस्माकं तस्याश्रमं दूषितवान्॥
Verse 7
सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया । द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै ॥ ७ ॥
सुकन्या भीता पितरं प्राह—किञ्चिदपराधं मया कृतम्। अजानन्त्या कण्टकेन निर्भिन्ने द्वे ज्योतिषी इमे॥
Verse 8
दुहितुस्तद् वच: श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वस: । मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनै: ॥ ८ ॥
दुहितुर्वचनं श्रुत्वा शर्यातिः जातसाध्वसः। शनैर्वल्मीकान्तर्हितं च्यवनं मुनिं नानोपायैः प्रसादयामास॥
Verse 9
तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद् दुहितरं मुने: । कृच्छ्रान्मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात् समाहित: ॥ ९ ॥
तस्याभिप्रायं ज्ञात्वा शर्यातिः दुहितरं मुनेः प्रादात्। कृच्छ्रान्मुक्तः तं मुनिमामन्त्र्य समाहितः स्वपुरं प्रायात्॥
Verse 10
सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् । प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभि: ॥ १० ॥
सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् । चित्तज्ञा तं यथाभावं सावधानमनुवर्तत् ॥ सेवया चाप्रमत्ता तं प्रीणयामास नित्यशः ॥
Verse 11
कस्यचित् त्वथ कालस्य नासत्यावाश्रमागतौ । तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ ॥ ११ ॥
अथ कस्यचित् कालस्य नासत्यौ तदाश्रमम् । आगतौ तौ समभ्यर्च्य प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥ युवानं कुरुतं मां वै वयो मे दत्तमीश्वरौ ॥
Verse 12
ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपो: । क्रियतां मे वयो रूपं प्रमदानां यदीप्सितम् ॥ १२ ॥
च्यवन उवाच— सोमस्य यज्ञे वामपि ग्रहं दास्याम्यसोमपौ । कुरुतं मे वयो रूपं यत् प्रमदानामभीप्सितम् ॥
Verse 13
बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ । निमज्जतां भवानस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते ॥ १३ ॥
बाढमित्याहतौ हृष्टौ भिषक्तमावभिनन्द्य तौ । ऊचतुर्विप्रम्— अस्मिन् ह्रदे सिद्धनिर्मिते निमज्जताम् ॥
Verse 14
इत्युक्तो जरया ग्रस्तदेहो धमनिसन्तत: । ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां वलीपलितविग्रह: ॥ १४ ॥
इत्युक्तो जरया ग्रस्तदेहो वलीपलितविग्रहः । धमनिसन्ततो मुनिरश्विभ्यां सह ह्रदं प्रविवेश ह ॥
Verse 15
पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीव्या वनिताप्रिया: । पद्मस्रज: कुण्डलिनस्तुल्यरूपा: सुवासस: ॥ १५ ॥
ततः सरसः त्रयः पुरुषाः समुत्तस्थुः, सर्वेऽपि वनिताप्रियाः। पद्मस्रजः कुण्डलिनः समरूपाः सुवाससश्च बभूवुः॥१५॥
Verse 16
तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चस: । अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ ॥ १६ ॥
तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः। अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ॥१६॥
Verse 17
दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ । ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् ॥ १७ ॥
दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ। ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम्॥१७॥
Verse 18
यक्ष्यमाणोऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गत: । ददर्श दुहितु: पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम् ॥ १८ ॥
यक्ष्यमाणोऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गतः। ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्॥१८॥
Verse 19
राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् । आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव ॥ १९ ॥
राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम्। आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव॥१९॥
Verse 20
चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनि: । यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ॥ २० ॥
हे दुष्टे, किं ते चिकीर्षितम्? लोकनमस्कृतं पतिं मुनिं त्वया प्रलम्भितम्। जराग्रस्तं रोगिणं चासत्यसम्मतं विहाय, मार्गागतं यौवनवन्तं जारमिव तमिमं भजसे॥
Verse 21
कथं मतिस्तेऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्विदम् । बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तम: ॥ २१ ॥
कथं ते मतिः सतां मार्गं ज्ञात्वापि कुलप्रसूते, कुलदूषणं त्विदं कृतवती? अपत्रपा जारं बिभर्षि; एवं पितुः भर्तुश्च कुलं नरकतमसि नयसि॥
Verse 22
एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दन: ॥ २२ ॥
एवं ब्रुवाणं पितरं शुचिस्मिता स्मयमाना उवाच—तात, एष तव जामाता; भृगुनन्दनः महर्षिश्च्यवन एव॥
Verse 23
शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् । विस्मित: परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे ॥ २३ ॥
सा पित्रे सर्वं वयोरूपाभिलम्भनं शशंस। राजा तच्छ्रुत्वा विस्मितः परमप्रीतः सन् तनयां परिषस्वजे॥
Verse 24
सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवन: स्वेन तेजसा ॥ २४ ॥
च्यवनो मुनिः स्वतेजसा वीरं शर्यातिं सोमयाजने याजयामास, सोमस्य ग्रहं चाग्रहीत्। असोमपौ अपि अश्विनौ सोमपात्रं पूर्णं ददौ॥
Verse 25
हन्तुं तमाददे वज्रं सद्योमन्युरमर्षित: । सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गव: ॥ २५ ॥
इन्द्रः क्रुद्धोऽमर्षितश्च च्यवनं हन्तुमुद्यतः सद्यो वज्रमाददे; भार्गवश्च्यवनो योगबलात् वज्रधारिणं तस्य भुजं स्तम्भयामास।
Verse 26
अन्वजानंस्तत: सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनो: । भिषजाविति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ ॥ २६ ॥
ततः सर्वे देवाः सोमस्य ग्रहं तथा अश्विनोर्भिषजोरपि अन्वजानन्; यौ पूर्वं ‘भिषजौ’ इति सोमाहुत्या बहिष्कृतौ आस्ताम्।
Verse 27
उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रय: । शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद् रेवतोऽभवत् ॥ २७ ॥
शर्यातिर्नृपोऽजनयत् पुत्रान् त्रयः—उत्तानबर्हिरानर्तं भूरिषेणं च; आनर्तात् पुनः रेवतो नाम पुत्रोऽभवत्।
Verse 28
सोऽन्त:समुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् । आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दम । तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ॥ २८ ॥
स रेवतः अन्तःसमुद्रे कुशस्थलीं नाम नगरीं विनिर्माय तत्रावस्थितः; आनर्तादीन् विषयान् भुङ्क्ते स्म, हे अरिन्दम परीक्षित। तस्य च शतं पुत्रा जज्ञिरे, तेषां ज्येष्ठः ककुद्मी नाम उत्तमः।
Verse 29
ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गत: । पुत्र्यावरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम् ॥ २९ ॥
ककुद्मी स्वां कन्यां रेवतीं समादाय त्रिगुणातीतं ब्रह्मलोकमपावृतं विभुं ब्रह्माणं गतः, तस्याः पतिवरं परिप्रष्टुम्।
Verse 30
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितोऽलब्धक्षण: क्षणम् । तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ॥ ३० ॥
आवर्तमाने गान्धर्वे ब्रह्मलोकेऽलब्धक्षणः ककुद्मी क्षणं स्थितः। तदन्ते आद्यं नमस्कृत्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत्॥
Verse 31
तच्छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह । अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृता: ॥ ३१ ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह। अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृता:॥
Verse 32
तत्पुत्रपौत्रनप्तृणां गोत्राणि च न शृण्महे । कालोऽभियातस्त्रिणवचतुर्युगविकल्पित: ॥ ३२ ॥
तत्पुत्रपौत्रनप्तृणां गोत्राणि च न शृण्महे। कालोऽभियातस्त्रिणवचतुर्युगविकल्पितः॥
Verse 33
तद् गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबल: । कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भो: ॥ ३३ ॥
तद् गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः। कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः॥
Verse 34
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावन: । अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तन: ॥ ३४ ॥
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः। अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः॥
Verse 35
इत्यादिष्टोऽभिवन्द्याजं नृप: स्वपुरमागत: । त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद् भ्रातृभिर्दिक्ष्ववस्थितै: ॥ ३५ ॥
इति ब्रह्मणा समादिष्टः ककुद्मी नृपः तं विधातारम् अभिवन्द्य स्वपुरं प्रत्यागात्। तत्र स्वगृहं शून्यं ददर्श—यक्षादिभ्यः पुण्यजनभयात् भ्रातृभिः स्वजनैश्च दिक्षु सर्वासु परित्यक्तम्॥
Verse 36
सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने । बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम् ॥ ३६ ॥
अनवद्याङ्गीं सुतां राजा बलशालिने बलाय दत्त्वा दानरूपेण। ततः स संसारविरक्तः बदर्याख्यं नारायणाश्रमं गतः, नरा-नारायणौ तोषयितुं तपश्चचार॥
Frequently Asked Questions
The episode teaches that an offense within a sage’s āśrama (āśrama-aparādha) can generate immediate, collective reactions because a brāhmaṇa endowed with tapas embodies spiritual potency (brāhmaṇa-tejas). Sukanyā pierced the luminous “glowworms,” which were actually Cyavana Muni’s eyes; the resulting affliction upon the king’s retinue highlights how rulers and their dependents share karmic-social consequences when sanctity is disturbed, compelling the king toward repentance and restitution.
When three equally beautiful men emerge from the lake, Sukanyā cannot identify her husband by appearance alone and therefore takes shelter of the Aśvinī-kumāras to resolve the dilemma rather than choosing by attraction. Pleased by her integrity, they reveal Cyavana. The narrative frames chastity (pativratā-dharma) as fidelity to dharma and truth, not merely emotional attachment to a particular bodily form.
Within Vedic sacrificial polity, soma participation reflects recognized status among the principal devas. The Aśvins, though exalted as divine physicians, were treated as outside the core soma-entitled circle. Cyavana Muni’s intervention—offering them a full pot of soma and compelling acceptance—demonstrates that sacrificial privilege can be reconfigured by brāhmaṇical authority aligned with dharma, and that even Indra’s enforcement can be checked by tapas.
It dramatizes the supremacy of spiritual power (tapas and brahminical authority) over administrative-celestial power when the latter becomes impetuous and adharma-driven. Indra’s anger reflects fear of losing privilege; Cyavana’s restraint protects yajña’s integrity and establishes a corrected cosmic agreement—after which the devas accept the Aśvins’ soma eligibility.
Kakudmī’s waiting while Brahmā listened to Gandharva music results in the passage of 27 catur-yugas on earth, illustrating kāla’s relativity across higher realms. The teaching is theological and cosmological: time is a governing potency of the Lord, and worldly plans (such as choosing a husband) are rendered provisional when confronted with cosmic scales.
Brahmā indicates that all previously considered suitors have perished due to the vast passage of time, and directs Kakudmī to Baladeva, who is present on earth. The narrative links dynastic continuity to divine descent: Revatī’s marriage is not merely social arrangement but an alignment of lineage with the Lord’s līlā, reinforcing that providence guides history beyond human calculation.