Adhyaya 24
The Yadu–Vṛṣṇi–Andhaka Genealogies and the Purpose of Kṛṣṇa’s Advent
अस्मिन्नध्याये यदुवंशस्य प्रवाहः पुनरनुसृत्य विदर्भवंशः, क्रथ–कुन्ति–वृष्णिसन्ततिः, सात्वतप्रजाश्च निरूप्यन्ते; ततो वृष्णयः, भोजाः, अन्धकाः, शूरसेनाश्च येन कुलजालेन जायन्ते तत् प्रतिपाद्यते। देवावृधस्य बभ्रोश्च स्तुतिपदैः वंशस्य पुण्यसम्बन्धो दर्श्यते, येन सन्ततिषु अपि मोक्षलाभः श्रवणस्मरणादिना सम्भवतीति सूच्यते। शिनि–सत्यक–युयुधानादयः यदवः, अक्रूरशाखा च कथ्यते; अन्धकवंशे आहुक–देवक–उग्रसेनपर्यन्तं प्रसङ्गः, कंसस्योत्पत्त्या कृष्णजन्मस्य राजनैतिकभूमिः प्रकाश्यते। शूर–मारीषावंशः वसुदेवम् (आनकदुन्दुभिम्) तस्य भ्रातॄंश्च विस्तरेण वर्णयति; कुन्त्याः दुर्वासोवरात् कर्णजन्म कथ्यते, भागवतवंशानुक्रमं महाभारतइतिहासेन संयोजयन्। अन्ते तत्त्वनिर्णयः—कृष्णावतारः स्वेच्छया, न कर्मवशात्; भूमेर्भारहरणाय, भक्तरक्षणाय, श्रवणस्मरणाभ्यां मोक्षसुलभतां कर्तुं भगवान् अवतीर्णः—इति वंशकथातो लीलाकथायाः संक्रमणं स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ । तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तस्यां पितृनीतायां कन्यायां विदर्भः त्रयः पुत्रान् अजनयत्—कुशक्रथौ तृतीयं च रोमपादम्। स रोमपादो विदर्भकुलस्य नन्दनः प्रियो बभूव।
Verse 2
रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रो: कृतिरजायत । उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृपा: ॥ २ ॥
रोमपादस्य सुतो बभ्रुः; बभ्रोः कृतिरजायत। कृतिसुत उशिकः; तस्य सुतश्चेदिः। चेदेः कैद्यादयो नृपाः प्रादुर्भूवन्।
Verse 3
क्रथस्य कुन्ति: पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृति: । ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योम: सुतस्तत: ॥ ३ ॥ जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथ: सुत: । ततो नवरथ: पुत्रो जातो दशरथस्तत: ॥ ४ ॥
क्रथस्य पुत्रः कुन्तिः; कुन्तेः पुत्रो वृष्णिः; वृष्णेः निर्वृतिः; ततो दशार्हो नाम्ना। दशार्हस्य सुतो व्योमः; व्योम्नः जीमूतः; जीमूतस्य विकृतिः; विकृतेर्भीमरथः; ततो नवरथः; नवरथात् दशरथः।
Verse 4
क्रथस्य कुन्ति: पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृति: । ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योम: सुतस्तत: ॥ ३ ॥ जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथ: सुत: । ततो नवरथ: पुत्रो जातो दशरथस्तत: ॥ ४ ॥
क्रथस्य पुत्रः कुन्तिः; कुन्तेः पुत्रो वृष्णिः; वृष्णेः निर्वृतिः; ततो दशार्हो नाम्ना। दशार्हस्य सुतो व्योमः; व्योम्नः जीमूतः; जीमूतस्य विकृतिः; विकृतेर्भीमरथः; ततो नवरथः; नवरथात् दशरथः।
Verse 5
करम्भि: शकुने: पुत्रो देवरातस्तदात्मज: । देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधु: कुरुवशादनु: ॥ ५ ॥
दशरथात् शकुनिर्नाम पुत्रोऽभवत्, शकुनेः करम्भिः; करम्भेः देवरातः, तस्य देवक्षत्रः; देवक्षत्रस्य मधुः, तस्य कुरुवशः, तस्मादनुः समभवत्।
Verse 6
पुरुहोत्रस्त्वनो: पुत्रस्तस्यायु: सात्वतस्तत: । भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धक: ॥ ६ ॥ सात्वतस्य सुता: सप्त महाभोजश्च मारिष । भजमानस्य निम्लोचि: किङ्कणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥ एकस्यामात्मजा: पत्न्यामन्यस्यां च त्रय: सुता: । शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
अनोः पुत्रः पुरुहोत्रः, तस्य पुत्र आयुः, आयोः सात्वतः। हे मारिष, सात्वतस्य सप्त पुत्राः—भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः महाभोजश्च। भजमानस्यैकस्यां पत्न्यां निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिश्च; अन्यस्यां शताजित् सहस्राजिदयुताजित् च।
Verse 7
पुरुहोत्रस्त्वनो: पुत्रस्तस्यायु: सात्वतस्तत: । भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धक: ॥ ६ ॥ सात्वतस्य सुता: सप्त महाभोजश्च मारिष । भजमानस्य निम्लोचि: किङ्कणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥ एकस्यामात्मजा: पत्न्यामन्यस्यां च त्रय: सुता: । शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
अनोः पुत्रः पुरुहोत्रः, तस्य पुत्र आयुः, आयोः सात्वतः। हे मारिष, सात्वतस्य सप्त पुत्राः—भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः महाभोजश्च। भजमानस्यैकस्यां पत्न्यां निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिश्च; अन्यस्यां शताजित् सहस्राजिदयुताजित् च।
Verse 8
पुरुहोत्रस्त्वनो: पुत्रस्तस्यायु: सात्वतस्तत: । भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धक: ॥ ६ ॥ सात्वतस्य सुता: सप्त महाभोजश्च मारिष । भजमानस्य निम्लोचि: किङ्कणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥ एकस्यामात्मजा: पत्न्यामन्यस्यां च त्रय: सुता: । शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
अनोः पुत्रः पुरुहोत्रः, तस्य पुत्र आयुः, आयोः सात्वतः। हे मारिष, सात्वतस्य सप्त पुत्राः—भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः महाभोजश्च। भजमानस्यैकस्यां पत्न्यां निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिश्च; अन्यस्यां शताजित् सहस्राजिदयुताजित् च।
Verse 9
बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयो: श्लोकौ पठन्त्यमू । यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ९ ॥
देवावृधस्य पुत्रो बभ्रुः। तयोर्देवावृधबभ्रोः विषये द्वौ श्लोकौ प्राचीनैः पठ्यन्ते। यथैव वयं दूरात् श्रुतवन्तः, तथैव समीपेऽपि तद्गुणान् पश्यामः।
Verse 10
बभ्रु: श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृध: सम: । पुरुषा: पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ १० ॥ येऽमृतत्त्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि । महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ ११ ॥
मनुष्येषु बभ्रुः श्रेष्ठ इति निर्णीतं, देवैः समो देवावृधश्च। बभ्रु-देवावृधयोः सङ्गात् तेषां सन्ततिः पञ्चषष्टिः षट्सहस्राण्यष्ट च—सर्वेऽमृतत्वं मोक्षं च प्राप्ताः। अतिधर्मात्मनः महाभोजस्य वंशे भोजराजानः प्रादुर्भवन्।
Verse 11
बभ्रु: श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृध: सम: । पुरुषा: पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ १० ॥ येऽमृतत्त्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि । महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ ११ ॥
ये बभ्रोः देवावृधादपि च सम्बन्धेन अमृतत्वमनुप्राप्ताः—पुरुषाः पञ्चषष्टिः षट्सहस्राण्यष्ट च। अतिधर्मात्मनः महाभोजस्य तदन्वये भोजा नाम राजान आसन्।
Verse 12
वृष्णे: सुमित्र: पुत्रोऽभूद् युधाजिच्च परन्तप । शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नोऽभूदनमित्रत: ॥ १२ ॥
वृष्णेः सुमित्रो युधाजिच्च पुत्रावभूतां, परन्तप पारिक्षित। युधाजितः शिनिरनमित्रश्चाभवताम्, अनमित्रतः पुनर्निघ्नो नाम सुतोऽभूत्।
Verse 13
सत्राजित: प्रसेनश्च निघ्नस्याथासतु: सुतौ । अनमित्रसुतो योऽन्य: शिनिस्तस्य च सत्यक: ॥ १३ ॥
निघ्नस्य सत्राजितः प्रसेनश्चेति द्वौ सुतावभूताम्। अनमित्रसुतोऽन्यः शिनिरपि, तस्य सत्यकः सुतोऽभूत्।
Verse 14
युयुधान: सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्तत: । युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णि: पुत्रोऽपरस्तत: ॥ १४ ॥
सत्यकस्य युयुधानो नाम सुतोऽभूत्, तस्य जयः। जयात् कुणिर्जज्ञे, कुणेः युगन्धरः। अनमित्रस्यापरः पुत्रो वृष्णिरभूत्।
Verse 15
श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कत: । अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुता: ॥ १५ ॥
वृष्णेः श्वफल्कश्चित्ररथश्च नाम पुत्रौ जातौ। श्वफल्कस्य गान्दिन्यां भार्यायाम् अक्रूरः प्रादुरभूत्; स च ज्येष्ठः, अन्ये द्वादश पुत्रा अपि विश्रुताः॥
Verse 16
आसङ्ग: सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरि: । धर्मवृद्ध: सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दन: ॥ १६ ॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश । तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥ देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजा: । पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दना: ॥ १८ ॥
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुवित् गिरिः। धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च—एते द्वादश। तेषां स्वसा सुचारा नाम; अक्रूरस्य देववान् उपदेवश्च द्वौ सुतौ। चित्ररथस्य च पृथुर्विदूरथादयः बहवो वृष्णिनन्दनाः॥
Verse 17
आसङ्ग: सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरि: । धर्मवृद्ध: सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दन: ॥ १६ ॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश । तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥ देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजा: । पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दना: ॥ १८ ॥
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुवित् गिरिः। धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च—एते द्वादश। तेषां स्वसा सुचारा नाम; अक्रूरस्य देववान् उपदेवश्च द्वौ सुतौ। चित्ररथस्य च पृथुर्विदूरथादयः बहवो वृष्णिनन्दनाः॥
Verse 18
आसङ्ग: सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरि: । धर्मवृद्ध: सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दन: ॥ १६ ॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश । तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥ देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजा: । पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दना: ॥ १८ ॥
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुवित् गिरिः। धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः॥ शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च—एते द्वादश। तेषां स्वसा सुचारा नाम; अक्रूरस्य देववान् उपदेवश्च द्वौ सुतौ। चित्ररथस्य च पृथुर्विदूरथादयः बहवो वृष्णिनन्दनाः॥
Verse 19
कुकुरो भजमानश्च शुचि: कम्बलबर्हिष: । कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्तत: ॥ १९ ॥
अन्धकस्य पुत्रा चत्वारः—कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषश्च। कुकुरस्य सुतो वह्निः, तस्य च तनयो विलोमा॥
Verse 20
कपोतरोमा तस्यानु: सखा यस्य च तुम्बुरु: । अन्धकाद् दुन्दुभिस्तस्मादविद्योत: पुनर्वसु: ॥ २० ॥
विलोमायाः पुत्रः कपोतरोमा; तस्य पुत्रोऽनुः, यस्य सखा तुम्बुरुः। अनोः अन्धकः, अन्धकात् दुन्दुभिः, दुन्दुभेः अविद्योतः; अविद्योतात् पुनर्वसुः पुत्रोऽभवत्।
Verse 21
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ । देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजा: ॥ २१ ॥ देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धन: । तेषां स्वसार: सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥ शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता । सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ता: ॥ २३ ॥
पुनर्वसोः पुत्रः आहुकः, कन्या च आहुकी। आहुकस्य देवक उग्रसेनश्च पुत्रौ। देवकस्य चत्वारः पुत्राः—देववान्, उपदेवः, सुदेवः, देववर्धनः। तस्य सप्त स्वसारः—धृतदेवा (ज्येष्ठा), शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा, देवकी। एताः सर्वाः वसुदेवेन (कृष्णपितृणा) परिणीताः।
Verse 22
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ । देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजा: ॥ २१ ॥ देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धन: । तेषां स्वसार: सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥ शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता । सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ता: ॥ २३ ॥
पुनर्वसोः पुत्रः आहुकः, कन्या च आहुकी। आहुकस्य देवक उग्रसेनश्च पुत्रौ। देवकस्य चत्वारः पुत्राः—देववान्, उपदेवः, सुदेवः, देववर्धनः। तस्य सप्त स्वसारः—धृतदेवा (ज्येष्ठा), शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा, देवकी। एताः सर्वाः वसुदेवेन (कृष्णपितृणा) परिणीताः।
Verse 23
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ । देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजा: ॥ २१ ॥ देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धन: । तेषां स्वसार: सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥ शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता । सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ता: ॥ २३ ॥
पुनर्वसोः पुत्रः आहुकः, कन्या च आहुकी। आहुकस्य देवक उग्रसेनश्च पुत्रौ। देवकस्य चत्वारः पुत्राः—देववान्, उपदेवः, सुदेवः, देववर्धनः। तस्य सप्त स्वसारः—धृतदेवा (ज्येष्ठा), शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा, देवकी। एताः सर्वाः वसुदेवेन (कृष्णपितृणा) परिणीताः।
Verse 24
कंस: सुनामा न्यग्रोध: कङ्क: शङ्कु: सुहूस्तथा । राष्ट्रपालोऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनय: ॥ २४ ॥
उग्रसेनस्य पुत्रा आसन्—कंसः, सुनामा, न्यग्रोधः, कङ्कः, शङ्कुः, सुहूः, राष्ट्रपालः, धृष्टिः, तुष्टिमान् च।
Verse 25
कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका । उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रिय: ॥ २५ ॥
कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका च—एता उग्रसेनस्य दुहितरः। ताः वसुदेवानुजानां पत्न्यो बभूवुः॥
Verse 26
शूरो विदूरथादासीद् भजमानस्तु तत्सुत: । शिनिस्तस्मात् स्वयंभोजो हृदिकस्तत्सुतो मत: ॥ २६ ॥
चित्ररथस्य पुत्रो विदूरथः, तस्य पुत्रः शूरः, तस्य भजमानः सुतः। भजमानस्य शिनिः, शिनेः स्वयंभोजः, तस्य च हृदिकः पुत्रो मतः॥
Verse 27
देवमीढ: शतधनु: कृतवर्मेति तत्सुता: । देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥ २७ ॥
हृदिकस्य त्रयः पुत्राः—देवमीढः शतधनुः कृतवर्मा च। देवमीढस्य पुत्रः शूरः, तस्य पत्न्यभूत् मारिषा नाम॥
Verse 28
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् । वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥ सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् । देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥ वसुदेवं हरे: स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् । पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्ति: श्रुतश्रवा: ॥ ३० ॥ राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्य: पञ्च कन्यका: । कुन्ते: सख्यु: पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
मारिषायां शूरो दश पुत्रान् अकल्मषान् अजनयत्—वसुदेवं देवभागं देवश्रवसं च आनकम्, सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम्। वसुदेवजन्मनि देवा आनकदुन्दुभीन् नेदुः; तस्माद् हरेराविर्भावस्थानत्वात् स ‘आनकदुन्दुभि’ इति ख्यातः। पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः राजाधिदेवी चेति पञ्च कन्यकाः तस्य भगिन्यः। अपुत्रस्य कुन्तेः सख्युः शूरः पृथां ददौ; सा कुन्तीति नाम्ना प्रसिद्धा॥
Verse 29
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् । वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥ सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् । देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥ वसुदेवं हरे: स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् । पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्ति: श्रुतश्रवा: ॥ ३० ॥ राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्य: पञ्च कन्यका: । कुन्ते: सख्यु: पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
मारिषायां शूरो दश पुत्रान् अकल्मषान् अजनयत्—वसुदेवं देवभागं देवश्रवसं च आनकम्, सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम्। वसुदेवजन्मनि देवा आनकदुन्दुभीन् नेदुः; तस्माद् हरेराविर्भावस्थानत्वात् स ‘आनकदुन्दुभि’ इति ख्यातः। पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः राजाधिदेवी चेति पञ्च कन्यकाः तस्य भगिन्यः। अपुत्रस्य कुन्तेः सख्युः शूरः पृथां ददौ; सा कुन्तीति नाम्ना प्रसिद्धा॥
Verse 30
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् । वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥ सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् । देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥ वसुदेवं हरे: स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् । पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्ति: श्रुतश्रवा: ॥ ३० ॥ राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्य: पञ्च कन्यका: । कुन्ते: सख्यु: पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
मारीषायां स शूरो राजा दश पुत्रान् अकल्मषान् जनयामास—वसुदेवं देवभागं देवश्रवसम् आनकं च; सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकं च। वसुदेवजन्मनि दिवौकसः देवदुन्दुभीन् नेदुः; तस्माद् हरेः श्रीकृष्णस्य आविर्भाव-स्थानत्वात् स ‘आनकदुन्दुभि’ इति ख्यातः। पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः राजाधिदेवी चेति पञ्च भगिन्यः; अपुत्राय कुन्त्यै सख्ये शूरः पृथां ददौ, तस्मात् सा कुन्तीति नाम्ना प्रसिद्धा।
Verse 31
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् । वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥ सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् । देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥ वसुदेवं हरे: स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् । पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्ति: श्रुतश्रवा: ॥ ३० ॥ राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्य: पञ्च कन्यका: । कुन्ते: सख्यु: पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
मारीषायां स शूरो राजा दश पुत्रान् अकल्मषान् जनयामास—वसुदेवं देवभागं देवश्रवसम् आनकं च; सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकं च। वसुदेवजन्मनि दिवौकसः देवदुन्दुभीन् नेदुः; तस्माद् हरेः श्रीकृष्णस्य आविर्भाव-स्थानत्वात् स ‘आनकदुन्दुभि’ इति ख्यातः। पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः राजाधिदेवी चेति पञ्च भगिन्यः; अपुत्राय कुन्त्यै सख्ये शूरः पृथां ददौ, तस्मात् सा कुन्तीति नाम्ना प्रसिद्धा।
Verse 32
साप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् । तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचि: ॥ ३२ ॥
सा पृथा दुर्वाससो महर्षेः सेवया प्रतोषितात् देवहूतीं विद्यां लेभे, यया यं यं देवं स्मरेत् स तं तं समाह्वयेत्। तस्या विद्याया वीर्यं परीक्षितुम् सा शुचिः तत्क्षणाद् रविं देवम् आजुहाव।
Verse 33
तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा । प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥ ३३ ॥
तदैवोपागतं रविदेवं वीक्ष्य सा विस्मितमानसा बभूव। प्रत्ययार्थं मया प्रयुक्ता विद्या; गच्छ देव, क्षमस्व मे—इत्युवाच।
Verse 34
अमोघं देवसन्दर्शमादधे त्वयि चात्मजम् । योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे ॥ ३४ ॥
रविरुवाच—अमोघं देवसन्दर्शनं त्वयि, सुमध्यमे; अतस्ते गर्भे मम वीर्यम् आधास्ये, त्वं चात्मजं धारयिष्यसि। अहं च ते योनिं यथा न दुष्येत तथा करिष्यामि, यतोऽसि कन्या अविवाहिता।
Verse 35
इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गत: । सद्य: कुमार: सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्कर: ॥ ३५ ॥
एवं उक्त्वा स सूर्यदेवः पृथायाः गर्भे वीर्यं न्यस्य स्वधाम दिवं जगाम। तत्क्षणादेव कुन्त्याः कुमारः समजायत, द्वितीय इव भास्करः॥
Verse 36
तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती । प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रम: ॥ ३६ ॥
सा लोकापवादभीता कृच्छ्रेण सुतस्नेहम् अत्यजत्। तं शिशुं पिटके निधाय नदीतोये प्रवाहयामास; हे परीक्षित्, तव प्रपितामहः सत्यविक्रमः पाण्डुः पश्चात् कुन्तीम् अविवाहयत्॥
Verse 37
श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् । यस्यामभूद् दन्तवक्र ऋषिशप्तो दिते: सुत: ॥ ३७ ॥
श्रुतदेवां तु कारूषराजो वृद्धशर्मा समग्रहीत्। तस्यां दन्तवक्रोऽभवत्—स सनकाद्यैः ऋषिभिः शप्तः पूर्वं दितेः सुतो हिरण्याक्ष इति जातः॥
Verse 38
कैकेयो धृष्टकेतुश्च श्रुतकीर्तिमविन्दत । सन्तर्दनादयस्तस्यां पञ्चासन्कैकया: सुता: ॥ ३८ ॥
कैकेयराजो धृष्टकेतुः श्रुतकीर्तिम् अविन्दत। तस्यां सन्तर्दनमुखाः पञ्च पुत्राः समजायन्त॥
Verse 39
राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह । दमघोषश्चेदिराज: श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥ ३९ ॥
राजाधिदेव्यां जयसेनाद् विनदानुविन्दौ सुतौ अजायताम्। तथा चेदिराजो दमघोषः श्रुतश्रवसमग्रहीत्॥
Verse 40
शिशुपाळ: सुतस्तस्या: कथितस्तस्य सम्भव: । देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुबृहद्बलौ ॥ ४० ॥
श्रुतश्रवायाः सुतः शिशुपालः, यस्य सम्भवः पूर्वमेव निरूपितः। वसुदेवस्य भ्राता देवभागः कंसायां भार्यायां चित्रकेतुं बृहद्बलं च सुतौ लेभे॥
Verse 41
कंसवत्यां देवश्रवस: सुवीर इषुमांस्तथा । बक: कङ्कात् तु कङ्कायां सत्यजित्पुरुजित् तथा ॥ ४१ ॥
कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीरमिषुमन्तौ सुतौ। कङ्कस्तु कङ्कायां बकं सत्यजितं पुरुजितं च त्रयः सुतान् अजनयत्॥
Verse 42
सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् । हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामक: ॥ ४२ ॥
सृञ्जयः राष्ट्रपाल्यां वृषदुर्मर्षणादीन् सुतान् अजनयत्। श्यामकस्तु शूरभूम्यां हरिकेशहिरण्याक्षौ द्वौ सुतौ लेभे॥
Verse 43
मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा । तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वाक्ष्यां वृक आदधे ॥ ४३ ॥
मिश्रकेश्यामप्सरसि वत्सकः वृकादीन् सुतान् अजनयत्। वृकस्तु दुर्वाक्ष्यां तक्षपुष्करशालादीन् सुतान् आदधे॥
Verse 44
सुमित्रार्जुनपालादीन् समीकात्तु सुदामनी । आनक: कर्णिकायां वै ऋतधामाजयावपि ॥ ४४ ॥
समीकात् सुदामन्यां सुमित्रार्जुनपालादयः सुताः। आनकस्तु कर्णिकायां ऋतधामानं जयञ्च द्वौ सुतौ अजनयत्॥
Verse 45
पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । देवकीप्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभे: ॥ ४५ ॥
देवकी पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला इत्यादयः सर्वा आनकदुन्दुभेः पत्न्यः आसन्; तासां मध्ये देवकी प्रमुखा आसीत्।
Verse 46
बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥ ४६ ॥
वसुदेवः रोहिण्यां बलं गदं सारणं दुर्मदं विपुलं ध्रुवं कृतादीन् च पुत्रान् अजनयत्।
Verse 47
सुभद्रो भद्रबाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥ ४७ ॥ नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजा: । कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८ ॥
पौरव्याः गर्भात् भूतादयः द्वादश पुत्राः अभवन्—सुभद्रः, भद्रबाहुः, दुर्मदः, भद्रश्च। मदिरायाः नन्दोपनन्दकृतकशूरादयः पुत्राः। कौशल्या (भद्रा) तु केवलं केशिनं नाम एकं पुत्रम् असूत।
Verse 48
सुभद्रो भद्रबाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥ ४७ ॥ नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजा: । कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८ ॥
पौरव्याः गर्भात् भूतादयः द्वादश पुत्राः अभवन्—सुभद्रः, भद्रबाहुः, दुर्मदः, भद्रश्च। मदिरायाः नन्दोपनन्दकृतकशूरादयः पुत्राः। कौशल्या (भद्रा) तु केवलं केशिनं नाम एकं पुत्रम् असूत।
Verse 49
रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादय: । इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥ ४९ ॥
रोचनायां हस्तहेमाङ्गदादयः पुत्राः जाताḥ; इलायां तु उरुवल्कादीन् यदुवंशे मुख्यान् पुत्रान् वसुदेवः अजीजनत्।
Verse 50
विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभे: । शान्तिदेवात्मजा राजन् प्रशमप्रसितादय: ॥ ५० ॥
धृतदेवायां आनकदुन्दुभेः पत्नीभूतायां विपृष्ठो नामैकः पुत्रोऽभवत्। शान्तिदेवायां तु प्रशमः प्रसितश्चादयः पुत्रा आसन्, राजन्॥
Verse 51
राजन्यकल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश । वसुहंससुवंशाद्या: श्रीदेवायास्तु षट् सुता: ॥ ५१ ॥
उपदेवासुताः दश राजन्यकल्पवर्षमुख्याः। श्रीदेवायास्तु षट् पुत्रा वसुहंससुवंशमुख्याः॥
Verse 52
देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादय: । वसुदेव: सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥ ५२ ॥
देवरक्षितायां वसुदेववीर्येण नव पुत्रा जाता गदादयः। सहदेवायां च धर्ममूर्तिर्वसुदेवोऽष्टौ पुत्रान् जनयामास श्रुतप्रवरमुख्यान्॥
Verse 53
प्रवरश्रुतमुख्यांश्च साक्षाद् धर्मो वसूनिव । वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥ कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधी: । ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥ अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरि: किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
सहदेवायां प्रवरश्रुतमुख्याः पुत्रा अष्टौ साक्षाद् वसव इव दिवि। देवक्यां च वसुदेवोऽष्ट पुत्रान् अजीजनत्—कीर्तिमान् सुषेणो भद्रसेन ऋजुः सम्मर्दनो भद्रः सङ्कर्षणो महीश्वरः। अष्टमस्तु स्वयमेव हरिः श्रीकृष्णः; एका दुहिता सुभद्रा तव पितामही, राजन्॥
Verse 54
प्रवरश्रुतमुख्यांश्च साक्षाद् धर्मो वसूनिव । वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥ कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधी: । ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥ अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरि: किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
सहदेवायां प्रवरश्रुतमुख्याः पुत्रा अष्टौ साक्षाद् वसव इव दिवि। देवक्यां च वसुदेवोऽष्ट पुत्रान् अजीजनत्—कीर्तिमान् सुषेणो भद्रसेन ऋजुः सम्मर्दनो भद्रः सङ्कर्षणो महीश्वरः। अष्टमस्तु स्वयमेव हरिः श्रीकृष्णः; एका दुहिता सुभद्रा तव पितामही, राजन्॥
Verse 55
प्रवरश्रुतमुख्यांश्च साक्षाद् धर्मो वसूनिव । वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥ कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधी: । ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥ अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरि: किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
सहदेवस्य प्रवरश्रुतमुख्याः पुत्रा अष्ट वसूनां साक्षाद् अवताराः स्वर्गलोके बभूवुः। वसुदेवोऽपि देवक्यां गर्भेऽष्टौ गुणसम्पन्नान् पुत्रान् अजीजनत्—कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीम्, ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं च, तथा सङ्कर्षणं महेश्वरं शेषावतारम्। अष्टमस्तु तयोः स्वयमेव हरिः श्रीकृष्णः किल; एका कन्या सुभद्रा महाभागा, हे राजन्, तव पितामही।
Verse 56
यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मन: । तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरि: ॥ ५६ ॥
यदा यदा धर्मस्य क्षयः पाप्मनश्च वृद्धिः भवति, तदा स्वेच्छया भगवानीशः श्रीहरिरात्मानं प्रकटयति।
Verse 57
न ह्यस्य जन्मनो हेतु: कर्मणो वा महीपते । आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मन: ॥ ५७ ॥
न ह्यस्य जन्मनो हेतुर्न कर्मणो वा महीपते; परस्य द्रष्टुरात्मन ईशस्य आत्ममायां विना न कश्चिद् निमित्तं भवति।
Verse 58
यन्मायाचेष्टितं पुंस: स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ५८ ॥
यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि, तदनुग्रह एव—जीवस्य निवृत्तये, आत्मलाभाय च प्रवर्तते।
Verse 59
अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनै: । भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यम: ॥ ५९ ॥
अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः भुव आक्रम्यमाणायाः अभाराय कृतोद्यमः।
Verse 60
कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरै: । सहसङ्कर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदन: ॥ ६० ॥
सुरेश्वरैरपि मनसा नापरिमेयाणि कर्माणि; सहसङ्कर्षणेन सह भगवान् मधुसूदनः श्रीकृष्णः अचिन्त्यानि कार्याणि चकार।
Verse 61
कलौ जनिष्यमाणानां दु:खशोकतमोनुदम् । अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद् यश: ॥ ६१ ॥
कलौ भाविजनानां दुःखशोकतमोनुदं भक्तानामनुग्रहाय भगवान् श्रीकृष्णः सुपुण्यं यशो व्यतनोत्, यत्स्मरणमात्रेण क्लेशाः प्रशाम्यन्ति।
Verse 62
यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् । श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम् ॥ ६२ ॥
यशस्तीर्थवरे सत्कर्णपीयुषे यस्मिन् सकृच्छ्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य भक्तो धुनुते कर्मवासनाम्।
Verse 63
भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हकै: । श्लाघनीयेहित: शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभि: ॥ ६३ ॥ स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया । नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥ ६४ ॥
भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हककुरुसृञ्जयपाण्डवैः सह शश्वत् श्लाघनीयैर्हितैर्भगवान् श्रीकृष्णः नृलोकं रमयामास; स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया च सर्वाङ्गरम्यया मूर्त्या।
Verse 64
भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हकै: । श्लाघनीयेहित: शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभि: ॥ ६३ ॥ स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया । नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥ ६४ ॥
भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हककुरुसृञ्जयपाण्डवैः सह शश्वत् श्लाघनीयैर्हितैर्भगवान् श्रीकृष्णः नृलोकं रमयामास; स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया च सर्वाङ्गरम्यया मूर्त्या।
Verse 65
यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण-भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् । नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभि: पिबन्त्योनार्यो नराश्च मुदिता: कुपिता निमेश्च ॥ ६५ ॥
मकरकुण्डलैः शोभितकर्णं, भ्राजत्कपोलं, सविलासहासं श्रीकृष्णस्य मुखं नित्योत्सवमिव दृश्यते। तद् द्रष्टुं नारीनराः तृप्तिं न यान्ति; निमेषविघ्नकारिणं विधातारं भक्ताः कुप्यन्ति॥
Verse 66
जातो गत: पितृगृहाद् व्रजमेधितार्थोहत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदार: । उत्पाद्य तेषु पुरुष: क्रतुभि: समीजेआत्मानमात्मनिगमं प्रथयञ्जनेषु ॥ ६६ ॥
वासुदेवसुतोऽपि स भगवान् लीलापुरुषोत्तमः पितृगृहात् शीघ्रं व्रजं गतः, स्वजनैः प्रेमविस्ताराय। तत्र दैत्यान् निहत्य, द्वारकां प्रत्यागत्य, वेदविधिना श्रेष्ठाः स्त्रियः परिणीतवान्, ताभिः शतशः सुतान् जनयामास, गृहस्थधर्मप्रतिष्ठार्थं स्वपूजार्थं च क्रतून् अकरोत्॥
Verse 67
पृथ्व्या: स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणा-मन्त:समुत्थकलिना युधि भूपचम्व: । दृष्टया विधूय विजये जयमुद्विघोष्यप्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम ॥ ६७ ॥ येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन-स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धय: । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं तत:पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रय: ॥
कुरूणामन्तःसमुत्थेन कलिना पृथिव्याः गुरुभारं क्षपयन् स भगवान् युधि भूपान् दैत्यभावान् दृष्ट्या विधूय, अर्जुनस्य जयमुद्घोष्य, उद्धवाय परं धर्मं भक्तिं च उपदिश्य, अन्ते स्वधाम समगात्। ये चान्ये विमुक्तमानिनः त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः, कृच्छ्रेण परं पदमारुह्यापि, त्वदङ्घ्र्यनादरात् अधः पतन्ति॥
Frequently Asked Questions
Sātvata is a key ancestor in the Yadu line whose seven sons generate major Yādava branches (including Vṛṣṇi, Andhaka, and Mahābhoja). These clans form the social and political network that supports Kṛṣṇa’s earthly līlā—providing both devotees (for intimate exchanges) and antagonistic forces (for dharma-restoration and bhū-bhāra-haraṇa).
The stuti tradition signals that lineage is evaluated not only by power but by guṇa and bhakti-saṁskāra. By highlighting Devāvṛdha as “equal to the devas” and Babhru as “best among humans,” the Bhāgavata teaches that spiritual excellence sanctifies dynastic history; association with such exalted figures becomes a cause for upliftment—even described here as leading many descendants to liberation.
It states that Bhagavān appears by His own desire (svatantra-icchā), not due to karma or external causation. His descent is compassionate: to protect devotees, to reduce the earth’s burden by orchestrating the downfall of demoniac rulers, and to establish a path where future beings—especially in Kali-yuga—can be freed through śravaṇa (hearing) and smaraṇa (remembering) His glories.
Ānakadundubhi is Vasudeva’s epithet meaning “kettledrums (dundubhi) resounded.” The chapter notes that when Vasudeva was born, devas sounded celestial drums—an auspicious omen marking him as the chosen shelter through whom the Supreme Personality of Godhead, Śrī Kṛṣṇa, would manifest.
The Bhāgavata integrates Itihāsa-linked dynastic threads to show continuity between Purāṇic and Mahābhārata worlds. Kuntī’s mantra (a siddhi obtained through service to Durvāsā) and the birth of Karṇa demonstrate how divine arrangements unfold within human ethics and social constraints, and how key Mahābhārata actors arise within the broader Yādava-linked kinship network.