Adhyaya 23
Genealogies from Yayāti’s Sons to the Yadu Dynasty; Romapāda–Ṛṣyaśṛṅga; Kārtavīryārjuna; and the Rise of Yādava Branches
अस्मिन्नध्याये ययातेः सन्तानपरम्परा विस्तरेण निरूप्यते। प्रथमं अनोः वंशः उशीनर-शिब्यादिभिः प्रवर्तते, ततः बलिराजस्य पुत्राः—अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्ग-सुह्म-पुण्ड्र-ओड्राः—पूर्वदेशेषु नामधेयराज्यकर्तारो बभूवुः। अङ्गवंशे रोमपादस्य अपुत्रत्वं दशरथसम्बन्धेन ऋष्यशृङ्गमुनिना च निवर्तते; तस्य आगमनेन अनावृष्टिः शम्यते, यज्ञः प्रवर्तते, दशरथस्य पुत्रेष्टिः सिद्ध्यति, रोमपादश्च चतुरङ्गं पुत्रं लभते। अधिरथेन कर्णस्य दत्तकग्रहणं कथ्यते, महाभारतस्मृत्या वंशानुक्रमः संयोज्यते। द्रुह्योः उत्तरदेशीयः वंशः, तुर्वसोरनुक्रमः, मरुतस्य दुष्मन्तदत्तकत्वं, दुष्मन्तस्य पूरौ राज्यलाभाय प्रत्यागमनं च संक्षेपेणोक्तम्। अनन्तरं भगवतः श्रीकृष्णस्य अवतारवंशभूतः यदुवंशः प्रमुखीकृत्य वर्ण्यते—सहस्रजितः हैहयपरम्परा, दत्तात्रेयप्रसादात् अष्टसिद्धिलब्धः कार्तवीर्यार्जुनः, तालजङ्घानां विनाशः, मधु-वृष्ण्योः मूलात् यादव-माधव-वृष्णिनामप्रसिद्धिः। अन्ते क्रोष्टोः वंशे शशबिन्दुपर्यन्तं, तथा ज्यामघ-शैब्ययोः अद्भुतकथा—दैवकृपया वन्ध्यत्वनिवृत्तिः, विदर्भस्य जन्म, यदुसम्बद्धविस्तारस्य अग्रिमाध्यायाय भूमिका—इति समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अनो: सभानरश्चक्षु: परेष्णुश्च त्रय: सुता: । सभानरात् कालनर: सृञ्जयस्तत्सुतस्तत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अनोः सभानरश्चक्षुः परेष्णुश्चेति त्रयः सुताः। सभानरात् कालनरः, कालनरात् सृञ्जयः सुतोऽभवत्।
Verse 2
जनमेजयस्तस्य पुत्रो महाशालो महामना: । उशीनरस्तितिक्षुश्च महामनस आत्मजौ ॥ २ ॥
सृञ्जयस्य पुत्रो जनमेजयः। जनमेजयात् महाशालः, महाशालात् महामनाः। महामनस उशीनरस्तितिक्षुश्चेति द्वावात्मजौ।
Verse 3
शिबिर्वर: कृमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजा: । वृषादर्भ: सुधीरश्च मद्र: केकय आत्मवान् ॥ ३ ॥ शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथ: । ततो होमोऽथ सुतपा बलि: सुतपसोऽभवत् ॥ ४ ॥
उशीनरस्य चत्वारः पुत्राः शिबिर्वरः कृमिर्दक्षश्च। शिबेः पुनश्चत्वारः—वृषादर्भः सुधीरः मद्रः आत्मतत्त्वविद् केकयश्च। तितिक्षोः पुत्रो रुषद्रथः; रुषद्रथात् होमः, होमात् सुतपाः, सुतपसः बलिरभवत्।
Verse 4
शिबिर्वर: कृमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजा: । वृषादर्भ: सुधीरश्च मद्र: केकय आत्मवान् ॥ ३ ॥ शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथ: । ततो होमोऽथ सुतपा बलि: सुतपसोऽभवत् ॥ ४ ॥
उशीनरस्य चत्वारः पुत्राः शिबिर्वरः कृमिर्दक्षश्च। शिबेः चत्वार एव पुत्राः—वृषादर्भः सुधीरः मद्रः आत्मतत्त्वविद् केकयश्च। तितिक्षोः रुषद्रथः पुत्रः; रुषद्रथात् होमः, होमात् सुतपाः, सुतपसः बलिरभवत्।
Verse 5
अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्या: सुह्मपुण्ड्रौड्रसंज्ञिता: । जज्ञिरे दीर्घतमसो बले: क्षेत्रे महीक्षित: ॥ ५ ॥
बलेर्महीक्षितः क्षेत्रे दीर्घतमसः शुक्रेण षट् पुत्रा जज्ञिरे—अङ्गो वङ्गः कलिङ्गः सुह्मः पुण्ड्र ओड्रश्च।
Verse 6
चक्रु: स्वनाम्ना विषयान् षडिमान् प्राच्यकांश्च ते । खलपानोऽङ्गतो जज्ञे तस्माद् दिविरथस्तत: ॥ ६ ॥
ते षट् प्राच्येषु स्वनाम्ना विषयान् चक्रुः। अङ्गतः खलपानो जज्ञे; तस्माद् दिविरथः ततः।
Verse 7
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
दिविरथस्य सुतो धर्मरथः; तस्य चित्ररथोऽजायत, यः रोमपाद इति विख्यातः। अनपत्यस्य तस्य दशरथः सखा स्वकन्यां शान्तां प्रायच्छत; सा ऋष्यशृङ्गेण परिणीता। देवेऽवर्षति नर्तकीनाट्यसङ्गीतवादित्रैः समानीतः स ऋषिः यज्ञं कृत्वा वृष्टिं जनयामास। ततः दशरथस्य पुत्रेष्टिं निरूप्य तेन राज्ञः पुत्रा जज्ञिरे। रोमपादात् ऋष्यशृङ्गकृपया चतुरङ्गो जज्ञे; तस्मात् पृथुलाक्षः।
Verse 8
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
दिविरथात् धर्मरथोऽभूत्, तस्माच्चित्ररथः, स रोमपाद इति विख्यातः। अपुत्रत्वात् सख्यर्थं दशरथेन स्वकन्या शान्ता तस्मै प्रदत्ता; सा ऋष्यशृङ्गं विवाहिता। देवा अनावृष्टौ सति तं वनात् नर्तकीनां नाट्यगीतवाद्यालिङ्गनार्हणैः प्रलोभ्यानीन्युः; तेनागते वृष्टिरभवत्। स च दशरथस्य पुत्रेष्टिं कृत्वा तस्मै पुत्रान् ददौ; रोमपादात् ऋष्यशृङ्गकृपया चतुरङ्गोऽभूत्, तस्मात् पृथुलाक्षः।
Verse 9
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
दिविरथात् धर्मरथोऽभूत्, तस्माच्चित्ररथः, स रोमपाद इति विख्यातः। अपुत्रत्वात् सख्यर्थं दशरथेन स्वकन्या शान्ता तस्मै प्रदत्ता; सा ऋष्यशृङ्गं विवाहिता। देवा अनावृष्टौ सति तं वनात् नर्तकीनां नाट्यगीतवाद्यालिङ्गनार्हणैः प्रलोभ्यानीन्युः; तेनागते वृष्टिरभवत्। स च दशरथस्य पुत्रेष्टिं कृत्वा तस्मै पुत्रान् ददौ; रोमपादात् ऋष्यशृङ्गकृपया चतुरङ्गोऽभूत्, तस्मात् पृथुलाक्षः।
Verse 10
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
दिविरथात् धर्मरथोऽभूत्, तस्माच्चित्ररथः, स रोमपाद इति विख्यातः। अपुत्रत्वात् सख्यर्थं दशरथेन स्वकन्या शान्ता तस्मै प्रदत्ता; सा ऋष्यशृङ्गं विवाहिता। देवा अनावृष्टौ सति तं वनात् नर्तकीनां नाट्यगीतवाद्यालिङ्गनार्हणैः प्रलोभ्यानीन्युः; तेनागते वृष्टिरभवत्। स च दशरथस्य पुत्रेष्टिं कृत्वा तस्मै पुत्रान् ददौ; रोमपादात् ऋष्यशृङ्गकृपया चतुरङ्गोऽभूत्, तस्मात् पृथुलाक्षः।
Verse 11
बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च तत्सुता: । आद्याद् बृहन्मनास्तस्माज्जयद्रथ उदाहृत: ॥ ११ ॥
पृथुलाक्षस्य पुत्रा बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च। ज्येष्ठाद् बृहद्रथात् बृहन्मना नाम पुत्रोऽभूत्, बृहन्मनसः जयद्रथ इति पुत्र उदाहृतः।
Verse 12
विजयस्तस्य सम्भूत्यां ततो धृतिरजायत । ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कर्माधिरथस्तत: ॥ १२ ॥
जयद्रथस्य सम्भूत्यां विजयः पुत्रोऽजायत। विजयात् धृतिः, धृतेः धृतव्रतः, धृतव्रतात् सत्कर्मा, सत्कर्मणोऽधिरथ इति क्रमः।
Verse 13
योऽसौ गङ्गातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुम् । कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्योऽकरोत् सुतम् ॥ १३ ॥
योऽसौ गङ्गातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुं कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्योऽधिरथः सुतत्वेन जग्राह।
Verse 14
वृषसेन: सुतस्तस्य कर्णस्य जगतीपते । द्रुह्योश्च तनयो बभ्रु: सेतुस्तस्यात्मजस्तत: ॥ १४ ॥
कर्णस्य जगतीपते वृषसेनः सुतोऽभूत्; द्रुह्योस्तु तनयो बभ्रुः, तस्यात्मजः सेतुरिति स्मृतः।
Verse 15
आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्मस्ततो धृत: । धृतस्य दुर्मदस्तस्मात् प्रचेता: प्राचेतस: शतम् ॥ १५ ॥
सेतोः सुत आरब्धः, तस्य गान्धारः, तस्य धर्मः, धर्मस्य धृतः; धृतस्य दुर्मदः, तस्मात् प्रचेता, यस्य प्राचेतसाः शतं सुताः।
Verse 16
म्लेच्छाधिपतयोऽभूवन्नुदीचीं दिशमाश्रिता: । तुर्वसोश्च सुतो वह्निर्वह्नेर्भर्गोऽथ भानुमान् ॥ १६ ॥
प्राचेतसाः शतं पुत्रा उदिचीं दिशमाश्रित्य म्लेच्छाधिपतयोऽभवन्; तुर्वसोः सुतो वह्निः, वह्नेर्भर्गः, भर्गस्य भानुमान्।
Verse 17
त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधी: । मरुतस्तत्सुतोऽपुत्र: पुत्रं पौरवमन्वभूत् ॥ १७ ॥
भानुमतः सुतस्त्रिभानुः, तस्य करन्धम उदारधीः; करन्धमस्य सुतो मरुतोऽपुत्रः सन् पौरवं पुत्रं दत्तकत्वेन जग्राह।
Verse 18
दुष्मन्त: स पुनर्भेजे स्ववंशं राज्यकामुक: । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ॥ १८ ॥ वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् । यदोर्वंशं नर: श्रुत्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
महाराजो दुष्मन्तः राज्यलालसः सन्, मरुतं पितरं स्वीकृत्यापि, पुनः स्वपौरवं वंशं प्रत्यभजत्। नरर्षभ परीक्षित्, इदानीं ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं वर्णयामि; एषोऽतिपुण्यः सर्वपापहरः, श्रवणमात्रेण नरोऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 19
दुष्मन्त: स पुनर्भेजे स्ववंशं राज्यकामुक: । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ॥ १८ ॥ वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् । यदोर्वंशं नर: श्रुत्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
यदोर्वंशकथां पुण्यां सर्वपापहरां नृणाम्। यः शृणोति नरः श्रद्धया स सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 20
यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृति: । यदो: सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुता: ॥ २० ॥ चत्वार: सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मज: । महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुता: ॥ २१ ॥
यत्र यदोर्वंशे भगवान् परमात्मा श्रीकृष्णो नराकृत्या स्वयमवतीर्णः। यदोः पुत्राः सहस्रजित् क्रोष्टा नलः रिपुरिति च श्रुताः॥
Verse 21
यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृति: । यदो: सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुता: ॥ २० ॥ चत्वार: सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मज: । महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुता: ॥ २१ ॥
तेषां मध्ये सहस्रजित् ज्येष्ठः; तस्य पुत्रः शतजित्। शतजितः त्रयः पुत्राः—महाहयः रेणुहयः हैहयश्च—इति।
Verse 22
धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्र: कुन्ते: पिता तत: । सोहञ्जिरभवत् कुन्तेर्महिष्मान् भद्रसेनक: ॥ २२ ॥
हैहयस्य पुत्रो धर्मः, धर्मस्य पुत्रो नेत्रः, स कुन्तेः पिता। कुन्तेः सोहञ्जिः, तस्मान्महिष्मान्, तस्माद्भद्रसेनक इति।
Verse 23
दुर्मदो भद्रसेनस्य धनक: कृतवीर्यसू: । कृताग्नि: कृतवर्मा च कृतौजा धनकात्मजा: ॥ २३ ॥
भद्रसेनस्य पुत्रौ दुर्मदः धनकश्च प्रसिद्धौ। धनकस्य कृतवीर्यः, कृताग्निः, कृतवर्मा, कृतौजाश्च पुत्रा आसन्॥
Verse 24
अर्जुन: कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । दत्तात्रेयाद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुण: ॥ २४ ॥
कृतवीर्यस्य पुत्रोऽर्जुनः। स सप्तद्वीपमहीपतेः पदं प्राप्तः, दत्तात्रेयात् हरेरंशात् योगमहागुणान् लेभे॥
Verse 25
न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवा: । यज्ञदानतपोयोगै: श्रुतवीर्यदयादिभि: ॥ २५ ॥
यज्ञदानतपोयोगैः श्रुतवीर्यदयादिभिः। कार्तवीर्यसमां गतिं न नूनं यास्यन्ति पार्थिवाः॥
Verse 26
पञ्चाशीतिसहस्राणि ह्यव्याहतबल: समा: । अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु ॥ २६ ॥
पञ्चाशीतिसहस्राणि समा ह्यव्याहतबलः। अनष्टस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु इन्द्रियैः॥
Verse 27
तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे । जयध्वज: शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जित: ॥ २७ ॥
तस्य पुत्रसहस्रेषु परशुरामेण सह मृधे। पञ्चैवोर्वरिताः—जयध्वजः शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जितश्च॥
Verse 28
जयध्वजात् तालजङ्घस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् । क्षत्रं यत् तालजङ्घाख्यमौर्वतेजोपसंहृतम् ॥ २८ ॥
जयध्वजात् तालजङ्घो नाम पुत्रोऽभवत्; तस्य च पुत्रशतं बभूव। तालजङ्घाख्यं क्षत्रकुलं सर्वं महर्षेरौर्वस्य तेजसा, सगरमहाराजेन प्राप्तेन, संहृतम्॥
Verse 29
तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रो वृष्णि: पुत्रो मधो: स्मृत: । तस्य पुत्रशतं त्वासीद् वृष्णिज्येष्ठं यत: कुलम् ॥ २९ ॥
तेषां तालजङ्घपुत्राणां ज्येष्ठो वीतिहोत्रोऽभवत्। वीतिहोत्रस्य मधुर्नाम पुत्रः; मधोः पुत्रो वृष्णिरिति प्रसिद्धः। मधोः पुनः पुत्रशतं बभूव, तेषां वृष्णिर्ज्येष्ठः; ततो वृष्णिकुलं प्रववृते॥
Verse 30
माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिता: । यदुपुत्रस्य च क्रोष्टो: पुत्रो वृजिनवांस्तत: । स्वाहितोऽतो विषद्गुर्वै तस्य चित्ररथस्तत: ॥ ३० ॥ शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत् । चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजित: ॥ ३१ ॥
माधवा वृष्णयश्चैव यादवाश्चेति संज्ञिताः, राजन्—यदु-मधु-वृष्णिभिः पृथक् कुलप्रवर्तनात्। यदुपुत्रस्य क्रोष्टोः पुत्रो वृजिनवान्; ततो स्वाहितः; तस्माद् विषद्गुः; तस्माच्चित्ररथः; तस्माच्छशबिन्दुः॥
Verse 31
माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिता: । यदुपुत्रस्य च क्रोष्टो: पुत्रो वृजिनवांस्तत: । स्वाहितोऽतो विषद्गुर्वै तस्य चित्ररथस्तत: ॥ ३० ॥ शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत् । चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजित: ॥ ३१ ॥
शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत्। चतुर्दशमहारत्नसम्पन्नः चक्रवर्तीऽपराजितः; स जगतोऽधिपतिरभवत्॥
Verse 32
तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशा: । दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्वजीजनत् ॥ ३२ ॥
तस्य शशबिन्दोः पत्नीसहस्राणां दशसहस्राणि आसन्; सुमहायशाः। तासु प्रत्येकं दशलक्षसहस्राणि पुत्राणामजीजनत्; तेन तस्य पुत्राणां संख्या दशसहस्रलक्षाणि बभूव॥
Verse 33
तेषां तु षट्प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मज: । धर्मो नामोशना तस्य हयमेधशतस्य याट् ॥ ३३ ॥
तेषां तु षट्प्रधानानां मध्ये पृथुश्रवसः प्रमुखः। तस्यात्मजो धर्मो नाम, तस्य च पुत्र उशना; स हयमेधशतं याजयामास।
Verse 34
तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजा: शृणु । पूरुजिद्रुक्मरुक्मेषुपृथुज्यामघसंज्ञिता: ॥ ३४ ॥
तत्सुतो रुचकः; तस्य पञ्च आत्मजाः—पूरुजित्, रुक्मः, रुक्मेषुः, पृथुः, ज्यामघ इति। एतान् मे शृणु।
Verse 35
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात् । नाविन्दच्छत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् । रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता ॥ ३५ ॥ केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै । स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
ज्यामघस्त्वप्रजोऽपि शैब्यापतिर्भयात् अन्यां भार्यां नाविन्दत्। स शत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामाहरत्; रथस्थां तां दृष्ट्वा शैब्या क्रुद्धा पतिमुवाच—“केयं कुहक, मत्स्थानं रथमारोपिता?” इति।
Verse 36
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात् । नाविन्दच्छत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् । रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता ॥ ३५ ॥ केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै । स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
“केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपिता?” इत्युक्ते ज्यामघः—“स्नुषा तव” इति। तच्छ्रुत्वा शैब्या स्मयन्ती पतिमब्रवीत्।
Verse 37
अहं बन्ध्यासपत्नी च स्नुषा मे युज्यते कथम् । जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते ॥ ३७ ॥
शैब्योवाच—“अहं बन्ध्या, असपत्नी च; स्नुषा मे युज्यते कथम्?” ज्यामघ उवाच—“राज्ञि, यं जनयिष्यसि, तस्यैषा उपयुज्यते।”
Verse 38
अन्वमोदन्त तद्विश्वेदेवा: पितर एव च । शैब्या गर्भमधात् काले कुमारं सुषुवे शुभम् । स विदर्भ इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम् ॥ ३८ ॥
अन्वमोदन्त तद्विश्वेदेवाः पितरश्च; तेषां प्रसादात् ज्यामघवाक्यं सत्यं बभूव। वन्ध्या शैब्या देवकृपया गर्भमधात्, काले च शुभं कुमारं सुषुवे—विदर्भ इति ख्यातम्। पूर्वमेव सती स्नुषा गृहीता, तस्मात् स वर्धमानः तामुपयेमे।
Frequently Asked Questions
They show how Bhāgavata vaṁśānucarita links persons to regions: these sons become eponymous founders of eastern polities, turning genealogy into a map of sacred geography. The emphasis also illustrates how royal expansion is framed as a consequence of lineage, merit, and divine arrangement rather than mere conquest.
The text presents drought relief through yajña performed by Ṛṣyaśṛṅga, indicating that cosmic order (rain, fertility, prosperity) responds to dharma and sacrificial alignment. Its inclusion prevents the genealogy from becoming a bare list: it demonstrates poṣaṇa—divine protection mediated through a sage—and shows that kingship depends on brahminical sanctity and righteous ritual.
Adhiratha found the infant Karṇa in a basket by the Gaṅgā and raised him as his own. The Bhāgavata references Karṇa to anchor dynastic lines in widely known Itihāsa memory and to show how providence operates through unconventional lineage events (abandonment, adoption), while still weaving outcomes into the broader moral fabric of karma and destiny.
This is āśraya-oriented framing: the genealogies ultimately serve the revelation of Bhagavān as the Supreme Shelter. By explicitly stating Kṛṣṇa’s appearance in Yadu’s line, the text signals that the “purpose” of dynastic history is to lead the listener toward Kṛṣṇa-kathā and to interpret worldly succession as a pathway to divine descent.
He received mystic power (including aṣṭa-siddhi) from Dattātreya, described as an incarnation of the Supreme Personality of Godhead. Theologically, this shows that even unparalleled royal might is derivative—granted by divine agency—and therefore accountable to dharma; the later reduction of his lineage underscores that power without alignment to higher order is not ultimately secure.
It illustrates divine overruling of biological limitation and social predicament: despite Śaibyā’s barrenness and Jyāmagha’s constrained household situation, blessings from devas and pitṛs fulfill a seemingly impossible promise, resulting in Vidarbha’s birth. In vaṁśānucarita terms, it shows continuity of lineage as dependent on higher sanction, not merely human planning.