Adhyaya 22
The Kuru Line, Bhīṣma and Vyāsa; Pāṇḍavas, Parīkṣit, and Future Kings (Chandravaṁśa Continuation)
अध्यायेऽस्मिन् चन्द्रवंशस्य प्रवाहः कुरुवंशपर्यन्तं निरूप्यते। प्रथमं पाञ्चालानां वंशे द्रुपद-द्रौपदी-धृष्टद्युम्नादीनां संक्षेपः, ततः संवरण-तपत्योः पुत्रः कुरुः कुरुक्षेत्रस्य राजाधिष्ठानं स्थापयति। कुरोः सन्ततौ प्रतीपस्य पुत्रा देवापिः शान्तनुः बाह्लीकश्च; देवापेः अयोग्यता, योगबलात् जीवितत्वं च, भविष्ये वंशोद्धारकत्वं च कथ्यते। शान्तनोः शासनात् भीष्मः, ततो चित्राङ्गद-विचित्रवीर्यौ, तथा व्यासदेवस्य (कृष्णद्वैपायनस्य) नियोगेन धृतराष्ट्र-पाण्डु-विदुरोत्पत्तिः। कौरव-पाण्डवानां जन्म, कृष्णेन परीक्षितः रक्षित इति, तस्य जनमेजयादि-सन्ततिः, कलौ क्षेमकपर्यन्तं कुरुराजपरम्परा, अनन्तरं मागध-बार्हद्रथानां भावी क्रमः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मित्रायुश्च दिवोदासाच्च्यवनस्तत्सुतो नृप । सुदास: सहदेवोऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नृप, दिवोदासस्य पुत्रो मित्रायुरभूत्। मित्रायोश्चत्वारः पुत्रा आसन्—च्यवनः सुदासः सहदेवः सोमकश्च। सोमकस्य पुत्रो जन्तुः।
Verse 2
तस्य पुत्रशतं तेषां यवीयान् पृषत: सुत: । स तस्माद् द्रुपदो जज्ञे सर्वसम्पत्समन्वित: ॥ २ ॥
सोमकस्य पुत्रशतं बभूव; तेषां यवीयान् पृषतः सुतः। तस्मात् पृषतात् सर्वसम्पत्समन्वितो नृपो द्रुपदो जज्ञे॥
Verse 3
द्रुपदाद् द्रौपदी तस्य धृष्टद्युम्नादय: सुता: । धृष्टद्युम्नाद् धृष्टकेतुर्भार्म्या: पाञ्चालका इमे ॥ ३ ॥
द्रुपदात् द्रौपदी जाता; धृष्टद्युम्नादयश्चास्य बहवः सुताः। धृष्टद्युम्नात् धृष्टकेतुरभवत्; एते सर्वे भार्म्याश्ववंश्या पाञ्चालाः प्रसिद्धाः॥
Verse 4
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्ष: संवरणस्तत: । तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपति: कुरु: ॥ ४ ॥ परीक्षि: सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च कुरो: सुता: । सुहोत्रोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ तत: कृती ॥ ५ ॥
अजमीढस्यापरो हि सुतो ऋक्षः; ऋक्षात् संवरणः। संवरणस्य सूर्यकन्यायां तपत्यां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुर्जज्ञे॥ कुरोः पुत्राः परीक्षिः सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च। सुधनोरभूत् सुहोत्रः; सुहोत्रात् च्यवनः; च्यवनात् कृती जज्ञे॥
Verse 5
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्ष: संवरणस्तत: । तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपति: कुरु: ॥ ४ ॥ परीक्षि: सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च कुरो: सुता: । सुहोत्रोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ तत: कृती ॥ ५ ॥
अजमीढस्यापरो हि सुतो ऋक्षः; ऋक्षात् संवरणः। संवरणस्य सूर्यकन्यायां तपत्यां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुर्जज्ञे॥ कुरोः पुत्राः परीक्षिः सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च। सुधनोरभूत् सुहोत्रः; सुहोत्रात् च्यवनः; च्यवनात् कृती जज्ञे॥
Verse 6
वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्तत: । कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपाद्याश्च चेदिपा: ॥ ६ ॥
कृतेः पुत्रो वसुरुपरिचरः; तस्य पुत्रा बृहद्रथमुखाः। कुशाम्बो मत्स्यः प्रत्यग्रश्चेदिपाद्याश्च; एते सर्वे चेदिराजानो बभूवुः॥
Verse 7
बृहद्रथात् कुशाग्रोऽभूदृषभस्तस्य तत्सुत: । जज्ञे सत्यहितोऽपत्यं पुष्पवांस्तत्सुतो जहु: ॥ ७ ॥
बृहद्रथात् कुशाग्रः समभवत्; कुशाग्रात् ऋषभः; ऋषभात् सत्यहितः। सत्यहितस्य पुत्रः पुष्पवान्, पुष्पवतः पुत्रो जहुः॥
Verse 8
अन्यस्यामपि भार्यायां शकले द्वे बृहद्रथात् । ये मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते । जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुत: ॥ ८ ॥
अन्यस्यामपि भार्यायां बृहद्रथात् शकले द्वे सुतस्य जज्ञाते। ते मात्रा बहिरुत्सृष्टे, जरया चाभिसन्धिते; सा क्रीडन्ती ‘जीव जीव’ इत्युक्त्वा जरासन्धो नाम सुतोऽभवत्॥
Verse 9
ततश्च सहदेवोऽभूत् सोमापिर्यच्छ्रुतश्रवा: । परीक्षिरनपत्योऽभूत् सुरथो नाम जाह्नव: ॥ ९ ॥
जरासन्धात् सहदेवोऽभूत्; सहदेवात् सोमापिः; सोमापेः श्रुतश्रवाः। कुरोः परीक्षिर्निरपत्योऽभूत्; कुरोर्जाह्नवस्य तु सुरथो नाम सुतोऽभवत्॥
Verse 10
ततो विदूरथस्तस्मात् सार्वभौमस्ततोऽभवत् । जयसेनस्तत्तनयो राधिकोऽतोऽयुताय्वभूत् ॥ १० ॥
सुरथात् विदूरथोऽभूत्; तस्मात् सार्वभौमः समजायत। सार्वभौमात् जयसेनः; तत्तनयो राधिकः; राधिकाद् अयुतायुः॥
Verse 11
ततश्चाक्रोधनस्तस्माद् देवातिथिरमुष्य च । ऋक्षस्तस्य दिलीपोऽभूत् प्रतीपस्तस्य चात्मज: ॥ ११ ॥
अयुतायोश्चाक्रोधनः पुत्रोऽभूत्; तस्माद् देवातिथिः। देवातिथेः ऋक्षः; ऋक्षस्य दिलीपः; दिलीपस्य च प्रतीप आत्मजः॥
Verse 12
देवापि: शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजा: । पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गत: ॥ १२ ॥ अभवच्छान्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञित: । यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति स: ॥ १३ ॥
प्रतीपस्य पुत्रा देवापिः शान्तनुः बाह्लीकश्च। देवापिः पितृराज्यं त्यक्त्वा वनं जगाम, तस्मात् शान्तनुः राजा अभवत्। पूर्वजन्मनि महाभिष इति ख्यातः शान्तनुः करस्पर्शमात्रेण जीर्णान् अपि यौवनं नयति।
Verse 13
देवापि: शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजा: । पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गत: ॥ १२ ॥ अभवच्छान्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञित: । यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति स: ॥ १३ ॥
प्रतीपस्य पुत्रा देवापिः शान्तनुः बाह्लीकश्च। देवापिः पितृराज्यं त्यक्त्वा वनं जगाम, तस्मात् शान्तनुः राजा अभवत्। पूर्वजन्मनि महाभिष इति ख्यातः शान्तनुः करस्पर्शमात्रेण जीर्णान् अपि यौवनं नयति।
Verse 14
शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शान्तनु: । समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभु: ॥ १४ ॥ शान्तनुर्ब्राह्मणैरुक्त: परिवेत्तायमग्रभुक् । राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥ १५ ॥
तस्य कर्मणा जनाः परमां शान्तिमाप्नुवन्ति, तेन स शान्तनुरिति नाम्ना ख्यातः। तद्राज्ये द्वादश समाः वर्षा न ववर्ष विभुः। तदा ब्राह्मणैः स उक्तः—‘त्वं परिवेत्ता, अग्रजस्य भोगं भुङ्क्षे; पुरराष्ट्रविवृद्धये राज्यं शीघ्रमग्रजाय देहि।’
Verse 15
शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शान्तनु: । समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभु: ॥ १४ ॥ शान्तनुर्ब्राह्मणैरुक्त: परिवेत्तायमग्रभुक् । राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥ १५ ॥
तस्य कर्मणा जनाः परमां शान्तिमाप्नुवन्ति, तेन स शान्तनुरिति नाम्ना ख्यातः। तद्राज्ये द्वादश समाः वर्षा न ववर्ष विभुः। तदा ब्राह्मणैः स उक्तः—‘त्वं परिवेत्ता, अग्रजस्य भोगं भुङ्क्षे; पुरराष्ट्रविवृद्धये राज्यं शीघ्रमग्रजाय देहि।’
Verse 16
एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् । तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६ ॥ वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह । देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रित: ॥ १७ ॥
द्विजैरेवमुक्तः शान्तनुः ज्येष्ठं देवापिं छन्दयामास। पूर्वं तु तस्य मन्त्रिणा प्रहितैर्विप्रैः वेदविधिभ्रंशो देवापेः कृतः; तेन स वेदवाक्यानि निन्दन् पतितोऽभवत्, राज्यमपि नाङ्गीकरोत्। ततः शान्तनुरेव पुनः राजा अभवत्, इन्द्रश्च प्रसन्नो ववर्ष। देवापिः पश्चाद्योगमार्गमास्थाय मनोेन्द्रियसंयमाय कलापग्रामं गतः, तत्रैव अद्यापि वसति।
Verse 17
एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् । तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६ ॥ वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह । देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रित: ॥ १७ ॥
एवं द्विजैः प्रार्थितः शान्तनुः वनं गत्वा ज्येष्ठं देवापिं राज्यभारग्रहणाय याचितवान्। किन्तु मन्त्रिणा प्रेरितैर्विप्रैः स वेदविधिभ्रंशितो वेदनिन्दां चकार, तस्माद् नाङ्गीकृतवान्। ततः शान्तनुरेव राजा अभवत्, इन्द्रश्च तुष्टो वृष्टिं ववर्ष। देवापिः पश्चाद् योगमार्गं समास्थाय कलापग्रामं आश्रितोऽद्यापि तत्र वसति।
Verse 18
सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति । बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद् भूरिर्भूरिश्रवास्तत: ॥ १८ ॥ शलश्च शान्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् । सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवत: कवि: ॥ १९ ॥
कलियुगे सोमवंशे नष्टे सति देवापिः कृतयुगादौ लोके सोमवंशं पुनः स्थापयिष्यति। बाह्लीकात् सोमदत्तोऽभूत्, तस्माद् भूरिः भूरिश्रवाः शलश्च। शान्तनोः गङ्गायां भीष्मो जज्ञे—आत्मवान्, सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः, महाभागवतः कविः।
Verse 19
सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति । बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद् भूरिर्भूरिश्रवास्तत: ॥ १८ ॥ शलश्च शान्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् । सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवत: कवि: ॥ १९ ॥
कलियुगे सोमवंशे नष्टे सति देवापिः कृतयुगादौ लोके सोमवंशं पुनः स्थापयिष्यति। बाह्लीकात् सोमदत्तोऽभूत्, तस्माद् भूरिः भूरिश्रवाः शलश्च। शान्तनोः गङ्गायां भीष्मो जज्ञे—आत्मवान्, सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः, महाभागवतः कविः।
Verse 20
वीरयूथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषित: । शान्तनोर्दासकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गद: सुत: ॥ २० ॥
वीरयूथाग्रणीर्भीष्मो येन युधि परशुरामोऽपि तोषितः। शान्तनोर्दासकन्यायां सत्यवत्यां चित्राङ्गदः सुतो जज्ञे।
Verse 21
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
चित्राङ्गदः, यस्यावरजो विचित्रवीर्यः, समनाम्ना गन्धर्वेण हतः। शान्तनुपूर्वं सत्यवत्यां पराशरात् साक्षाद् हरेः कला कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽवततार—वेदगुप्तो मुनिः। तस्मादहं शुकः जातः, ततोऽहं श्रीमद्भागवतं अधीतवान्। भगवान् बादरायणो व्यासः पैलादिशिष्यान् विहाय मह्यं शान्ताय परमं गुह्यं भागवतं जगौ। ततः विचित्रवीर्यः काशीराजसुते अम्बिकाम्बालिके स्वयंवरादानीते बलात् उपावहत्; तयोः आसक्तहृदयः सन् यक्ष्मणा मृतः।
Verse 22
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
चित्राङ्गदनाम गन्धर्वेण हतोऽभूत्; सत्यवत्याः पराशरात् हरेः कलारूपो वेदव्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रादुरभूत्। तस्मादहं शुकः जातः, तस्मादिदं श्रीमद्भागवतं अधीतवान्। पैलादिशिष्यान् विहाय भगवान् बादरायणो मह्यं शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ।
Verse 23
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ; विचित्रवीर्योऽथ बलात् काशीराजसुते उभे अम्बिकाम्बालिके स्वयंवरादुपानीते उवाह।
Verse 24
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे; तयोरासक्तहृदयो विचित्रवीर्यो यक्ष्मणा गृहीतो मृतः।
Verse 25
क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायण: । धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥ २५ ॥
क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायणः। धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत्॥
Verse 26
गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप । तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दु:शला चापि कन्यका ॥ २६ ॥
गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप। तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दु:शला चापि कन्यका॥
Verse 27
शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डो: कुन्त्यां महारथा: । जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रय: ॥ २७ ॥ नकुल: सहदेवश्च माद्रयां नासत्यदस्रयो: । द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्य: पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥
ऋषिशापात् मैथुननिरोधेन पाण्डुः; तस्मात् कुन्त्यां धर्मानिलशक्रैः युधिष्ठिरभीमार्जुनाः त्रयो महारथाः जाताः। माद्र्यां तु नासत्यदस्राभ्यां नकुलसहदेवौ; द्रौपद्यां च युधिष्ठिरादयः पञ्चभ्यः पञ्च पुत्रान् जनयामासुः—ते तव पितृव्याः।
Verse 28
शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डो: कुन्त्यां महारथा: । जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रय: ॥ २७ ॥ नकुल: सहदेवश्च माद्रयां नासत्यदस्रयो: । द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्य: पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥
माद्र्यां नासत्यदस्रयोः प्रसादात् नकुलः सहदेवश्च जातौ। द्रौपद्यां च पञ्चभ्यः पाण्डवेभ्यः पञ्च पुत्राः समुत्पन्नाः; ते तव पितृव्याः स्मृताः।
Verse 29
युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्य: श्रुतसेनो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलि: ॥ २९ ॥
युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः, वृकोदरात् श्रुतसेनः, अर्जुनात् श्रुतकीर्तिः, नाकुलेः शतानीकश्च पुत्रा बभूवुः।
Verse 30
सहदेवसुतो राजञ्छ्रुतकर्मा तथापरे । युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कच: ॥ ३० ॥ भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्तत: । सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥ ३१ ॥
सहदेवसुतो राजन् श्रुतकर्मा; अन्येष्वपि भार्यासु पाण्डवानां पुत्रा आसन्। युधिष्ठिरात् पौरव्यां देवकः, भीमसेनात् हिडिम्बायां घटोत्कचः, काल्यां सर्वगतश्च; सहदेवात् पार्वतीदुहितृ विजयायां सुहोत्रः।
Verse 31
सहदेवसुतो राजञ्छ्रुतकर्मा तथापरे । युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कच: ॥ ३० ॥ भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्तत: । सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥ ३१ ॥
भीमसेनाद्धिडिम्बायां घटोत्कचः, काल्यां सर्वगतस्ततः। सहदेवात् पार्वतीदुहितृ विजयायां सुहोत्रः समजायत—एवं पाण्डवानां अन्येष्वपि भार्यासु पुत्रा बभूवुः।
Verse 32
करेणुमत्यां नकुलो नरमित्रं तथार्जुन: । इरावन्तमुलुप्यां वै सुतायां बभ्रुवाहनम् । मणिपुरपते: सोऽपि तत्पुत्र: पुत्रिकासुत: ॥ ३२ ॥
करेणुमत्यां नकुलस्य नरमित्रो नाम पुत्रोऽभवत्। तथा नागकन्यायामुलूप्यां अर्जुनस्य इरावान्, मणिपुरराजकन्यायां च बभ्रुवाहनः पुत्रोऽजायत; स मणिपुरपतेः पुत्रिकासुतत्वेन दत्तपुत्रोऽभवत्॥
Verse 33
तव तात: सुभद्रायामभिमन्युरजायत । सर्वातिरथजिद् वीर उत्तरायां ततो भवान् ॥ ३३ ॥
तव तातोऽभिमन्युः सुभद्रायां अर्जुनसुतोऽजायत। स सर्वातिरथजिद् वीरः; तस्मादुत्तरायां त्वं जातः॥
Verse 34
परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा । त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितोऽन्तकात् ॥ ३४ ॥
परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा। त्वमप्यन्तकग्रस्तोऽभूः, कृष्णानुभावेन सजीवो मृत्योर्मोचितोऽसि॥
Verse 35
तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूर्वका: । श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान् ॥ ३५ ॥
तवेमे तनयाः, तात, जनमेजयपूर्वकाः—श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान्॥
Verse 36
जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम् । सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ स होष्यति रुषान्वित: ॥ ३६ ॥
जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम्। रुषान्वितः स सर्वान् सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ होष्यति॥
Verse 37
कालषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधषाट् । समन्तात् पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाध्वरै: ॥ ३७ ॥
कालषपुत्रं तुरं पुरोधाय जनमेजयः समन्तात् पृथिवीं जित्वा बहुभिरध्वरैरश्वमेधयज्ञान् करिष्यति, तेन तुर्गमेधषाट् इति ख्यातिं यास्यति।
Verse 38
तस्य पुत्र: शतानीको याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् । अस्त्रज्ञानं क्रियाज्ञानं शौनकात् परमेष्यति ॥ ३८ ॥
जनमेजयस्य पुत्रः शतानीकः याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् क्रियाज्ञानं चावाप्स्यति; कृपाचार्यात् अस्त्रज्ञानं, शौनकात् परं ब्रह्मविद्यां च प्राप्स्यति।
Verse 39
सहस्रानीकस्तत्पुत्रस्ततश्चैवाश्वमेधज: । असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुत: ॥ ३९ ॥
शतानीकस्य पुत्रः सहस्रानीकः, तस्य पुत्रोऽश्वमेधजः; तस्मादसीमकृष्णः, तस्य च पुत्रो नेमिचक्र इति।
Verse 40
गजाह्वये हृते नद्या कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति । उक्तस्ततश्चित्ररथस्तस्माच्छुचिरथ: सुत: ॥ ४० ॥
गजाह्वये नद्या हृते सति नेमिचक्रः कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति; तस्य पुत्रश्चित्ररथः ख्यातो भविष्यति, तस्य च सुतः शुचिरथः।
Verse 41
तस्माच्च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणोऽथ महीपति: । सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुर्यत् सुखीनल: ॥ ४१ ॥
शुचिरथात् वृष्टिमान्, तस्य पुत्रः सुषेणो महीपतिः; तस्य सुतः सुनीथः, तस्य नृचक्षुः, नृचक्षुषः सुतः सुखीनल इति।
Verse 42
परिप्लव: सुतस्तस्मान्मेधावी सुनयात्मज: । नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमिस्तस्माज्जनिष्यति ॥ ४२ ॥
सुखीनलस्य सुतः परिप्लवो भविष्यति, तस्य सुतः सुनयः। सुनयात् मेधावी, मेधाविनः नृपञ्जयः, नृपञ्जयात् दूर्वः, दूर्वात् तिमिर्जनिष्यति।
Verse 43
तिमेर्बृहद्रथस्तस्माच्छतानीक: सुदासज: । शतानीकाद् दुर्दमनस्तस्यापत्यं महीनर: ॥ ४३ ॥
तिमेः पुत्रो बृहद्रथो भविष्यति; तस्मात् सुदासः; सुदासात् शतानीकः। शतानीकात् दुर्दमनः, तस्य चापत्यं महीनरः।
Verse 44
दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता यत: । ब्रह्मक्षत्रस्य वै योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृत: ॥ ४४ ॥ क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ । अथ मागधराजानो भाविनो ये वदामि ते ॥ ४५ ॥
महीनरस्य सुतो दण्डपाणिर्भविष्यति, तस्य सुतो निमिः; निमेः क्षेमको राजा जनिष्यते। एवं सोमवंशो ब्रह्मक्षत्रयोः योनिः, देवर्षिभिः सत्कृतश्च, मया ते कथितः। कलौ क्षेमकं प्राप्य राजानं वंशः संस्थां प्राप्स्यति। अथ मागधराजानां भाविनं वंशं ते वदामि—शृणु।
Verse 45
दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता यत: । ब्रह्मक्षत्रस्य वै योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृत: ॥ ४४ ॥ क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ । अथ मागधराजानो भाविनो ये वदामि ते ॥ ४५ ॥
महीनरस्य सुतो दण्डपाणिर्भविष्यति, तस्य सुतो निमिः; निमेः क्षेमको राजा जनिष्यते। एवं सोमवंशो ब्रह्मक्षत्रयोः योनिः, देवर्षिभिः सत्कृतश्च, मया ते कथितः। कलौ क्षेमकं प्राप्य राजानं वंशः संस्थां प्राप्स्यति। अथ मागधराजानां भाविनं वंशं ते वदामि—शृणु।
Verse 46
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
सहदेवस्य (जरासन्धसुतस्य) पुत्रो मार्जारिर्भविष्यति, तस्मात् श्रुतश्रवाः; ततः युतायुः; तस्यापि निरमित्रः। निरमित्रस्य सुतः सुनक्षत्रः; सुनक्षत्रात् बृहत्सेनः; बृहत्सेनात् कर्मजित्। कर्मजितः सुतः सुतञ्जयः; सुतञ्जयात् विप्रः; तस्य सुतः शुचिः। शुचेः क्षेमः; क्षेमात् सुव्रतः; सुव्रतात् धर्मसूत्रः। धर्मसूत्रात् समः; समात् द्युमत्सेनः; द्युमत्सेनात् सुमतिः; सुमतेः सुबलो जनिष्यति।
Verse 47
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
सहदेवस्य (जरासन्धसुतस्य) पुत्रो मार्जारिर्भविता। मार्जारेरुत्पत्स्यते श्रुतश्रवा, तस्माद् युतायुः, युतायोर्निरमित्रः। निरमित्रस्य सूनक्षत्रः, सूनक्षत्राद् बृहत्सेनः, बृहत्सेनात् कर्मजित्। कर्मजितः सुतञ्जयः, तस्माद् विप्रः, तस्य शुचिः। शुचेः क्षेमः, क्षेमात् सुव्रतः, सुव्रतात् धर्मसूत्रः। धर्मसूत्रात् समः, समाद् द्युमत्सेनः, द्युमत्सेनात् सुमतिः, सुमतेः सुबलः।
Verse 48
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
सहदेवस्य (जरासन्धसुतस्य) पुत्रो मार्जारिर्भविता। मार्जारेरुत्पत्स्यते श्रुतश्रवा, तस्माद् युतायुः, युतायोर्निरमित्रः। निरमित्रस्य सूनक्षत्रः, सूनक्षत्राद् बृहत्सेनः, बृहत्सेनात् कर्मजित्। कर्मजितः सुतञ्जयः, तस्माद् विप्रः, तस्य शुचिः। शुचेः क्षेमः, क्षेमात् सुव्रतः, सुव्रतात् धर्मसूत्रः। धर्मसूत्रात् समः, समाद् द्युमत्सेनः, द्युमत्सेनात् सुमतिः, सुमतेः सुबलः।
Verse 49
सुनीथ: सत्यजिदथ विश्वजिद् यद् रिपुञ्जय: । बार्हद्रथाश्च भूपाला भाव्या: साहस्रवत्सरम् ॥ ४९ ॥
सुबालात् सुनीथः, सुनीथात् सत्यजित्, सत्यजितो विश्वजित्, विश्वजितो रिपुञ्जयः। एते सर्वे बार्हद्रथवंश्या भूपाला भाव्याः, सहस्रवत्सरं जगद् अधिशासिष्यन्ति।
Frequently Asked Questions
Devāpi is the elder son of Pratīpa and brother of Śāntanu. In 9.22 he becomes a case study in adhikāra (fitness for rule): due to deviation from Vedic principles (instigated by political manipulation), he is rendered unfit to govern, and Śāntanu resumes kingship, after which rains return. The Bhāgavatam further gives Devāpi an eschatological role—after the Soma dynasty ends in Kali-yuga, he will reestablish it at the start of the next Satya-yuga—showing how Purāṇic history spans cyclical time and links morality, cosmic order, and dynastic continuity.
Parīkṣit’s rescue from the brahmāstra (released by Droṇa’s son) is narrated as poṣaṇa—Bhagavān’s direct protection of His devotee and of the dynastic line through which dharma is preserved. The episode underscores that royal continuity is not merely biological succession; it is safeguarded by Kṛṣṇa for the sake of sustaining righteous order and enabling the transmission of Bhāgavata teachings.
By inserting Vyāsa’s birth (from Parāśara and Satyavatī) and Śukadeva’s discipleship, the text authenticates transmission (paramparā) and anchors Śrīmad-Bhāgavatam within sacred history. It also frames Vyāsa not only as a genealogical figure but as an avatāra-like compiler and teacher who entrusts the Bhāgavatam to a renounced, desireless hearer—signaling that the ultimate purpose of history is liberation through śravaṇa and bhakti.
Jarāsandha appears within the Bṛhadratha line: born in two halves and joined by the she-demon Jarā, he embodies the Purāṇic motif that destiny and power can arise through extraordinary, non-linear means. In the genealogical architecture, his birth explains the continuity of the Magadha-associated line and sets up later political-historical trajectories that intersect with Kṛṣṇa’s līlā in wider Vaiṣṇava narrative memory.