Navama Skandha Adhyaya 20 - Srimad Bhagavatam | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Navama SkandhaAdhyaya 2039 Verses

Adhyaya 20

Pūru-vaṁśa, Duṣmanta–Śakuntalā, and the Rise of Mahārāja Bharata

शुकदेवगोस्वामी वंशानुक्रमकथां पूरुवंशे—यत्र परीक्षित् प्रादुर्भवति—नयति। क्रमशः नृपान् निर्दिशन् राजपुत्रेभ्यः ब्राह्मणवंशानामपि सम्भवम् दर्शयति। रौद्राश्वस्य घृताची-अप्सरसा जातानां दशपुत्राणां वर्णनं कृत्वा, ऋतेयु-परम्परया रन्तिनावं कण्वं च प्राप्य कण्वाश्रम-संबन्धं सूचयति। ततः दुष्मन्तः कण्वमुनिवनाश्रमे शकुन्तलां ददर्श; गान्धर्वविवाहं कृत्वा स्वपुरं प्रत्यगात्, शकुन्तला च तेजस्विनं पुत्रं जनयामास। दुष्मन्तो यदा भार्यां पुत्रं च प्रथमं न प्रत्यजानात्, तदा दिव्यवाणी वैदिक-पितृत्व-धर्मं प्रतिपाद्य तं स्वीकर्तुं प्रेरयामास। स पुत्रो भरतः सार्वभौमः समभवत्, महायज्ञैः दानैः च वैदिकद्रोहिणां निग्रहेण प्रसिद्धः; पश्चात् स कुटुम्बासक्तिं साधनविघ्नं मन्यते। सन्तानसंकटे मरुत्स्तोमयज्ञेन भरद्वाजस्य दत्तकग्रहणं जातम्; बृहस्पति-ममतायां जटिलजन्म दैवव्यवस्थया सम्यक् निरूप्यते, येन भरतस्य उत्तरवंशप्रवृत्तिः स्थाप्यते।

Shlokas

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत । यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच—हे भारतपुत्र परीक्षित, इदानीं पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि; यस्मिन् त्वं जातः, यत्र च बहवो राजर्षयः, ब्रह्मवंश्याश्च वंशप्रवर्तकाः जज्ञिरे।

Verse 2

जनमेजयो ह्यभूत् पूरो: प्रचिन्वांस्तत्सुतस्तत: । प्रवीरोऽथ मनुस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत् ॥ २ ॥

पूरुवंशे जनमेजयो नृपोऽभूत्। तस्य पुत्रः प्रचिन्वान्, तस्य प्रवीरः; ततो मनुस्युः, तस्माच्च चारुपदः पुत्रोऽजायत॥

Verse 3

तस्य सुद्युरभूत् पुत्रस्तस्माद् बहुगवस्तत: । संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुत: स्मृत: ॥ ३ ॥

तस्य चारुपदस्य पुत्रः सुद्युरभूत्; तस्माद् बहुगवः। बहुगवस्य संयातिः, तस्याहंयातिः; तस्माद् रौद्राश्वः पुत्रः स्मृतः॥

Verse 4

ऋतेयुस्तस्य कक्षेयु: स्थण्डिलेयु: कृतेयुक: । जलेयु: सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयव: ॥ ४ ॥ दशैतेऽप्सरस: पुत्रा वनेयुश्चावम: स्मृत: । घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मन: ॥ ५ ॥

रौद्राश्वस्य दश पुत्रा आसन्—ऋतेयुः कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः जलेयुः सन्नतेयुश्च धर्मेयुः सत्येयुः व्रतेयुः वनेयुश्च; तेषां वनेयुरवमः। घृताच्याः अप्सरसः पुत्रा एते, यथा जगदात्मनः मुख्यस्य वशे इन्द्रियाणि, तथा पितुर्वशे तेऽभवन्॥

Verse 5

रौद्राश्वस्य दश पुत्रा आसन्—ऋतेयुः कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः जलेयुः सन्नतेयुश्च धर्मेयुः सत्येयुः व्रतेयुः वनेयुश्च; वनेयुरवमः। घृताच्याः अप्सरसः सर्वे जाताः, इन्द्रियाणीव जगदात्मनः मुख्यस्य वशे पितुर्वशे च तेऽभवन्॥

Verse 6

ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप । सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथ: कण्वोऽप्रतिरथात्मज: ॥ ६ ॥

ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत्; तस्य त्रय आत्मजा नृप—सुमतिः ध्रुवोऽप्रतिरथश्च। अप्रतिरथस्यैक एव पुत्रः कण्व इति प्रसिद्धः॥

Verse 7

तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कन्नाद्या द्विजातय: । पुत्रोऽभूत् सुमते रेभिर्दुष्मन्तस्तत्सुतो मत: ॥ ७ ॥

कण्वस्य पुत्रो मेधातिथिरभवत्; तस्य प्रस्कन्नाद्याः सर्वे द्विजातयः पुत्राः। रन्तिनावस्य सुमतिः पुत्रोऽभूत्, तस्य च रेभिः; रेभेः पुत्रत्वेन दुष्मन्तो महाराजः प्रसिद्धः॥

Verse 8

दुष्मन्तो मृगयां यात: कण्वाश्रमपदं गत: । तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । बभाषे तां वरारोहां भटै: कतिपयैर्वृत: ॥ ९ ॥

दुष्मन्तो मृगयां गतः श्रान्तः कण्वाश्रमपदं प्रविवेश। तत्र स्वप्रभया समस्तमाश्रमं मण्डयन्तीं रमामिव परमसुन्दरीं स्त्रियमद्राक्षीत्; तां दृष्ट्वा स्वभावतः आकृष्टः स भटैः कतिपयैर्वृतोऽभ्येत्य तामुवाच॥

Verse 9

Verse 10

तद्दर्शनप्रमुदित: सन्निवृत्तपरिश्रम: । पप्रच्छ कामसन्तप्त: प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १० ॥

तां दृष्ट्वा स दुष्मन्तः प्रमुदितोऽभवत्, परिश्रमश्च निववृते। कामेन सन्तप्तः सन् प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा तां पप्रच्छ॥

Verse 11

का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे । किंस्विच्चिकीर्षितं तत्र भवत्या निर्जने वने ॥ ११ ॥

का त्वं कमलपत्राक्षि? कस्यासि हृदयङ्गमे? किंस्विच्चिकीर्षितं तत्र भवत्या निर्जने वने? किमर्थं त्वमिह तिष्ठसि?

Verse 12

व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्‍म्यहं त्वां सुमध्यमे । न हि चेत: पौरवाणामधर्मे रमते क्‍वचित् ॥ १२ ॥

व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे । न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥

Verse 13

श्रीशकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने । वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥ १३ ॥

श्रीशकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने । वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥

Verse 14

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च न: । भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥ १४ ॥

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च नः । भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥

Verse 15

श्रीदुष्मन्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जाताया: कुशिकान्वये । स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यका: सद‍ृशं वरम् ॥ १५ ॥

श्रीदुष्मन्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये । स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम् ॥

Verse 16

ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् । गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥ १६ ॥

ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् । गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥

Verse 17

अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे । श्वोभूते स्वपुरं यात: कालेनासूत सा सुतम् ॥ १७ ॥

अमोघवीर्यः राजर्षिर्दुष्मन्तो निशि महिष्याः शकुन्तलायाः गर्भे वीर्यमादधे। प्रातः स्वपुरं जगाम; ततः कालेन सा पुत्रं प्रसूता॥

Verse 18

कण्व: कुमारस्य वने चक्रे समुचिता: क्रिया: । बद्ध्वा मृगेन्द्रंतरसा क्रीडति स्म स बालक: ॥ १८ ॥

कण्वो मुनिर्वने कुमारस्य जातकर्मादीनि समुचिताः क्रियाः चकार। अनन्तरं स बालको बलवान् मृगेन्द्रं बद्ध्वा तरसा क्रीडति स्म॥

Verse 19

तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा । हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत् ॥ १९ ॥

तं दुरत्ययविक्रान्तं पुत्रमादाय प्रमदोत्तमा शकुन्तला हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुर्दुष्मन्तस्यान्तिकमागमत्॥

Verse 20

यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ । श‍ृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥ २० ॥

यदा राजा दुष्मन्तोऽनिन्दितौ भार्यापुत्रौ न जगृहे, तदा सर्वभूतानां श‍ृण्वतां खेऽशरीरिणी वागाह—दिव्यनिमित्तम्॥

Verse 21

माता भस्त्रा पितु: पुत्रो येन जात: स एव स: । भरस्व पुत्रं दुष्मन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम् ॥ २१ ॥

माता भस्त्रेव; पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः। अतः पुत्रं भरस्व दुष्मन्त, मा शकुन्तलामवमंस्थाः—इति वागुवाच॥

Verse 22

रेतोधा: पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ २२ ॥

हे नरदेव दुष्यन्त! रेतोधाः एव पिता; पुत्रः पितरं यमक्षयात् त्रायते। त्वमेवास्य गर्भस्य धाता; शकुन्तला सत्यमेव वदति॥

Verse 23

पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशा: । महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥ २३ ॥

पितर्युपरते दुष्यन्ते तस्य पुत्रः महायशाः चक्रवर्ती अभवत्। स भुवि हरेरंशभू इति तस्य महिमा गीयते॥

Verse 24

चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥

दौष्मन्तेर्भरतस्य दक्षिणहस्ततले चक्रचिह्नं पादतलेषु पद्मकोशचिह्नं चासीत्। स महाभिषेकेण परमपुरुषं सम्यगर्चयित्वा अभिषिक्तोऽधिराड् विभुः अभवत्। ततः मामतेय-भृगुं पुरोधाय गङ्गातटे पञ्चपञ्चाशदश्वमेधान्, यमुनातटे च प्रयागसङ्गमादारभ्य स्रोतःपर्यन्तं अष्टसप्ततिमेधान् अश्वान् बबन्ध। साचीगुणे देशे यज्ञाग्निं संस्थाप्य ब्राह्मणेभ्यो महद्वसु ददौ; सहस्रशो ब्राह्मणाः प्रत्येकेन बद्वपरिमाणं गाः विभेजिरे॥

Verse 25

Verse 26

Verse 27

त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान्बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् । दौष्मन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ॥ २७ ॥

दुष्मन्तपुत्रो भरतो यज्ञार्थं त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा नृपान् विस्मापयामास। स देवानामपि ऐश्वर्यं अतिचक्राम, यतो हरिं परं गुरुम् अवाप।

Verse 28

मृगाञ्छुक्लदत: कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् । अदात् कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश ॥ २८ ॥

मष्णारकर्मणि भरतो मृगान् शुक्लदन्तान् कृष्णवर्णान् हिरण्येन परीवृतान् चतुर्दश नियुतानि दानरूपेण अदात्।

Verse 29

भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपा: । नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥ २९ ॥

भरतस्य महत्कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः। यथा बाहुभ्यां त्रिदिवं न स्पृश्यते, तथा तस्य चरितं नानुकरणीयम्॥

Verse 30

किरातहूणान् यवनान् पौण्ड्रान् कङ्कान् खशाञ्छकान् । अब्रह्मण्यनृपांश्चाहन् म्‍लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥ ३० ॥

दिग्विजये भरतो किरातहूणयवनपौण्ड्रकङ्कखशशकान् तथा अब्रह्मण्यनृपान् सर्वान् म्लेच्छान् जघान जितवान् वा।

Verse 31

जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे । देवस्त्रियो रसां नीता: प्राणिभि: पुनराहरत् ॥ ३१ ॥

पुरा दैत्यैर्देवा जिताः, ते रसौकांसि रसातलं भेजिरे; देवस्त्रियोऽपि तत्र नीता आसन्। भरतस्तु ताः प्राणिभिः सह दैत्यपाशात् उद्धृत्य देवेभ्यः पुनराहरत्।

Verse 32

सर्वान्कामान् दुदुहतु: प्रजानां तस्य रोदसी । समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत् ॥ ३२ ॥

Verse 33

स संराड्‍लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् । चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥ ३३ ॥

Verse 34

तस्यासन् नृप वैदर्भ्य: पत्‍न्यस्तिस्र: सुसम्मता: । जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥ ३४ ॥

Verse 35

तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजत: सुतम् । मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददु: ॥ ३५ ॥

Verse 36

अन्तर्वत्‍न्यां भ्रातृपत्‍न्यां मैथुनाय बृहस्पति: । प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्‍त्वा वीर्यमुपासृजत् ॥ ३६ ॥

Verse 37

तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुस्त्यागविशङ्किताम् । नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगु: ॥ ३७ ॥

ममता भर्तुः त्यागभीत्या, दुष्पुत्रजननशङ्कया, तं शिशुं त्यक्तुमैच्छत्; तदा देवाः तस्य नामनिर्वाचनं कृत्वा इमं श्लोकं जगुः।

Verse 38

मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते । यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥

बृहस्पतिरुवाच—हे मूढे, अन्यस्य वीर्येण परस्य भार्यायां जातमपि इमं भरद्वाजं पालय। ममताऽब्रवीत्—हे बृहस्पते, त्वमेव भरद्वाजं भर। इत्युक्त्वा उभौ जग्मतुः; ततोऽसौ भरद्वाज इति प्रसिद्धः।

Verse 39

चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् । व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥

सुरैः प्रेर्यमाणा अपि ममता तं दुष्प्रसूतं वितथं मन्यमाना व्यत्यजत्; तदा मरुतो देवाः तमबिभ्रन्, पश्चात् पुत्राभावेन खिन्नाय भरताय स दत्तः पुत्रत्वेन।

Frequently Asked Questions

Who is Mahārāja Bharata in Śrīmad Bhāgavatam 9.20, and why is he so important?

Bharata is the son of Duṣmanta and Śakuntalā and is portrayed as a partial representation (aṁśa) of the Supreme Lord’s potency in governance. His importance is theological and civilizational: he embodies rakṣaṇa by upholding Vedic culture, performing major yajñas, giving immense charity, and establishing order. He also exemplifies the Bhāgavatam’s ethical arc—world mastery is ultimately subordinate to spiritual advancement, as he later recognizes attachment to family as an impediment.

Why does Duṣmanta refuse Śakuntalā and their son, and what resolves the conflict?

The text presents the refusal as a dramatic moral and dharmic crisis—public recognition of lineage, responsibility, and truthfulness is tested in the royal court. The resolution comes through an unembodied celestial voice that cites Vedic injunctions: the son belongs to the father; the father is “born as the son,” and the son delivers the father from Yama’s custody. This divine testimony restores dharma, protects Śakuntalā’s honor, and secures the dynastic continuation.

What is Gandharva marriage, and why is it mentioned in this chapter?

Gandharva-vivāha is marriage by mutual consent, traditionally recognized for kṣatriyas when conducted within dharmic boundaries. It is mentioned to show that Duṣmanta’s union with Śakuntalā was not illicit but performed according to an accepted Vedic category of marriage, marked here by praṇava (oṁkāra) and the king’s knowledge of marital law—thereby establishing the legitimacy of Bharata’s birth.

How does Bhagavatam 9.20 explain fatherhood and the status of the mother?

The chapter articulates a classical Vedic legal-theological view for inheritance and duty: the father, as procreator, bears primary responsibility for maintenance and recognition, and the son is described as the father’s continuation who grants deliverance from Yamarāja’s bondage. The mother is honored as the bearer, yet the passage emphasizes paternal accountability to prevent abandonment and social injustice—especially when a woman’s chastity and a child’s legitimacy are publicly questioned.

Why does Bharata adopt Bharadvāja, and who are the Maruts in this context?

After Bharata’s wives kill their sons out of fear of rejection, Bharata performs the Marut-stoma sacrifice for progeny. The Maruts—storm-deities and attendants of Indra—become pleased and provide him a son named Bharadvāja. The narrative frames this as daiva-vyavasthā: when human arrangements fail and dharma is threatened, divine agencies preserve the continuity of the royal line.