Adhyaya 2
Śrāddhadeva Manu’s Sons: Pṛṣadhra’s Curse and Renunciation; Genealogies of Nariṣyanta and Diṣṭa
सुद्युम्नस्य वनं प्रति वानप्रस्थाय प्रस्थिते वैवस्वतो मनुः (श्राद्धदेवः) अधिकसन्तानकामः यमुनातटे दीर्घं तपः कृत्वा परमेश्वरं नारायणं समाराधयत्। तेन इक्ष्वाकुप्रमुखान् दश पुत्रान् लेभे। तत्र पृषध्रः रात्रौ गोपालनकाले तमसि भ्रान्त्या गां हत्वा वसिष्ठेन शूद्रत्वं क्षत्रियत्वभ्रंशं च शप्तः। स गुरोर्वचनं निर्वैरं स्वीकृत्य ब्रह्मचर्यं जग्राह, समदर्शी भगवन्निष्ठो भूत्वा शुद्धभक्तिं प्राप्य अन्ते दावाग्नौ प्रविश्य दिव्यधाम जगाम। अन्येषां पुत्राणां कवेः शीघ्रवैराग्यं, करूषवंशः, धृष्टस्य वर्णपरिवर्तनं च संक्षेपेणोक्तम्। अनन्तरं नरिष्यन्तवंशे अग्निवेश्यः, तदन्वये आग्निवेश्यायनब्राह्मणाः; दिष्टवंशे मरुत्तस्य सुवर्णयज्ञवैभवं, त्रिणबिन्दोः वैशालीवंशप्रवर्तनं च वर्ण्यते। एषोऽध्यायः पाप-शाप-शरणागति-भक्त्यादर्शं वंशपरम्परया सह संयोज्य अग्रिमकथानां भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वत: सुते । पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समा: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सुद्युम्ने वनं गतवति वानप्रस्थाश्रमं स्वीकर्तुं, वैवस्वतो मनुः श्राद्धदेवः पुत्रकामः सन् यमुनातटे शतं समाः घोरं तपः अकरोत्।
Verse 2
ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् । इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान्लेभे स्वसदृशान् दश ॥ २ ॥
ततः मनुः अपत्यार्थं देवानां प्रभुं हरिं परमेश्वरं अयजत्; तस्मात् सः स्वसदृशान् दश पुत्रान् लेभे, तेषां ज्येष्ठः इक्ष्वाकुः आसीत्।
Verse 3
पृषध्रस्तु मनो: पुत्रो गोपालो गुरुणा कृत: । पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रत: ॥ ३ ॥
तेषां मध्ये पृषध्रः मनोः पुत्रः गुरुणा गोपालकर्मणि नियुक्तः; स रात्रौ वीरासनव्रतः खड्गहस्तः सन् गाः पालयामास।
Verse 4
एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति । शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४ ॥
एकदा वर्षति निशि शार्दूलः गोष्ठं प्राविशत्; तं दृष्ट्वा शयाना गावः भीताः उत्थाय व्रजे इतस्ततः बभ्रमुः।
Verse 5
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा । तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥ खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि । अजानन्नच्छिनोद् बभ्रो: शिर: शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
बलवान् शार्दूलः एकां गां जग्राह; सा भयातुरा चुक्रोश। तस्याः क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रः तरसा अनुससार। प्रलीनोडुगणे मेघैः आच्छन्ने निशि खड्गमादाय, अजानन् शार्दूलशङ्कया बभ्रोः शिरः अच्छिनत्—गवां शिरः बलात् छिन्नम्।
Verse 6
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा । तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥ खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि । अजानन्नच्छिनोद् बभ्रो: शिर: शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
व्याघ्रः बलवान् बभ्रूमेकां जग्राह; सा भयातुरा चुक्रोश। तस्याः क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार। खड्गमादाय तरसा, मेघैः प्रच्छन्नतारागणे निशि, व्याघ्रमिति मन्यमानोऽजानन् बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया छिनत्त्।
Verse 7
व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्तत: । निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥
व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः। भृशं भीतो निश्चक्राम, पथि रक्तं समुत्सृजन्॥
Verse 8
मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्र: परवीरहा । अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दु:खित: ॥ ८ ॥
मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा। व्युष्टायां निशि स्वहतां बभ्रुमद्राक्षीद् दुःखितः॥
Verse 9
तं शशाप कुलाचार्य: कृतागसमकामत: । न क्षत्रबन्धु: शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥ ९ ॥
तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः। ‘न क्षत्रबन्धुः; शूद्रस्त्वं कर्मणाऽमुना भविता’ इति॥
Verse 10
एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलि: । अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥ १० ॥
एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः। वीरः संयतेंद्रियो भूत्वा ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियं ब्रह्मचर्यव्रतमधारयत्॥
Verse 11
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
ततः पृषध्रः सर्वकर्मभारात् निवृत्तः शान्तचित्तः संयतेन्द्रियः। वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले भक्त्या एकान्तित्वं गतः, सर्वभूतसुहृत् समदर्शी चाभवत्।
Verse 12
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
विमुक्तसङ्गः शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रहः। यदृच्छयोपपन्नेन देवानुग्रहमात्रेण लब्धेन आत्मवृत्तिं कल्पयन् सः स्थितः।
Verse 13
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः। जडान्धबधिराकृतिः सन् असङ्गो महीमेतां विचचार।
Verse 14
एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् । तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनि: ॥ १४ ॥
एवं वृत्तो वनं गत्वा दावाग्निमुत्थितं दृष्ट्वा। तेनोपयुक्तकरणः स मुनिः परं ब्रह्म प्राप, दिव्यलोकं जगाम।
Verse 15
कवि: कनीयान् विषयेषु नि:स्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् । निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवया: परं गत: ॥ १५ ॥
कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहः राज्यं विसृज्य सह बन्धुभिर्वनं गतः। स्वरोचिषं पुरुषं हृदि निवेश्य कैशोरवयाः परं गतिं विवेश।
Verse 16
करूषोन्मानवादासन् कारूषो: क्षत्रजातय: । उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सला: ॥ १६ ॥
करूषात् मनोः पुत्राद् कारूषा नाम क्षत्रजातयः प्रादुर्भूताः। ते उत्तरापथस्य गोप्तारो ब्राह्मण्यस्य रक्षकाः, धर्मनिष्ठा धर्मवत्सलाश्च आसन्॥
Verse 17
धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ । नृगस्य वंश: सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसु: ॥ १७ ॥
धृष्टात् धार्ष्टं नाम क्षत्रं जातं, यत् क्षितौ ब्रह्मभूयं गतं। नृगस्य सुतः सुमतिः, तस्माद् भूतज्योतिः, तस्माद् वसुः॥
Verse 18
वसो: प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता । कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥ १८ ॥
वसोः पुत्रः प्रतीकः, तस्य पुत्र ओघवान्। तस्यापि पुत्रोऽन्य ओघवान्, कन्या च ओघवती नाम। तां सुदर्शन उवाह॥
Verse 19
चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतोऽभवत् । तस्य मीढ्वांस्तत: पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुत: ॥ १९ ॥
नरिष्यन्तात् चित्रसेनः, तस्माद् ऋक्षः सुतोऽभवत्। तस्मान् मीढ्वान्, ततः पूर्णः, पूर्णस्य तु इन्द्रसेनः सुतः॥
Verse 20
वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् । उरुश्रवा: सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २० ॥
इन्द्रसेनाद् वीतिहोत्रः, तस्य सत्यश्रवाः अभवत्। तस्य सुत उरुश्रवाः, ततो देवदत्तोऽभवत्॥
Verse 21
ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्नि: स्वयमभूत् सुत: । कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महानृषि: ॥ २१ ॥
ततो देवदत्तात् सुतोऽभवत् अग्निवेश्य इति विख्यातः, साक्षादग्निर्भगवान्। स महानृषिः कानीन इति च जातूकर्ण्य इति च लोके प्रसिद्धः॥
Verse 22
ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप । नरिष्यन्तान्वय: प्रोक्तो दिष्टवंशमत: शृणु ॥ २२ ॥
ततोऽग्निवेश्याद् ब्राह्मणकुलं जातम् ‘आग्निवेश्यायनम्’ इति, नृप। नरिष्यन्तान्वयं प्रोक्तं; इदानीं दिष्टवंशं ते शृणु॥
Verse 23
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: । भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ वत्सप्रीते: सुत: प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदु: । खनित्र: प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशति: ॥ २४ ॥
दिष्टस्य पुत्रो नाभागोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः। तस्य सुतो भलन्दनः; भलन्दनाद् वत्सप्रीतिः। वत्सप्रीतेः प्रांशुः; तस्य प्रमतिः; प्रमतेः खनित्रः; तस्माच्चाक्षुषः; तस्य विविंशतिः॥
Verse 24
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: । भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ वत्सप्रीते: सुत: प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदु: । खनित्र: प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशति: ॥ २४ ॥
दिष्टस्य पुत्रो नाभागोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः। तस्य सुतो भलन्दनः; भलन्दनाद् वत्सप्रीतिः। वत्सप्रीतेः प्रांशुः; तस्य प्रमतिः; प्रमतेः खनित्रः; तस्माच्चाक्षुषः; तस्य विविंशतिः॥
Verse 25
विविंशते: सुतो रम्भ: खनीनेत्रोऽस्य धार्मिक: । करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५ ॥
विविंशतेः सुतो रम्भः; तस्य सुतः खनीनेत्रो धार्मिकः। तस्यात्मजो महाराज करन्धमाभूद् नृप॥
Verse 26
तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत् । संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिर:सुत: ॥ २६ ॥
करन्धमात् तस्य सुतोऽवीक्षित्, तस्माद् मरुत्तो नाम चक्रवर्ती समभवत्। अङ्गिरसः सुतो महायोगी संवर्तो वै तं मरुत्तं यज्ञाय अयाजयत्॥
Verse 27
मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्योऽस्ति कश्चन । सर्वं हिरण्मयं त्वासीद् यत् किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥
मरुत्तस्य यज्ञः यथा, तथा अन्यः कश्चन नास्ति। यत्किञ्चिदस्य यज्ञस्य शोभनं तद् सर्वं हिरण्मयं एव आसीत्॥
Verse 28
अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातय: । मरुत: परिवेष्टारो विश्वेदेवा: सभासद: ॥ २८ ॥
तस्मिन् यज्ञे इन्द्रः सोमेन अमाद्यत्। द्विजातयः दक्षिणाभिः तुष्टाः अभवन्। मरुतः परिवेष्टारः आसन्, विश्वेदेवाः च सभासदः आसन्॥
Verse 29
मरुत्तस्य दम: पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवर्धन: । सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नर: सुत: ॥ २९ ॥
मरुत्तस्य पुत्रो दमः आसीत्, तस्य राज्यवर्धनः। राज्यवर्धनस्य सुतः सुधृतिः जज्ञे, तस्य सुतो नरः (सौधृतेयः) आसीत्॥
Verse 30
तत्सुत: केवलस्तस्माद् धुन्धुमान्वेगवांस्तत: । बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपति: ॥ ३० ॥
तत्सुतः केवलः; तस्माद् धुन्धुमान्; ततः वेगवान्। वेगवतः सुतो बुधः अभवत्; यस्य सुतः तृणबिन्दुः महीपतिः अभवत्॥
Verse 31
तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् । वराप्सरा यत: पुत्रा: कन्या चेलविलाभवत् ॥ ३१ ॥
वराप्सरा अलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयं तृणबिन्दुं पतिं वव्रे। तस्याः केचित् पुत्राः जाताḥ, कन्या च इलविला नामाभवत्॥
Verse 32
यस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् । प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वर: पितु: ॥ ३२ ॥
विश्रवा योगेश्वरऋषिः पितुः सकाशात् परां विद्यां प्राप्य, इलविलायां धनदं कुबेरं नाम सुप्रसिद्धं सुतं जनयामास॥
Verse 33
विशाल: शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुता: । विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३ ॥
विशालः शून्यबन्धुः धूम्रकेतुः—इति तृणबिन्दोः त्रयः पुत्राः। तेषु विशालो राजा वंशकृद् अभवत्, वैशालीं नाम पुरीं निर्ममे॥
Verse 34
हेमचन्द्र: सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मज: । तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्व: सहदेवज: ॥ ३४ ॥
विशालस्य सुतो हेमचन्द्रः, तस्यात्मजो धूम्राक्षः। तस्य पुत्रात् संयमात् देवजः कृशाश्वश्च पुत्रौ बभूवतुः॥
Verse 35
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् । इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम् ॥ ३५ ॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजय: । एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधरा: ॥ ३६ ॥
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूत्; स अश्वमेधैः इडस्पतिं विष्णुं सन्तोष्य, योगेश्वराश्रितां परमां गतिं प्राप्तवान्। सौमदत्तेः सुमतिः, तस्य पुत्रो जनमेजयः। एते वैशालभूपालाः तृणबिन्दोः यशः सम्यक् धारयामासुः॥
Verse 36
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् । इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम् ॥ ३५ ॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजय: । एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधरा: ॥ ३६ ॥
कृशाश्वपुत्रः सोमदत्तोऽश्वमेधयज्ञैः परमं विष्णुम् आराध्य योगेश्वरगम्यां परमां गतिं जगाम। तस्य पुत्रः सुमतिः, तस्य जनमेजयः; एते वैशालवंशभूपालाः तृणबिन्दोः कीर्तिं सम्यक् पालयामासुः।
Frequently Asked Questions
The episode illustrates the Bhagavata’s teaching that dharma—especially go-rakṣya and nonviolence toward protected beings—carries grave social and spiritual weight, and that actions can produce consequences even when unintended (ajñāta-pāpa). Vasiṣṭha’s curse functions as a narrative device to show the seriousness of cow-killing in a kṣatriya’s duty-context, while simultaneously revealing the higher ideal: Pṛṣadhra’s non-defensive acceptance of the guru’s verdict and his turn to brahmacarya and bhakti demonstrate that surrender to dharma and devotion can spiritually surpass social designation.
He accepted the curse with humility, restrained the senses, adopted brahmacarya, and fixed his mind on Vāsudeva, the Paramātmā free from material contamination. By becoming equal to all, satisfied with what came by the Lord’s arrangement, and detached from worldly identity, he matured into pure devotional service. His final act—entering a forest fire without material attachment—signals completion of renunciation and transition to the spiritual destination described as transcendental.
Marutta appears in Diṣṭa’s lineage as an emperor whose yajña, arranged by the sage Saṁvarta (son of Aṅgirā), was unparalleled—its paraphernalia made of gold and its assembly attended by prominent devas. The account underscores the Bhagavata’s view that royal power is ideally expressed through dharma and yajña, yet it also subtly warns that even divine participants (e.g., Indra’s intoxication with soma) remain within material vulnerability—thereby highlighting the superiority of bhakti over mere ritual grandeur.