Adhyaya 19
Yayāti’s Renunciation: The Allegory of the He-Goat and She-Goat
ययातेः कथां प्रवर्तयन् शुकदेवः वर्णयति—पूर्वं विषयासक्तो राजा तेषां परिणामे जुगुप्सां प्राप्य देवयानीं प्रति दृष्टान्तकथां कथयामास। कामान्धः अजः कूपात् अजां कर्मबन्धनरूपात् उद्धृत्यापि स्त्रीसङ्गस्पर्धया दासत्वं गतः, आत्मबोधं विस्मृतवान्; ईर्ष्या-भेदौ जातौ। ब्राह्मणः तस्य वृषणौ छित्त्वा दण्डितवान्, पश्चात् योगबलात् पुनः स्थापयामास; तथापि तृप्तिर्नाभवत्। ययातिः स्वयम् उपदिशति—कामोऽनल इव घृतैः न तृप्यति; सुखं तु वैराग्ये, संयमे, वासुदेवध्यान एव। ततः स पूरुणा सह वार्धक्य-यौवनविनिमयं कृत्वा, पुत्रेभ्यः राज्यविभागं दत्त्वा, पूरुं राज्येऽभिषिच्य, क्षणेन भोगान् त्यक्त्वा वासुदेवं शरणं जगाम; शुद्धिं लब्ध्वा भगवत्सान्निध्यं प्राप। देवयानी अपि बन्धान् मायावत् स्वप्नवत् ज्ञात्वा कृष्णे मनः स्थापयित्वा मोक्षं प्राप; पूरुवंशस्य साम्राज्यप्रवृत्तिः अग्रे निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मन: । बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—स ययातिः स्त्रीसङ्गेऽतिमूढः कामान् सेवमानः, तेषां दोषान् बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णः सन् इमां गाथामगायत।
Verse 2
शृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि । धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिन: ॥ २ ॥
शृणु भार्गव्यिमां गाथां मद्विधस्य चरितां भुवि; यस्य गृहस्थचरितं श्रुत्वा वने ग्रामनिवासिनो धीरा अनुशोचन्ति।
Verse 3
बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मन: । ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम् ॥ ३ ॥
बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मनः; ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम्।
Verse 4
तस्या उद्धरणोपायं बस्त: कामी विचिन्तयन् । व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥ ४ ॥
तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन्; व्यधत्त तीर्थं रोधसी विषाणाग्रेण उद्धृत्य यथा सा सुखेनोत्तरेत्।
Verse 5
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
सा उत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल; तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजाः कान्तकामिनीः। पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम्; स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धनः। रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत।
Verse 6
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
Verse 7
तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया । विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत् ॥ ७ ॥
तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया । विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत् ॥ ७ ॥
Verse 8
तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् । इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दु:खिता ययौ ॥ ८ ॥
तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् । इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दु:खिता ययौ ॥ ८ ॥
Verse 9
सोऽपि चानुगत: स्त्रैण: कृपणस्तां प्रसादितुम् । कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि सन्धितुम् ॥ ९ ॥
सोऽपि चानुगत: स्त्रैण: कृपणस्तां प्रसादितुम् । कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि सन्धितुम् ॥ ९ ॥
Verse 10
तस्यतत्र द्विज: कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद् रुषा । लम्बन्तं वृषणं भूय: सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥ १० ॥
तस्यतत्र द्विज: कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद् रुषा । लम्बन्तं वृषणं भूय: सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥ १० ॥
Verse 11
सम्बद्धवृषण: सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया । कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति ॥ ११ ॥
भद्रे, यदा स वृषणौ पुनर्लब्ध्वा कूपात् प्राप्तां छागीं भुङ्क्ते स्म, तदा बहूनि वर्षाणि रममाणोऽपि अद्यापि न तृप्तिमवाप।
Verse 12
तथाहं कृपण: सुभ्रु भवत्या: प्रेमयन्त्रित: । आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥ १२ ॥
सुभ्रु, तथैवाहं कृपणो भवत्याः प्रेम्णा यन्त्रितः; तव मायया मोहितोऽहं आत्मानं नाभिजानामि।
Verse 13
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । न दुह्यन्ति मन:प्रीतिं पुंस: कामहतस्य ते ॥ १३ ॥
पृथिव्यां व्रीहियवहिरण्यपशुस्त्रियादि सर्वं स्यात्, तथापि कामहतस्य पुंसो मनःप्रीतिं न दूह्यन्ति।
Verse 14
न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १४ ॥
कामानामुपभोगेन कामो न कदाचित् शाम्यति; हविषा कृष्णवर्त्मेव स भूय एवाभिवर्धते।
Verse 15
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् । समदृष्टेस्तदा पुंस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १५ ॥
यदा पुमान् सर्वभूतेष्वमङ्गलं भावं न कुरुते, समदृष्टिर्भवति; तदा तस्य सर्वा दिशः सुखमयाः।
Verse 16
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्जीर्यतो या न जीर्यते । तां तृष्णां दु:खनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् ॥ १६ ॥
या तृष्णा दुर्मतिभिः दुस्त्यजा, जरा-पीडितेष्वपि न जीर्यते; सा दुःख-निवह-हेतुः। यः शर्म (सुखं) कामयते, स तां द्रुतं त्यजेत्॥
Verse 17
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १७ ॥
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा सहैकासने न अविविक्तः स्यात्; इन्द्रियग्रामो बलवान्, विद्वांसमपि कर्षति॥
Verse 18
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत् । तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥ १८ ॥
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् असकृत् सेवतः; तथापि तेषु तृष्णा मे प्रतिदिनम् (अनुसवनम्) उपजायते॥
Verse 19
तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् । निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगै: सह ॥ १९ ॥
तस्मादेतां तृष्णां त्यक्त्वा ब्रह्मणि (परमात्मनि) मानसं निधाय; निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारः सन् मृगैः सह वने चरिष्यामि॥
Verse 20
दृष्टं श्रुतमसद्बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न सन्दिशेत् । संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक् ॥ २० ॥
दृष्टं श्रुतं च असदिति बुद्ध्वा नानुध्यायेत् न सन्दिशेत्; तत्र संसृतिं च आत्मनाशं च विद्वान् स आत्मदृक् (आत्मविद्)॥
Verse 21
इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वय: । दत्त्वा स्वजरसं तस्मादाददे विगतस्पृह: ॥ २१ ॥
एवं स्वभार्यां देवयानीं प्रति उक्त्वा नाहुषो ययातिर्नृपः सर्वकामेभ्यः विरक्तः सन् कनिष्ठं पुत्रं पूरुमाहूय स्ववार्धक्यं तस्मै दत्त्वा तस्य यौवनं स्वीकृतवान्।
Verse 22
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् । प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम् ॥ २२ ॥
दक्षिणपूर्वदिशं द्रुह्यवे ददौ, दक्षिणदिशं यदवे, प्रतीच्यां तुर्वसवे, उदीच्यां च अनुम्—एवं ययातिर्भूपतिः राज्यं विभज्य दत्तवान्।
Verse 23
भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् । अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ ॥ २३ ॥
सर्वस्य भूमण्डलस्य विशां च सर्वधनस्य स्वामित्वे पूरुं विशिष्टतमं मन्वानः ययातिः तं सम्राटं कृत्वाभिषिच्य, अग्रजान् सर्वान् तस्य वशे स्थापयित्वा वनं जगाम।
Verse 24
आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु स: । क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विज: ॥ २४ ॥
हे परीक्षित्, स ययातिः वर्षपूगान् विषयेषु षड्वर्गमासेवितवान्; तथापि जातपक्षो द्विज इव नीडं क्षणेन त्यक्त्वा, स क्षणेनैव तान् सर्वान् मुमोच।
Verse 25
स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्ग: । परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे लेभे गतिं भागवतीं प्रतीत: ॥ २५ ॥
स तत्र सर्वसङ्गनिर्मुक्तः आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्गः, परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे मनः सम्यक् निधाय, भागवतीं गतिं प्रभोः पार्षदत्वं लेभे।
Verse 26
श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मन: । स्त्रीपुंसो: स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम् ॥ २६ ॥
देवयानी तां गाथां श्रुत्वा, ययातिना दम्पत्योः परिहासरूपेणोक्तामपि, स्वधर्मस्थित्यनुबोधाय स्वात्मनः प्रस्तोभमिति मेने।
Verse 27
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
देवयानी भार्गवी विज्ञाय—भर्तृसुहृद्बान्धवानां सन्निवासः प्रपायामिव गच्छतां क्षणिकः; समाजमैत्रीस्नेहादयः प्रभोर्मायया स्वप्नवत् रचिताः। सा सर्वत्र सङ्गं त्यक्त्वा कृष्णे मनः समावेश्य स्थूलसूक्ष्मदेहबन्धं व्यधुनोत्।
Verse 28
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
देवयानी भार्गवी विज्ञाय—भर्तृसुहृद्बान्धवानां सन्निवासः प्रपायामिव गच्छतां क्षणिकः; समाजमैत्रीस्नेहादयः प्रभोर्मायया स्वप्नवत् रचिताः। सा सर्वत्र सङ्गं त्यक्त्वा कृष्णे मनः समावेश्य स्थूलसूक्ष्मदेहबन्धं व्यधुनोत्।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नम: ॥ २९ ॥
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे। सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः॥
Frequently Asked Questions
It is Yayāti’s mirror: the he-goat represents the conditioned soul who ‘rescues’ and then becomes trapped in erotic entanglement, mistaking stimulation for fulfillment. The well signifies karmic predicament; the expanding harem signifies proliferating desires; and the continuing dissatisfaction after ‘restoration’ shows that enjoyment does not cure craving. The allegory functions as vairāgya-upadeśa—teaching that only deliberate withdrawal and remembrance of Vāsudeva can end bondage.
Because kāma is portrayed as self-amplifying: like pouring ghee into fire, repeated indulgence strengthens the underlying saṁskāras (impressions) and increases demand. Therefore the text recommends voluntary cessation, inner discipline, and higher taste through meditation and devotion, rather than attempting to ‘finish’ desire by feeding it.
Pūru is Yayāti’s youngest son who accepts his father’s old age (and gives his youth), becoming the rightful heir. The enthronement of Pūru secures dynastic continuity (vaṁśa) while highlighting Bhagavata ethics: humility and service qualify one for sovereignty, and renunciation can coexist with responsible political transition.
By insight and grace: she recognizes relationships rooted in material identity as temporary, māyā-constructed (like tourists in a hotel or a dream), gives up possessiveness and false designation, and fixes the mind on Kṛṣṇa. The text attributes her release from gross and subtle bodies to Kṛṣṇa’s grace combined with awakened discernment.