Adhyaya 16
Paraśurāma Avenges Jamadagni; Restoration Through Sacrifice; Viśvāmitra’s Line and Devarāta (Śunaḥśepha)
अस्मिन् अध्याये श्रीशुकदेवः परशुरामस्य अद्भूतां पितृभक्तिं, मातुः रेणुकायाः वधं तस्याः पुनर्जीवनं च वर्णयति। कार्तवीर्यार्जुनस्य पुत्रैः ऋषेः जमदग्नेः हननानन्तरं क्रुद्धः परशुरामः एकविंशतिवारं दुष्टक्षत्रियान् हतवान् तथा समन्तपञ्चके रक्तसरोवरान् निर्मितवान्। ततः सः यज्ञेन वासुदेवं सम्पूज्य पितरं पुनर्जीवितं कृतवान्। अन्ते विश्वामित्रस्य वंशस्य वर्णनं तथा शुनःशेफस्य (देवरातस्य) कथा अपि अत्र प्रस्तुता अस्ति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन । संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाश्रममाव्रजत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे कुरुनन्दन परीक्षित्! पित्रा उपशिक्षितः रामः ‘तथेति’ इति तत्क्षणं प्रतिजग्राह। स संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वा पितुराश्रमं पुनराव्रजत्॥
Verse 2
कदाचिद् रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् । गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत ॥ २ ॥
कदाचित् रेणुका गङ्गातटे जलार्थं गता। तत्र पद्ममालिनं गन्धर्वराजं चित्ररथं अप्सरोभिः सह गङ्गायां क्रीडन्तं ददर्श॥
Verse 3
विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता । होमवेलां न सस्मार किञ्चिच्चित्ररथस्पृहा ॥ ३ ॥
सा उदकार्थं नदीं गता क्रीडन्तं तं विलोकयन्ती, किञ्चित् चित्ररथस्पृहा जाता; तस्मात् होमवेलां न सस्मार॥
Verse 4
कालात्ययं तं विलोक्य मुने: शापविशङ्किता । आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलि: ॥ ४ ॥
कालात्ययं ज्ञात्वा सा मुनेः शापं शङ्किता। आगत्य कलशं पुरतः निधाय कृताञ्जलिः तस्थौ॥
Verse 5
व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्या: प्रकुपितोऽब्रवीत् । घ्नतैनां पुत्रका: पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे ॥ ५ ॥
मुनिः पत्न्याः मनसि व्यभिचारं ज्ञात्वा प्रकुपितः अब्रवीत्—‘पुत्रकाः! एतां पापां घ्नत।’ इति। उक्ताः ते न चक्रिरे॥
Verse 6
राम: सञ्चोदित: पित्रा भ्रातृन् मात्रा सहावधीत् । प्रभावज्ञो मुने: सम्यक् समाधेस्तपसश्च स: ॥ ६ ॥
जमदग्निना पित्रा सञ्चोदितो रामः, आज्ञाभङ्गकृतान् भ्रातॄन् तथा मनसा व्यभिचारिणीं मातरं च सहसा अवधीৎ। स मुनितपःसमाधिवीर्यं पितुः प्रभावं सम्यग् विज्ञाय तत्क्षणमेव तान् जहार॥
Verse 7
वरेणच्छन्दयामास प्रीत: सत्यवतीसुत: । वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥ ७ ॥
प्रीतः सत्यवतीसुतो जमदग्निर्वरेण रामं छन्दयामास। रामोऽपि वव्रे—हतानां मम मातृभ्रातॄणां पुनर्जीवनं भवतु, मया वधं कृतमिति च स्मृतिरपि नास्तु॥
Verse 8
उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा । पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम् ॥ ८ ॥
ततः पितुर्वरेण ते हताः कुशलिनः क्षणादुत्तस्थुः, सुषुप्तेर्निद्रापाय इवाञ्जसा। पितुस्तपोवीर्यं विद्वान् रामः पित्राज्ञया सुहृद्वधं चकार॥
Verse 9
येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्त: स्वपितुर्वधम् । रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित् ॥ ९ ॥
ये कार्तवीर्यार्जुनस्य सुता राजन्, स्वपितुर्वधं स्मरन्तः, रामवीर्येण पराभूताः, क्वचिदपि शर्म न लेभिरे॥
Verse 10
एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते । वैरं सिषाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन् ॥ १० ॥
एकदा रामे सभ्रातरि आश्रमतो वनं गते, वैरं सिषाधयिषवः कार्तवीर्यार्जुनसुताः लब्धच्छिद्राः जमदग्नेर्गृहं उपागमन्॥
Verse 11
दृष्ट्वाग्न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् । भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चया: ॥ ११ ॥
दृष्ट्वाग्न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् । भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चया: ॥ ११ ॥
Verse 12
याच्यमाना: कृपणया राममात्रातिदारुणा: । प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धव: ॥ १२ ॥
याच्यमाना: कृपणया राममात्रातिदारुणा: । प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धव: ॥ १२ ॥
Verse 13
रेणुका दु:खशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना । राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकै: सती ॥ १३ ॥
रेणुका दु:खशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना । राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकै: सती ॥ १३ ॥
Verse 14
तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् । त्वरयाश्रममासाद्य ददृशु: पितरं हतम् ॥ १४ ॥
तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् । त्वरयाश्रममासाद्य ददृशु: पितरं हतम् ॥ १४ ॥
Verse 15
ते दु:खरोषामर्षार्तिशोकवेगविमोहिता: । हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान्स्वर्गतो भवान् ॥ १५ ॥
ते दु:खरोषामर्षार्तिशोकवेगविमोहिता: । हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान्स्वर्गतो भवान् ॥ १५ ॥
Verse 16
विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् । प्रगृह्य परशुं राम: क्षत्रान्ताय मनो दधे ॥ १६ ॥
एवं विलप्य रामः पितुः देहं भ्रातृषु निधाय स्वयम् परशुं प्रगृह्य, भूमौ सर्वक्षत्रियक्षयाय मनो दधे।
Verse 17
गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् । तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम् ॥ १७ ॥
रामो माहिष्मतीं गत्वा ब्रह्मघ्नविहतश्रियम्; राजन्, तेषां सशीर्षैः मध्ये महागिरिं चकार।
Verse 18
तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् । हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि ॥ १८ ॥ त्रि:सप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा नि:क्षत्रियां प्रभु: । समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नव ॥ १९ ॥
तद्रक्तेन घोरां नदीं चकार, अब्रह्मण्य-नृपाणां भयावहाम्। पितृवधं हेतुं कृत्वा प्रभुः क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियां कृत्वा, समन्तपञ्चके शोणितोदान् नव ह्रदान् चकार।
Verse 19
तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् । हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि ॥ १८ ॥ त्रि:सप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा नि:क्षत्रियां प्रभु: । समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नव ॥ १९ ॥
तद्रक्तेन घोरां नदीं चकार, अब्रह्मण्य-नृपाणां भयावहाम्। पितृवधं हेतुं कृत्वा प्रभुः क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियां कृत्वा, समन्तपञ्चके शोणितोदान् नव ह्रदान् चकार।
Verse 20
पितु: कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि । सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन्मखै: ॥ २० ॥
पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि, यज्ञैः सर्वदेवमयं देवम् आत्मानं वासुदेवं समयजत्।
Verse 21
ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् । अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥ २१ ॥ अन्येभ्योऽवान्तरदिश: कश्यपाय च मध्यत: । आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्तत: परम् ॥ २२ ॥
यज्ञसमाप्तौ भगवान् परशुरामः होत्रे प्राचीं दिशं ददौ, ब्रह्मणे दक्षिणां, अध्वर्यवे प्रतीचीं, उद्गात्रे उत्तरां दिशं च ददौ।
Verse 22
ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् । अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥ २१ ॥ अन्येभ्योऽवान्तरदिश: कश्यपाय च मध्यत: । आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्तत: परम् ॥ २२ ॥
अन्येभ्यः अवान्तरदिशो ददौ; कश्यपाय मध्यदेशं ददौ; उपद्रष्ट्रे आर्यावर्तं ददौ; ततः परं शिष्टं सदस्येभ्यः वितरितवान्।
Verse 23
ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिष: । सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान् ॥ २३ ॥
ततः स अवभृथस्नानं कृत्वा विधूताशेषकिल्बिषः। सरस्वत्यां महानद्यां व्यब्भ्र इवांशुमान् रेजे।
Verse 24
स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् । ऋषीणां मण्डले सोऽभूत् सप्तमो रामपूजित: ॥ २४ ॥
जमदग्निः स्वदेहं लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम्। रामपूजितः ऋषीणां मण्डले सप्तमोऽभवत्।
Verse 25
जामदग्न्योऽपि भगवान् राम: कमललोचन: । आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत् ॥ २५ ॥
जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः। आगामिन्यन्तरे राजन् बृहत् वर्तयिष्यति वै।
Verse 26
आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्ड: प्रशान्तधी: । उपगीयमानचरित: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ २६ ॥
स परशुरामोऽद्यापि महेन्द्राद्रौ प्रशान्तधीः न्यस्तदण्डः स्थितः। सिद्धगन्धर्वचारणैः उपगीयमानचरितः सततं स्तूयते॥
Verse 27
एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वर: । अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान् ॥ २७ ॥
एवं भृगुवंशे विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः अवतीर्य भुवः परं भारं दुष्टनृपान् बहुशो हत्वा न्यहरत्॥
Verse 28
गाधेरभून्महातेजा: समिद्ध इव पावक: । तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम् ॥ २८ ॥
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रः समिद्ध इव पावकः। स तपसा क्षात्रं त्यक्त्वा ब्रह्मवर्चसम् अवाप॥
Verse 29
विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप । मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते ॥ २९ ॥
विश्वामित्रस्य पुत्रा एकशतं एकाधिकं नृप। मध्यमः मधुच्छन्दाः, तदन्वये सर्वे मधुच्छन्दसः स्मृताः॥
Verse 30
पुत्रं कृत्वा शुन:शेफं देवरातं च भार्गवम् । आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम् ॥ ३० ॥
शुनःशेफं देवरातं भार्गवं आजीगर्तपुत्रं पुत्रत्वेन स्वीकृत्य विश्वामित्रः सुतान् आह—एष ज्येष्ठभ्राता इति प्रकल्प्यताम्॥
Verse 31
यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीत: पुरुष: पशु: । स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात् ॥ ३१ ॥
हरिश्चन्द्रस्य मखे शुनःशेफः पुरुषपशुत्वेन पित्रा विक्रीतः। स देवप्रजेशादीन् स्तुत्वा पाशबन्धनात् तेषां कृपया विमुक्तः॥
Verse 32
यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापस: । देवरात इति ख्यात: शुन:शेफस्तु भार्गव: ॥ ३२ ॥
देवयजने देवैः स रक्षितः; गाधिसम्बन्धिषु तपस्वी देवरात इति ख्यातः। भार्गवकुले जातोऽपि शुनःशेफः॥
Verse 33
ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठा: कुशलं मेनिरे न तत् । अशपत् तान्मुनि: क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जना: ॥ ३३ ॥
मधुच्छन्दसः ज्येष्ठाः पञ्चाशत् शुनःशेफं ज्येष्ठत्वेन न मेनिरे। क्रुद्धो मुनिर्विश्वामित्रस्तानशपत्— म्लेच्छा भवत दुर्जनाः॥
Verse 34
स होवाच मधुच्छन्दा: सार्धं पञ्चाशता तत: । यन्नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम् ॥ ३४ ॥
शापे कृते मधुच्छन्दाः सह कनिष्ठैः पञ्चाशता पितरं समुपेत्याह— यद् भवान् सञ्जानीते तस्मिन् वयं तिष्ठामहे॥
Verse 35
ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि । विश्वामित्र: सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ । ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम् ॥ ३५ ॥
कनिष्ठा मधुच्छन्दसः शुनःशेफं ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुः, ऊचुश्च— त्वामन्वञ्चो वयम्। विश्वामित्रः प्रसन्नः सुतानाह— मम मानमनुगृह्णन्तो वीरवन्तो भविष्यथ॥
Verse 36
एष व: कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादय: ॥ ३६ ॥
विश्वामित्र उवाच—हे कौशिकाः, एष देवरातो मम पुत्रः, युष्माकमेव च; अस्य आज्ञां पालयत। हे राजन् परीक्षित्, तस्य अन्येऽपि बहवः पुत्राः आसन्—अष्टकः, हारीतः, जयः, क्रतुमान् इत्यादयः।
Verse 37
एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रै: पृथग्विधम् । प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥
एवं विश्वामित्रः केषाञ्चित् पुत्राणां शापं ददौ, केषाञ्चित् वरं ददौ, पुत्रं चैकं दत्तकत्वेन जग्राह। तेन कौशिकगोत्रे भेदाः संजज्ञिरे; सर्वेषु तु देवरातः ज्येष्ठत्वेन मानितः।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the episode as a severe dharma-test highlighting the extraordinary potency (tejas) of a brāhmaṇa sage established in austerity and the principle of ājñā-pālana (carrying out the father/guru’s command). Reṇukā’s fault is explicitly mental inclination, showing that inner intention is morally weighty in Vedic ethics. Paraśurāma’s compliance is not portrayed as cruelty for its own sake, since Jamadagni immediately offers a boon and Paraśurāma requests restoration—indicating the episode’s didactic purpose: the seriousness of fidelity, obedience, and the spiritual authority of tapas.
The text frames it as avatāra-kārya: the Lord’s corrective intervention when rulers become a burden (kṣatra-bhāra) and lose respect for brahminical culture. The murder of Jamadagni—an innocent brāhmaṇa engaged in yajña and meditation—becomes the immediate occasion, but the stated broader cause is systemic sinful governance. The repeated ‘twenty-one times’ emphasizes thorough societal correction across generations, not personal vendetta alone.
Samanta-pañcaka functions as a stark narrative symbol of the consequences of adharma in political power. The ‘nine lakes’ motif memorializes the scale of the purge and serves as a warning to kings who disregard brahminical restraint and yajñic order. In Bhāgavatam’s moral historiography, such imagery is meant to produce vairāgya (sobriety) and reinforce that violence born of tyranny rebounds upon the perpetrators and their dynasties.
After retaliation, the narrative turns to restoration and purification: worship of Vāsudeva through sacrifice, avabhṛtha-snāna, and dāna to ṛtviks. The directional gifts dramatize total renunciation of sovereignty and conquest; Paraśurāma relinquishes the fruits of power and reorients the episode toward dharma—showing that even divine correction culminates in devotion, sacrifice, and detachment rather than permanent rule.
Devarāta, also known as Śunaḥśepha, is the son of Ajīgarta (Bhṛgu-line) who is sold for sacrifice in Hariścandra’s yajña but is saved by prayers to the demigods. Viśvāmitra adopts him and orders his sons to accept him as eldest, creating a key lineage junction: a spiritually exalted figure is integrated into the Kauśika dynasty. The episode highlights that spiritual qualification can transcend birth-designations, aligning with Viśvāmitra’s own transformation from kṣatriya to brāhmaṇa through tapas.
The curse is presented as a consequence of rejecting the father’s dharmic command to accept Devarāta as eldest. It illustrates how lineage identity in the Bhāgavatam is not merely biological but also cultural and ethical: opposition to Vedic principles and disobedience to a qualified patriarch-sage results in loss of Vedic standing (symbolized by ‘mleccha’ status), while obedience receives blessing for prosperous progeny.