Adhyaya 14
The Rise of Soma-vaṁśa: Budha’s Birth and Purūravā–Urvaśī; The Origin of Karma-kāṇḍa in Tretā-yuga
शुकदेवः परीक्षितं सूर्यवंशात् सोमवंशस्य पावनकीर्तिं प्रति नयति। अत्रेः पुत्रो ब्रह्मणः सोमः (चन्द्रः) जातः। रजसूयविजयेन गर्वितः स सोमः बृहस्पतेः भार्यां तारां जहार; ततो गुरुवैर्यनिबद्धो देवासुरसंग्रामः प्रववृते—बृहस्पतिः शिवसहितः, शुक्राचार्यः असुरपक्षे, इन्द्रः देवपक्षे। ब्रह्मा शान्तिं स्थापयति; तारा सोमं बुधस्य जनकं प्रकाशयति। बुधः इलायां पुरूरवसं जनयति। पुरूरवसः उर्वश्याः प्रेमकथा शर्तैः सह वर्ण्यते; गन्धर्वाः मेषकौपायेन वियोगं जनयन्ति, पुरूरवाः विलपति। उर्वशी वार्षिकसंयोगं ददाति। पुनर्मिलनकामः पुरूरवाः गन्धर्वान् उपगम्य ध्यानात् प्राक्त्रेतायां वेदकर्मकाण्डस्य उदयेन अरणिभ्यां यज्ञं प्रवर्तयति, हरिं तर्पयन् गन्धर्वलोकं प्राप्नोति; एवं वंशानुक्रमः कर्मतत्त्वेन सेतुं बध्नाति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथात: श्रुयतां राजन् वंश: सोमस्य पावन: । यस्मिन्नैलादयो भूपा: कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तय: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, इदानीं श्रूयतां सोमवंशस्य पावनः परमकीर्तिमान् वृत्तान्तः; यस्मिन् ऐलादयो भूपाः पुण्यकीर्तयः कीर्त्यन्ते।
Verse 2
सहस्रशिरस: पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् । जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रि: पितृसमो गुणै: ॥ २ ॥
सहस्रशीर्ष्णः पुरुषो विष्णुः, तस्य नाभिह्रदसरोरुहात् पद्मं समुत्पन्नम्; तस्मिन् धाता ब्रह्मा जातः, तस्य सुतोऽत्रिः पितृसमो गुणैः।
Verse 3
तस्य दृग्भ्योऽभवत् पुत्र: सोमोऽमृतमय: किल । विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पित: पति: ॥ ३ ॥
तस्यात्रेर्दृग्भ्यः हर्षाश्रुभ्यः सोमो नाम पुत्रोऽभवत्, अमृतमयः शीतरश्मिमान्; ब्रह्मणा स विप्रौषध्युडुगणानां पतिरकल्पितः।
Verse 4
सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥
स सोमो भुवनत्रयं विजित्य राजसूयेनायजत्; दर्पात् बृहस्पतेः पत्नीं तारां नाम बलादाहरत्।
Verse 5
यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् । नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रह: ॥ ५ ॥
यदा स देवगुरुणा बृहस्पतिना पुनः पुनर्याचितोऽपि मदात् तारां नात्यजत्; तत्कृते सुरदानवयोः संग्रामोऽभवत्।
Verse 6
शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् । हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृत: ॥ ६ ॥
बृहस्पति-शुक्रयोर्द्वेषात् शुक्रः सोमपक्षं जग्राह, असुरैः सह। गुरुसुतस्नेहात् तु हरः सर्वभूतगणैः परिवृतो बृहस्पतिपक्षं समाश्रितवान्॥
Verse 7
सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामय: ॥ ७ ॥
सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रः गुरुमन्वयात् बृहस्पतिपक्षं जगाम। तारा-हेतोः तारकामयः समरः समभवत्, येन सुरासुरौ विनाशं जग्मतुः॥
Verse 8
निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पति: ॥ ८ ॥
अथाङ्गिरसा सर्ववृत्तान्ते निवेदिते विश्वकृद् ब्रह्मा सोमं तीव्रं निर्भर्त्स्य। तारामन्तर्वतीं ज्ञात्वा तस्याः पतये बृहस्पतये प्रादात्॥
Verse 9
त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परै: । नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकेऽसति ॥ ९ ॥
बृहस्पतिराह—त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे, मत्क्षेत्रे परैराधितं गर्भं प्रसूय। प्रसूते सति त्वां न भस्मसात् करिष्यामि; सन्तानार्थं त्वमसती अपि, तस्मान्न दण्डयामि॥
Verse 10
तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥
शुक उवाच—बृहस्पतेरादेशात् व्रीडिता तारा तत्क्षणात् कुमारं कनकप्रभं प्रससौ। तस्मिन् रमणीयकुमारे आङ्गिरसः सोमश्च उभौ स्पृहां चक्रतुः॥
Verse 11
ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयो: । पप्रच्छुऋर्षयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥
पुनरपि बृहस्पतिसोमयोः कलहोऽभवत्—“ममायं शिशुः, न तव” इति परस्परं वदतोः। तत्र स्थिताः ऋषयः देवाश्च तारां पप्रच्छुः—कस्यायं नवजातः? सा तु लज्जया त्वरितं न प्रत्युवाच॥
Verse 12
कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । किं न वचस्यसद् वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥
कुमारः तां मातरं कुपितः प्राह—अलीकलज्जया किं? हे असद्वृत्ते, आत्मावद्यं मे शीघ्रं वद; किं न वचसि?॥
Verse 13
ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् । सोमस्येत्याह शनकै: सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥
अथ ब्रह्मा तां रहसि आहूय सान्त्वयन् समप्राक्षीत्—कस्यायं कुमारः? सा शनकैः उवाच—“सोमस्य पुत्रः।” ततः सोमः तं कुमारं तावदग्रहीत्॥
Verse 14
तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥ १४ ॥
हे नृप परीक्षित्, तस्य गम्भीरबुद्धिं दृष्ट्वा आत्मयोनिर्ब्रह्मा तं ‘बुध’ इति नाम चकार। तेन पुत्रेण तारकाधिपः सोमो महतीं मुदं लेभे॥
Verse 15
तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥
ततः बुधात् इलायां गर्भे पुरूरवाः नाम पुत्रो जज्ञे, यः नवमस्कन्धस्यादौ निर्दिष्टः। तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमांश्च नारदेन इन्द्रसभायां गीयमानान् श्रुत्वा उर्वशी स्मरशरार्दिता तदन्तिकमुपेयाय॥
Verse 16
तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥
ततः इलायां बुधात् पुरूरवा नाम पुत्रो जज्ञे, यः नवमस्कन्धादौ प्रसिद्धः। तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् देवराजेन्द्रसभायां नारदेन गीयमानान् श्रुत्वा उर्वशी कामशरार्दिता तदन्तिकमुपेयाय।
Verse 17
मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥
मित्रावरुणयोः शापात् उर्वशी नरलोकतामापन्ना। पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणं पुरूरवसं निशम्य धृतिं विष्टभ्य ललना तदन्तिके उपतस्थे। स नृपतिस्तां विलोक्य हर्षेणोत्फुल्ललोचनः हृष्टतनूरुहः श्लक्ष्णया वाचा देवीं उवाच।
Verse 18
मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥
मित्रावरुणयोः शापात् उर्वशी नरलोकतामापन्ना। पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणं पुरूरवसं निशम्य धृतिं विष्टभ्य ललना तदन्तिके उपतस्थे। स नृपतिस्तां विलोक्य हर्षेणोत्फुल्ललोचनः हृष्टतनूरुहः श्लक्ष्णया वाचा देवीं उवाच।
Verse 19
श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वती: समा: ॥ १९ ॥
श्रीराजोवाच—स्वागतं ते वरारोहे; आस्यतां, करवाम किम्। संरमस्व मया साकं; रतिर्नौ शाश्वतीः समाः॥
Verse 20
उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर । यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥
उर्वश्युवाच—कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर। यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया॥
Verse 21
एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्य: स्त्रीणां वर: स्मृत: ॥ २१ ॥
राजन् पुरूरवः, मया सह पतितौ एतौ मेषशावकौ रक्षस्व, मानद। अहं दिव्यलोकसम्भवा त्वं भूमिजः सन् अपि त्वया सह निश्चितं रमिष्ये। त्वां पतिं ग्रहीतुं मम न कश्चिद् विरोधः, यतः त्वं सर्वथा श्रेष्ठः स्मृतः।
Verse 22
घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामना: ॥ २२ ॥
वीर, घृतपक्वमेव मे भक्ष्यं स्यात्; मैथुनकाले विना त्वां नग्नं न पश्येयम्। इति उर्वशी वाक्यम्। तद् ‘तथेति’ विवाससं प्रतिपेदे महामना पुरूरवाः।
Verse 23
अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥
अहो रूपम् अहो भावो नरलोकविमोहनम्। को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम्॥
Verse 24
तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हत: । रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥
शुकदेव उवाच—तया रमयन्त्या यथार्हतः स पुरुषश्रेष्ठः पुरूरवाः सुरविहारेषु कामं रेमे, चैत्ररथादिषु नन्दनकाननादिषु च।
Verse 25
रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया । तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥
पद्मकिञ्जल्कगन्धया देव्या तया सह रममाणः, तन्मुखदेहसौरभेण मोदितः पुरूरवाः बहून् अहर्गणान् मुमुदे।
Verse 26
अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥
उर्वशीं स्वसभायां नापश्यन् देवराज इन्द्रः गन्धर्वान् समचोदयत्— “उर्वशीरहितं ममास्थानं नातिशोभते; तां शीघ्रं पुनरानयत।”
Verse 27
ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥
ते गन्धर्वा भूमिमुपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते पुरूरवसो गृहे प्रविश्य, उर्वश्या राजनि न्यस्तौ उरणौ द्वौ जह्रुः।
Verse 28
निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयो: । हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥
पुत्रवत् तयोः पालनं कुर्वती देवी तयोर्नीयमानयोः आक्रन्दितं निशम्य उवाच— “कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना रक्ष्यमाणा हतास्म्यहम्।”
Verse 29
यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभि: । य: शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥
यद्विश्रम्भात् अहं नष्टा, दस्युभिः हृतापत्या च; यः निशि सन्त्रस्तो शेते, यथा नारी, दिवा पुमानिव दृश्यते।
Verse 30
इति वाक्सायकैर्बिद्ध: प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जर: । निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥
इति तस्या वाक्सायकैर्बिद्धः पुरूरवा: प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः। स रुषा निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवत्।
Verse 31
ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युत: । आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥
तौ मेषौ विसृज्य गन्धर्वा विद्युदिव व्यद्योतन्त, तेन पुरूरवसः गृहं प्रकाशयामासुः। उर्वशी च मेषौ गृहीत्वा प्रत्यागच्छन्तं पतिं नग्नं दृष्ट्वा ततो जहौ॥
Verse 32
ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तच्चित्तो विह्वल: शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२ ॥
ऐलः शयने जायामदृष्ट्वा विमनाः अभवत्। तदासक्तचित्तः विह्वलः शोचन् उन्मत्त इव महीम् अभ्रमद्॥
Verse 33
स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखी: । पञ्च प्रहृष्टवदन: प्राह सूक्तं पुरूरवा: ॥ ३३ ॥
स तां कुरुक्षेत्रे सरस्वत्याः तीरे पञ्चभिः सखीभिः सह वीक्ष्य, प्रहृष्टवदनः पुरूरवाः मधुरं सूक्तं प्राह॥
Verse 34
अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥
अहो जाये, तिष्ठ तिष्ठ; घोरे, त्वं मां त्यक्तुम् न अर्हसि। अहं त्वामद्यापि अनिर्वृत्यं कृतवान् इति जानामि; तथापि मम संगं त्यक्तुम् इच्छसि चेत्, किञ्चित्कालं वचांसि कृणवावहै॥
Verse 35
सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥
देवि, त्वया हृतः अहं; अयं सुदेहः अत्रैव पतिष्यति। त्वत्प्रसादस्य नास्पदं सन्, एनं वृका गृध्राश्च खादिष्यन्ति॥
Verse 36
उर्वश्युवाच मा मृथा: पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥
उर्वश्युवाच मा मृथा: पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥
Verse 37
स्त्रियो ह्यकरुणा: क्रूरा दुर्मर्षा: प्रियसाहसा: । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥
स्त्रियो ह्यकरुणा: क्रूरा दुर्मर्षा: प्रियसाहसा: । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥
Verse 38
विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदा: । नवं नवमभीप्सन्त्य: पुंश्चल्य: स्वैरवृत्तय: ॥ ३८ ॥
विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदा: । नवं नवमभीप्सन्त्य: पुंश्चल्य: स्वैरवृत्तय: ॥ ३८ ॥
Verse 39
संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर: । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भो: ॥ ३९ ॥
संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर: । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भो: ॥ ३९ ॥
Verse 40
अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥
अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥
Verse 41
उपलभ्य मुदा युक्त: समुवास तया निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥
संवत्सरान्ते पुनरुर्वशीं लब्ध्वा पुरूरवा नृपो मुदा युक्तः तया सहैकां निशां रममाणः समुवास। अथ विरहशङ्कया कृपणो विरहातुरश्चाभवत्; तदा उर्वशी तमिदं प्राह॥
Verse 42
गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥
उर्वश्युवाच—गन्धर्वानुपधावेमान्; ते त्वां प्रति प्रसन्नास्त्वां पुनर्मां दास्यन्तीति। तस्य स्तुवतो नृपस्य तुष्टा गन्धर्वाः अग्निस्थालीं ददुः। तां उर्वशीमिव मन्यमानः स वने चरन् पश्चादबुध्यत—न सा उर्वशी, अग्निस्थालीति॥
Verse 43
स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥
स तां स्थालीं वने न्यस्य गृहान् गत्वा निशि उर्वशीं निरन्तरमाध्यायत। त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां तस्य मनसि त्रयी—यज्ञादिकर्मविधिसहित—समवर्तत॥
Verse 44
स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥
कर्मयज्ञविधिः प्रादुर्भूते स पुरा स्थालीस्थानं गत्वा शमीगर्भे जातमश्वत्थं ददर्श। ततोऽस्य काष्ठेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया मन्त्रान् जपन्—अधरारणिं उर्वशीं, उत्तरारणिमात्मानं, उभयोर्मध्ये यत् काष्ठं तत् पुत्रं ध्यायन्—अग्निं जनयामास॥
Verse 45
स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥
कर्मयज्ञविधिः प्रादुर्भूते स पुरा स्थालीस्थानं गत्वा शमीगर्भे जातमश्वत्थं ददर्श। ततोऽस्य काष्ठेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया मन्त्रान् जपन्—अधरारणिं उर्वशीं, उत्तरारणिमात्मानं, उभयोर्मध्ये यत् काष्ठं तत् पुत्रं ध्यायन्—अग्निं जनयामास॥
Verse 46
तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसु: । त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥
तस्य अरणी-निर्मन्थनात् जातो जातवेदाः विभावसुः। स अग्निः त्रय्या विद्यया—औंकार-त्रिवृता—शुक्रजन्म-दीक्षा-यज्ञकर्मसु शुद्धिं सिद्धिं च ददाति; अतः राज्ञा पुरूरवसा पुत्रत्वेन कल्पितः॥
Verse 47
तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन् विच्छन्सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥
तेनाग्निना पुरूरवाः उर्वशीलोकं गन्तुमिच्छन् यज्ञेशं भगवन्तम् अधोक्षजं सर्वदेवमयं हरिम् इज्यया तोषयामास॥
Verse 48
एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्मय: । देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥
सत्ययुगे पुरा प्रणव एक एव वेदः सर्ववाङ्मयः। देवो नारायण एक एव नान्यः; एकोऽग्निः; मानुषेषु चैक एवाश्रमो हंस इति प्रसिद्धः॥
Verse 49
पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥
त्रेतायुगमुखे नृप पुरूरवस एवासीत्त्रयी। राजा अग्निना पुत्रत्वेन कल्पितेन कर्मकाण्डयज्ञं प्रवर्त्य प्रजया सह गान्धर्वलोकं यथेष्टं जगाम॥
Frequently Asked Questions
Soma’s abduction of Tārā follows his conquest and Rājasūya, which intensify false pride (mada). The Bhāgavata frames this as the ruinous effect of ego even in exalted beings: adharma in private conduct can ignite public catastrophe (a Deva–Asura war). The corrective intervention of Brahmā shows that cosmic order is restored through higher authority and truth, and that prestige or power cannot override dharma—especially regarding another’s spouse and the sanctity of guru relationships.
Budha is the son born from Tārā, later acknowledged as Soma’s child. The tension highlights the dharmic necessity of satya (truth) over shame and social concealment. Brahmā’s role in naming Budha underscores legitimization by higher wisdom, while the dispute between Soma and Bṛhaspati warns that possessiveness and rivalry—even among authorities—must submit to factual truth and cosmic adjudication.
Their separation dramatizes kāma’s instability and the psychological consequences of attachment. Urvaśī’s instruction about women’s ‘fox-like’ heart is not presented as a blanket metaphysics of gender but as a narrative device urging sobriety: do not let senses devour the self. The episode functions as vaṁśānucarita—teaching rulers and listeners that uncontrolled desire leads to humiliation, grief, and wandering, whereas regulated conduct and higher pursuit can redirect life toward dharma.
After failing to regain Urvaśī through ordinary means, Purūravā’s intense meditation coincides with the onset of Tretā-yuga, when Vedic ritual differentiation becomes manifest. He generates sacrificial fire through araṇis and performs yajña to satisfy Hari, the yajña-bhoktā. The text contrasts Satya-yuga’s unified praṇava-centric worship with Tretā’s expanded ritual system, showing yajña as a divinely sanctioned method for purification and regulated enjoyment—meant ultimately to please the Supreme Lord, not to inflate ego.