Adhyaya 13
Nimi’s Disembodied Liberation and the Rise of the Mithilā (Videha) Dynasty
नवमस्कन्धस्य राजवंशानुक्रमेऽस्मिन्नध्याये महाराजो निमिरिक्ष्वाकुसुतः प्रधानः। स वसिष्ठं पुरोहितं याचते; वसिष्ठस्तु इन्द्रयागे प्रवृत्तः प्रतीक्षां याचते। जीवनस्य क्षणभङ्गुरतां मन्यमानो निमिरन्यैः ऋत्विग्भिर्यज्ञं प्रवर्तयति; ततो वसिष्ठः तस्य देहपातं शशाप, निमिश्च प्रत्यशापयत्, उभौ देहान् त्यक्तवन्तौ; वसिष्ठः पुनर्मित्रावरुणसम्बन्धेन अद्भुतजन्मना प्रादुर्भूतः। ऋषयः निमेर्देहं संरक्ष्य देवान् पुनर्जीवनाय याचन्ति; निमिर्देहधारणं नाङ्गीकरोति, मायावादिनां भयजन्यं मोक्षं भक्तानां निर्भय-सेवामयबुद्धेश्च भेदं दर्शयन्। देवाः तस्मै स्थूलदेहरहितं भावं ददुः। राज्यव्यवस्थाभङ्गनिवारणाय ऋषयः तस्य देहं मथित्वा जनकं वैदेहं मिथिलापतिं जनयन्ति; वंशानुक्रमे शीरध्वजजनकः, यस्य हलाग्रात् सीता प्रादुर्भूता, रामलीलासम्बन्धोऽपि सूचितः। अन्ते मिथिलानृपाः गृहस्थाश्रमस्थाः अपि आत्मविदो मुक्ताश्चेति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् । आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भो: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम्। आरभ्य सत्रं सोऽप्याह—शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः॥१॥
Verse 2
तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय । तूष्णीमासीद् गृहपति: सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम् ॥ २ ॥
तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय। तूष्णीमासीद् गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम्॥२॥
Verse 3
निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतात्मवान् । ऋत्विग्भिरपरैस्तावन्नागमद् यावता गुरु: ॥ ३ ॥
निमिश्चलमिदं जीवनं विद्वान् आत्मवान् सत्रयागमारभत। वसिष्ठं दीर्घं न प्रतीक्ष्य, अन्यैः ऋत्विग्भिः सह यज्ञं प्रववृते॥
Verse 4
शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्यागतो गुरु: । अशपत् पतताद् देहो निमे: पण्डितमानिन: ॥ ४ ॥
शिष्यस्य व्यतिक्रमं दृष्ट्वा गुरुर्वसिष्ठः सत्रं निर्वर्त्य प्रत्यागत्य शशाप— ‘पण्डितमानिनो निमेः देहः शीघ्रं पततु’ इति॥
Verse 5
निमि: प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने । तवापि पतताद् देहो लोभाद्धर्ममजानत: ॥ ५ ॥
निमिः प्रत्यशपत् गुरुमधर्मवर्तिनम्— ‘लोभात् स्वर्गराजदानहेतोः धर्मबुद्धिं विहाय त्वमपि देहपातं प्राप्नुहि’ इति॥
Verse 6
इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविद: । मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामह: ॥ ६ ॥
इत्युक्त्वा निमिरध्यात्मकोविदः स्वदेहमुत्ससर्ज। वसिष्ठोऽपि देहं त्यक्त्वा, उर्वश्यां दृष्ट्वा मित्रावरुणयोः स्खलितवीर्येण पुनर्जज्ञे॥
Verse 7
गन्धवस्तुषु तद् देहं निधाय मुनिसत्तमा: । समाप्ते सत्रयागे च देवानूचु: समागतान् ॥ ७ ॥
यज्ञकाले मुनिसत्तमैः सुगन्धद्रव्येषु तद् देहं निधाय रक्षितम्। समाप्ते सत्रयागे देवान् समागतान् ते मुनयोऽन्वयाचन्॥
Verse 8
राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्ना: प्रभवो यदि । तथेत्युक्ते निमि: प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥ ८ ॥
यदि यज्ञेन प्रसन्नाः प्रभवश्च समर्थाः स्युः, तर्हि राज्ञो निमेः देहोऽयं पुनर्जीवतु इति मुनिभिः प्रार्थितम्। देवाः ‘तथास्तु’ इत्युक्ते, निमिरुवाच—मा भून्मे पुनर्देहबन्धनम्॥
Verse 9
यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातरा: । भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधस: ॥ ९ ॥
ये मायावादिनो वियोगभयकातराः देहग्रहणं न वाञ्छन्ति; किन्तु हरिमेधसो मुनयो भक्ताः चरणाम्भोजं भजन्ति, देहेनापि सेवां कुर्वन्ति, न भयभीताः॥
Verse 10
देहं नावरुरुत्सेऽहं दु:खशोकभयावहम् । सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा ॥ १० ॥
दुःखशोकभयावहं देहं नावरुरुत्सेऽहम्; यतः सर्वत्रास्य मृत्युर्नियतः, उदके मत्स्यानामिव सदा मृत्युभयाकुलता॥
Verse 11
देवा ऊचु: विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् । उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थित: ॥ ११ ॥
देवा ऊचुः—विदेहः कामं निमिरुष्यताम्; शरीरिणां लोचनेषु उन्मेषनिमेषाभ्यां लक्षितः, अध्यात्मसंस्थितः, इच्छानुसारं प्रकटोऽप्रकटो भवतु॥
Verse 12
अराजकभयं नृणां मन्यमाना महर्षय: । देहं ममन्थु: स्म निमे: कुमार: समजायत ॥ १२ ॥
अराजकभयं नृणां मन्यमाना महर्षयः निमेर्देहं ममन्थुः; तस्मात् कुमारः समजायत, प्रजाहिताय॥
Verse 13
जन्मना जनक: सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहज: । मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता ॥ १३ ॥
अद्भुतजन्मना स पुत्रो जनक इति ख्यातः; पितुर् विदेहदेहात् जातत्वाद् वैदेह इति चाभिधीयते। पितृदेहस्य मथनात् उत्पन्नत्वान् मिथिल इति, तथा मिथिलानगरीं निर्मितवानिति सा पुरी मिथिला नामाभवत्॥१३॥
Verse 14
तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिवर्धन: । तत: सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते ॥ १४ ॥
तस्मात् मिथिलात् उदावसुः पुत्रोऽभूत्; उदावसोः नन्दिवर्धनः; नन्दिवर्धनात् सुकेतुः; सुकेतोरपि देवरातः, हे महीपते परीक्षित्॥१४॥
Verse 15
तस्माद् बृहद्रथस्तस्य महावीर्य: सुधृत्पिता । सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्तत: ॥ १५ ॥
तस्माद् देवरातात् बृहद्रथः; तस्य पुत्रो महावीर्यः, स च सुधृतेः पिता। सुधृतेः पुत्रो धृष्टकेतुरिति ख्यातः; धृष्टकेतोर् हर्यश्वः; हर्यश्वात् मरुः॥१५॥
Verse 16
मरो: प्रतीपकस्तस्माज्जात: कृतरथो यत: । देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतोऽथ महाधृति: ॥ १६ ॥
मरोः पुत्रः प्रतीपकः; प्रतीपकात् कृतरथो जातः। कृतरथात् देवमीढः; देवमीढात् विश्रुतः; विश्रुतात् महाधृतिः॥१६॥
Verse 17
कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमा च तत्सुत: । स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १७ ॥
महाधृतेः कृतिरातः; तस्मात् महारोह्मा च तत्सुतः। महारोह्मणः स्वर्णरोमा; तस्य सुतो ह्रस्वरोमा व्यजायत॥१७॥
Verse 18
तत: शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् । सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् शीरध्वज: स्मृत: ॥ १८ ॥
ततः ह्रस्वरोम्णः पुत्रः शीरध्वजो जनकाख्यः समजायत। स यज्ञार्थं भूमिं कर्षन् शीराग्रतः सीता देवी प्रादुरभवत्; तस्मात् स शीरध्वज इति स्मृतः॥
Verse 19
कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृप: । धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ ॥ १९ ॥
शीरध्वजस्य पुत्रः कुशध्वजः, तस्य पुत्रो नृपो धर्मध्वजः। धर्मध्वजस्य च द्वौ पुत्रौ—कृतध्वजः मितध्वजश्च॥
Verse 20
कृतध्वजात् केशिध्वज: खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् । कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारद: ॥ २० ॥ खाण्डिक्य: कर्मतत्त्वज्ञो भीत: केशिध्वजाद्द्रुत: । भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥
राजन् परीक्षित्, कृतध्वजात् केशिध्वजः, मितध्वजात् खाण्डिक्यः समभवत्। कृतध्वजसुत आत्मविद्याविशारदः, खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञः; स केशिध्वजाद् भीतः द्रुतः। केशिध्वजस्य पुत्रो भानुमान्, तस्य पुत्रः शतद्युम्नः॥
Verse 21
कृतध्वजात् केशिध्वज: खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् । कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारद: ॥ २० ॥ खाण्डिक्य: कर्मतत्त्वज्ञो भीत: केशिध्वजाद्द्रुत: । भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥
राजन् परीक्षित्, कृतध्वजात् केशिध्वजः, मितध्वजात् खाण्डिक्यः समभवत्। कृतध्वजसुत आत्मविद्याविशारदः, खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञः; स केशिध्वजाद् भीतः द्रुतः। केशिध्वजस्य पुत्रो भानुमान्, तस्य पुत्रः शतद्युम्नः॥
Verse 22
शुचिस्तुतनयस्तस्मात् सनद्वाज: सुतोऽभवत् । ऊर्जकेतु: सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुत: ॥ २२ ॥
शतद्युम्नस्य पुत्रः शुचिः; तस्मात् सनद्वाजः सुतोऽभवत्। सनद्वाजाद् ऊर्जकेतुः, ऊर्जकेतोरजो, अजस्य च पुत्रः पुरुजित्॥
Verse 23
अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपार्श्वक: । ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिप: ॥ २३ ॥
पुरुजितः पुत्रोऽरिष्टनेमिः; तस्य श्रुतायुः। श्रुतायोः सुपार्श्वकः, तस्माच्चित्ररथः। चित्ररथस्य पुत्रः क्षेमाधिः, स मिथिलाधिपोऽभवत्।
Verse 24
तस्मात् समरथस्तस्य सुत: सत्यरथस्तत: । आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसम्भव: ॥ २४ ॥
क्षेमाधेः पुत्रः समरथः; तस्य सुतः सत्यरथः। सत्यरथात् उपगुरुः, तस्मादुपगुप्तोऽग्निदेवांशसम्भवः।
Verse 25
वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषण: । श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादृत: सुत: ॥ २५ ॥
उपगुप्तस्य पुत्रो वस्वनन्तः; तस्य युयुधः। युयुधात् सुभाषणः, तस्माच्छ्रुतः। श्रुतात् जयः, तस्माद्विजयः; विजयस्य सुतोऽृतः।
Verse 26
शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्तत: । बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी ॥ २६ ॥
ऋतस्य पुत्रः शुनकः; तस्य वीतहव्यः। वीतहव्यस्य धृतिः; धृतेर्बहुलाश्वः। बहुलाश्वस्य कृतिः; तस्य सुतो महावशी।
Verse 27
एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदा: । योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि ॥ २७ ॥
एते वै मैथिला राजन् आत्मविद्याविशारदाः। योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि॥
Frequently Asked Questions
Nimi is described as self-realized and reflective on the flickering nature of embodied life; he judged prolonged delay as spiritually and practically risky. His decision highlights a tension between urgency in dharma and obedience to the guru’s instruction, which becomes the narrative trigger for the curse-countercurse and the chapter’s deeper teaching on embodiment and liberation.
The episode dramatizes the potency of brahminical speech and the ethical weight of authority. It also functions as a providential pivot: Nimi’s fall leads to his ‘Videha’ condition and the birth of Janaka through churning, thereby establishing the Mithilā line. Theologically, it shows how even conflict can be woven into the Lord’s larger arrangement for protecting society through qualified dynasties.
Nimi states that Māyāvādīs often seek freedom from embodiment due to fear of repeated loss and suffering, whereas devotees—whose intelligence is saturated with service—do not fear embodiment because they see the body as an instrument for loving service (bhakti). The contrast is motivational and relational: impersonal escape versus personal service to Bhagavān.
Janaka is produced when sages churn Nimi’s preserved body to avert the danger of unregulated government. He is called Janaka due to unusual birth, Vaideha because he arises from a dead (videha) father, and Mithila/Mithilā in connection with the churning origin and the founding of the city Mithilā. The names encode theology and history: lineage continuity, social protection, and sacred geography.
Sītā appears during the reign of Śīradhvaja Janaka: while plowing (śīra), she manifests from the earth at the front of the plow. This anchors Sītā’s appearance within the Videha-Mithilā lineage and explicitly connects Skandha 9’s vaṁśānucarita to the Rāma-līlā, strengthening the Purāṇic bridge to the Rāmāyaṇa tradition.