Adhyaya 11
Lord Rāmacandra’s Charity, Sītā’s Departure, and the Lord’s Return to Vaikuṇṭha
रामराज्यस्य प्रतिष्ठापनानन्तरं श्रीरामचन्द्रः सूर्यवंशे आदर्शराजधर्मं दर्शयन् आचार्याधीनान् महायज्ञान् अकरोत्। स दिक्षु चतुर्षु स्वराज्यं दक्षिणारूपेण वितीर्य अन्ते सर्वं ब्राह्मणेभ्यः समर्पयामास—परमेश्वरः स्वयमेव स्वात्मानं पूजयन् दानवैराग्ययोः आदर्शं शिक्षयति इति प्रकाशयन्। ब्राह्मणाः तस्य हृदयप्रबोधनरूपं सत्यम् दानं स्तुत्वा तुष्टाः धनं प्रत्यर्पयन्ति। अथ श्रीरामः छन्नवेषेण सीतां प्रति जनापवादं श्रुत्वा, लोकाज्ञानजनितगोष्ठ्याः मध्ये राजधर्मस्य शुद्धिं रक्षितुम् गर्भिणीं सीतां परित्यजति; सा वाल्मीकेराश्रमे शरणं गत्वा लवकुशौ जनयति। लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नपुत्रैः वंशविस्तारो वर्ण्यते; शत्रुघ्नः लवणं हत्वा मथुरां स्थापयति। सीता रामध्यानपरायणा भूमौ प्रविशति; रामः दिव्यशोकं अनुभूय ब्रह्मचर्यं पालयन् दीर्घकालम् अग्निहोत्रं कृत्वा ब्रह्मज्योतिरतीतं स्वधाम वैकुण्ठं प्रतिपद्यते। अन्ते रामस्य निर्मलकीर्तिः, तस्य लीलाश्रवणस्य मोक्षप्रदत्वं च स्तूयते; ततः परीक्षितः भ्रातृभिः सह रामस्य व्यवहारं प्रजाभिः सह सम्बन्धं च पृच्छति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भगवानात्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकै: । सर्वदेवमयं देवमीजेऽथाचार्यवान् मखै: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—ततः भगवान् रामः उत्तमकल्पकैः मखैः आचार्यवान् सन् आत्मनात्मानं सर्वदेवमयं देवं इजे ॥
Verse 2
होत्रेऽददाद् दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभु: । अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उत्तरां सामगाय स: ॥ २ ॥
होत्रे प्राचीं दिशं प्रभुः अददात्, ब्रह्मणे दक्षिणां, अध्वर्यवे प्रतीचीं, सामगाय उद्गात्रे उत्तरां च ददौ; एवं राज्यं दानं चकार ॥
Verse 3
आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा । मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति नि:स्पृह: ॥ ३ ॥
आचार्याय शेषां भूमिं यावती दिगन्तरालस्था ददौ । नि:स्पृहाः ब्राह्मणाः कृत्स्नं जगदर्हन्तीति मन्यमानः ॥
Verse 4
इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषित: । तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता ॥ ४ ॥
एवं दानकर्मणा सर्वं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा सः अलङ्कारवासोभ्यां मात्रम् अवशेषितः । तथा राज्ञी वैदेही अपि सौमङ्गल्येनैव अवशेषिता ॥
Verse 5
ते तु ब्राह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् । प्रीता: क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥ ५ ॥
ते यज्ञकर्मणि प्रवृत्ता ब्राह्मणाः सर्व एव तु । ब्राह्मणदेवस्य रामस्य वात्सल्यं संस्तुतं वीक्ष्य प्रीताः क्लिन्नधियः तस्मै दत्तं द्रव्यं प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥
Verse 6
अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर । यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥ ६ ॥
अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर । यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥
Verse 7
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये ॥ ७ ॥
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये ॥
Verse 8
कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षित: । चरन्वाचोऽशृणोद् रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षितः । चरन्वाचोऽशृणोद् रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित् ॥
Verse 9
नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् । स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुन: ॥ ९ ॥
नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् । स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुनः ॥
Verse 10
इति लोकाद् बहुमुखाद् दुराराध्यादसंविद: । पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥ १० ॥
शुकदेव उवाच—अल्पबुद्धयः दुष्टशीलाश्च जनाः बहुमुखात् लोकात् असंविदः प्रलपन्ति। तैः भीतेन पत्या गर्भिणीमपि सीतां त्यक्त्वा सा प्राचेतसस्य वाल्मीकेराश्रमं प्राप्ता॥
Verse 11
अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ । कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनि: ॥ ११ ॥
काले समागते सा अन्तर्वती यमौ सुतौ सुषुवे। कुशो लव इति ख्यातौ; तयोर्जातकर्मादि क्रिया मुनिना वाल्मीकिना चकार॥
Verse 12
अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ । तक्ष: पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥ १२ ॥
हे महाराज परीक्षित्—लक्ष्मणस्य आत्मजौ अङ्गदश्च चित्रकेतुश्च स्मृतौ। भरतस्यापि महीपतेः तक्षः पुष्कल इति द्वौ सुतौ आस्ताम्॥
Verse 13
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
शत्रुघ्नस्य सुबाहुः श्रुतसेनश्च सुतौ बभूवतुः। भरतो दिग्विजये कोटिशो गन्धर्वान् जघ्ने; तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे रामचन्द्राय न्यवेदयत्। शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसं हत्वा मधुवने मथुरां नाम पुरीं चकार॥
Verse 14
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
शत्रुघ्नस्य सुबाहुः श्रुतसेनश्च सुतौ बभूवतुः। भरतो दिग्विजये कोटिशो गन्धर्वान् जघ्ने; तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे रामचन्द्राय न्यवेदयत्। शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसं हत्वा मधुवने मथुरां नाम पुरीं चकार॥
Verse 15
मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता । ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥
मुनौ वाल्मीकिनि तनयौ निक्षिप्य, भर्त्रा विवासिता सीता रामचरणारविन्दं ध्यायन्ती भूमेर्विवरं प्रविवेश।
Verse 16
तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुच: । स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोद् रोद्धुमीश्वर: ॥ १६ ॥
तद्वृत्तं श्रुत्वा भगवान् रामो धिया शुचो रुन्धन्नपि, तस्या गुणान् स्मरन् ईश्वरोऽपि शोकं रोद्धुं नाशक्नोत्।
Verse 17
स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक्सर्वत्र त्रासमावह: । अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतस: ॥ १७ ॥
स्त्रीपुंसयोः प्रसङ्गोऽयम् सर्वत्र त्रासमावहः; ईश्वराणामपि भयहेतुः, किमुत ग्राम्यगृहचेतसाम्।
Verse 18
तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धार्यन्नजुहोत् प्रभु: । त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥
ततोऽर्ध्वं प्रभुः ब्रह्मचर्यं धारयन् त्रयोदशाब्दसाहस्रमखण्डितमग्निहोत्रमखण्डितं जुहोत्।
Verse 19
स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकै: । स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् तत: ॥ १९ ॥
यज्ञं समाप्य, दण्डकारण्ये कण्टकैर्विद्धं स्वपादपल्लवं रामः स्मरतां हृदि विन्यस्य, ततः स्वात्मज्योतिरतीत्य वैकुण्ठं जगाम।
Verse 20
नेदं यशो रघुपते: सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्न: । रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगै: किं तस्य शत्रुहनने कपय: सहाया: ॥ २० ॥
नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्तलीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः । रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥२०॥
Verse 21
यस्यामलं नृपसद:सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥ २१ ॥
यस्यमलं नृपसदःसु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टपादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥२१॥
Verse 22
स यै: स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा । कोसलास्ते ययु: स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिन: ॥ २२ ॥
स यैः स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा । कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः ॥२२॥
Verse 23
पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् । आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् । आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥२३॥
Verse 24
श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रातृन् वा स्वयमात्मन: । तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजा: पौराश्च ईश्वरे ॥ २४ ॥
श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रातॄन् वा स्वयमात्मनः । तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे ॥२४॥
Verse 25
श्रीबादरायणिरुवाच अथादिशद् दिग्विजये भ्रातृंस्त्रिभुवनेश्वर: । आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुग: ॥ २५ ॥
श्रीशुक उवाच—भरतस्य प्रार्थनया राज्यं स्वीकृत्य त्रिभुवनेश्वरः श्रीरामचन्द्रः दिग्विजयार्थं भ्रातॄन् आदिशत्; स्वयम् सानुगः पुरीम् एव स्थित्वा प्रजाजनान् दर्शयन् राजकार्यं पर्यवेक्षत ॥
Verse 26
आसिक्तमार्गां गन्धोदै: करिणां मदशीकरै: । स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥ २६ ॥
अयोध्यायां मार्गाः गन्धोदकैः आसिक्ताः, करिणां मदशीकरैः च सिञ्चिताः; स्वामिनं श्रीरामं समृद्ध्या सह नगरकार्यं स्वयम् आलोक्य जनाः मत्तामिव पुरीं सुतराम् अमन्यन्त ॥
Verse 27
प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु । विन्यस्तहेमकलशै: पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥ २७ ॥
प्रासादेषु गोपुरेषु सभासु चैत्येषु देवगृहादिषु च हेमकलशाः विन्यस्ताः; नानाविधपताकाभिः च सर्वत्र मण्डिता बभूव ॥
Verse 28
पूगै: सवृन्तै रम्भाभि: पट्टिकाभि: सुवाससाम् । आदर्शैरंशुकै: स्रग्भि: कृतकौतुकतोरणाम् ॥ २८ ॥
पूगैः सवृन्तैः रम्भाभिः फलपुष्पसमृद्धाभिः च पट्टिकाभिः सुवाससाम्; आदर्शैः अंशुकैः स्रग्भिः च अलङ्कृतैः कृतकौतुकतोरणाः सर्वत्र आसन् ॥
Verse 29
तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणय: । आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक्त्वयोद्धृताम् ॥ २९ ॥
तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः तम् उपेयुः; आशिषः युयुजुः—“देव, पाही माम्; प्राक् त्वया वराहावतारे समुद्रतलात् उद्धृता इयं पृथिवी, इदानीं च ताम् अव” इति ॥
Verse 30
तत: प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहा: स्त्रियो नरा: । आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचन- मतृप्तनेत्रा: कुसुमैरवाकिरन् ॥ ३० ॥
ततः प्रजाः चिरं पतिं न दृष्ट्वा दिदृक्षया गृहान् उत्सृज्य स्त्रियो नराश्च हर्म्येष्वारुह्य, अरविन्दलोचनं श्रीरामचन्द्रं दृष्ट्वाप्यतृप्तनेत्राः कुसुमैः तमवाकिरन्।
Verse 31
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
अथ श्रीरामचन्द्रः स्वपूर्वराजसेवितं स्वगृहं प्रविष्टः; तदनन्ताखिलकोषाढ्यं अनर्घ्योरुपरिच्छदसम्पन्नं बभूव।
Verse 32
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
तस्य द्वारयोः पार्श्वयोः विद्रुमनिर्मितोपवेशनस्थलानि; वैदूर्यरत्नस्तम्भपङ्क्तिभिः प्राङ्गणानि परिवृतानि; स्वच्छैर्मारकतैः भूमिः, भ्राजत्स्फटिकभित्तिभिः च भित्तयः शोभन्ते स्म।
Verse 33
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
चित्रस्रग्भिः पत्टिकाभिः वासोमणिगणांशुकैः च सुसज्जितं, मुक्ताफलैः चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः च समलङ्कृतं तद्भवनं बभूव।
Verse 34
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
धूपदीपैः सुरभिभिः पुष्पमण्डनैश्च मण्डितं, स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैः भूषणभूषणैः जुष्टं तद्भवनं समन्तात् शोभते स्म।
Verse 35
तस्मिन्स भगवान् राम: स्निग्धया प्रिययेष्टया । रेमे स्वारामधीराणामृषभ: सीतया किल ॥ ३५ ॥
तस्मिन् प्रासादे भगवान् श्रीरामचन्द्रः स्वारामधीराणामृषभः, स्निग्धया प्रियया सीतया सह किल रेमे, परमशान्तिमनुभवन्।
Verse 36
बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् । वर्षपूगान् बहून् नृणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लव: ॥ ३६ ॥
स भगवान् अभिध्याताङ्घ्रिपल्लवः यथाकालं कामान् बुभुजे, धर्मं न पीडयन्, नृणां बहूनि वर्षपूगानि।
Frequently Asked Questions
The episode presents the ideal of yajña with complete dakṣiṇā, demonstrating that a perfect king sees all opulence as Bhagavān’s trust and uses it for dharma. The Bhāgavatam also reveals a deeper theology: the Lord is the Supreme of all devas, so His worship and giving teach by example—showing vairāgya (detachment) and the supremacy of devotion over possession.
The text frames the criticism as arising from “men with a poor fund of knowledge,” yet it depicts Rāma acting to uphold the perceived standard of rāja-dharma and protect the moral authority of the throne in the eyes of society. In Bhāgavata theology, this is līlā in which the Lord models the gravity of leadership and the consequences of public cynicism, while Sītā remains spiritually spotless and sheltered by Vālmīki.
Lava and Kuśa are the twin sons born to Sītā in Vālmīki’s āśrama, with their saṁskāras performed by Vālmīki. They represent the continuation of the Solar dynasty narrative (vaṁśānucarita) and anchor Sītā’s vindicated sanctity within a sacred setting rather than within contested public opinion.
The chapter states that, meditating on Lord Rāmacandra’s lotus feet, Sītā entered into the earth—signifying her return to her divine source (Bhū-devī/earth) and her transcendence beyond worldly accusation. It functions as a theological closure: her purity is not adjudicated by society but affirmed by her divine departure.
The text says He enters His own abode, Vaikuṇṭha, beyond the brahmajyoti. ‘Brahmajyoti’ refers to the impersonal spiritual effulgence; ‘beyond’ indicates the personal realm where Bhagavān’s form, qualities, and līlā are fully manifest—attained by bhakti-yogīs.
The Bhāgavatam states that aural reception (śravaṇa) of Rāma-kathā cures matsarya (envy), which is a root disease of conditioned life, and thereby loosens bondage to karma (fruitive reactions). Hearing the Lord’s spotless fame reorients the heart from rivalry and suspicion toward reverence, gratitude, and devotion.