Adhyaya 10
Śrī Rāmacandra-avatāra — Vow, Exile, Laṅkā-vijaya, and Rāma-rājya (Concise Bhāgavata Account)
सूर्यवंशानुक्रमे शुकदेवः रघोर्वंशं अज-दशरथयोः पर्यन्तं संयोज्य, देवैः प्रार्थितं भगवतः अवतरणं चतुर्भ्रातृरूपेण—रामं तद्व्यूहैः सह—वर्णयति। परीक्षित् रामकथां बहुशः श्रुतवानिति संक्षेपेण तत्त्वसारः कथ्यते—रामः पितुः सत्यप्रतिज्ञां रक्षन् राज्यं त्यक्त्वा सीता-लक्ष्मणाभ्यां सह वनं प्रविशति; विश्वामित्रयज्ञं पालयति; शिवधनुर्भङ्गेन सीतां जयति, परशुरामं च नमयति। शूर्पणखाविकृतिः, खरबलनाशः, मृगमायया रावणेन सीताहरणं, तदन्वेषणे भगवतः लोकशिक्षार्थं शोकसदृशं चरितम्; वानरमैत्री, वालिवधः, सागरनिग्रहः, सेतुबन्धः, लङ्कायुद्धे रावणवधः। सीताप्राप्त्या विभीषणाभिषेकं कृत्वा रामः अयोध्यां प्रत्यागत्याभिषिक्तः, धर्म-समृद्धि-दुःखनिवृत्तिलक्षणं रामराज्यं प्रवर्तयति, ततः परं वंशपरम्परा प्रवहति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवा: । अजस्ततो महाराजस्तस्माद् दशरथोऽभवत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—खट्वाङ्गस्य सुतो दीर्घबाहुः, तस्य रघुः पृथुश्रवाः; रघोः अजः, अजाद् महाराजो दशरथोऽभवत्।
Verse 2
तस्यापि भगवानेष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरि: । अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थित: सुरै: । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २ ॥
तस्यापि सुरैः प्रार्थितः साक्षाद् ब्रह्ममयो हरिर्भगवान् अंशांशेन चतुर्धा पुत्रत्वं जगाम—रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्न इति संज्ञया।
Verse 3
तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहु: ॥ ३ ॥
तस्यानुचरितं राजन् ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः श्रुतं वर्णितं च भूरि; त्वया च सीतापतेर्मुहुः श्रुतत्वात् तद् अहं संक्षेपेण वक्ष्यामि—शृणु।
Verse 4
गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियाया: पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्या: प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ- त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेन्द्रोऽवतान्न: ॥ ४ ॥
पितुः प्रतिज्ञार्थं त्यक्तराज्यो गुर्वर्थे प्रियया सह पद्मपद्भ्यां वनान्यनु व्यचरद् यः; पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां तस्य पथरुजो हरीन्द्रानुजाभ्यां मृजिताः। शूर्पणख्याः वैरूप्याद् प्रियविरहक्रोधेन भ्रूविजृम्भत्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः, खलदवदहनः कोसलेन्द्रोऽवतान्नः।
Verse 5
विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
Verse 6
यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥
यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥
Verse 7
यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥
जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥
Verse 8
य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥
य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥
Verse 9
रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे- स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥
रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे- स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥
Verse 10
सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥
सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥
Verse 11
रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त: स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥
रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त: स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥
Verse 12
दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्घ्रि: ॥ १२ ॥
दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्घ्रि: ॥ १२ ॥
Verse 13
यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥
यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥
Verse 14
न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥
न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥
Verse 15
कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् । बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपा: ॥ १५ ॥
हे नाथ! मम जलं यथेष्टं प्रयुङ्क्ष्व; त्रैलोक्यक्लेशकरं विश्रवसः सुतं रावणं जहि, सीतां पुनराप्नुहि। लङ्कां गन्तुं जलं न बाधते, तथापि यशोविस्ताराय सेतुं बध्नीहि; एतदद्भुतकर्म दृष्ट्वा भाविभूपा दिग्विजयिनोऽपि त्वां गायिष्यन्ति॥
Verse 16
बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटै: सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गै: । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकै- र्लङ्कां विभीषणदृशाविशदग्रदग्धाम् ॥ १६ ॥
शुक उवाच—कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैर्विविधाद्रिकूटैः क्षिप्तैः समुद्रे रघुपतिरुदधौ सेतुं बद्ध्वा। विभीषणदृशा सहायेन सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैः कपिसैन्यैः सह, पूर्वं हनुमता दग्धां लङ्कां प्रविवेश सीताविमोचनाय॥
Verse 17
सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का । निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ- शृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥ १७ ॥
लङ्कां प्रविश्य वानरेन्द्रबलै रुद्धविहारकोष्ठश्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का। ध्वजहेमकुम्भशृङ्गाटकादयः क्रोशेषु निर्भज्यमानाः; सा लङ्का गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा बभौ॥
Verse 18
रक्ष:पतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् । पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥ १८ ॥
रक्षःपतिस्तदुपद्रवं दृष्ट्वा निकुम्भकुम्भधूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन्, पुत्रं चेन्द्रजितं, प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगांश्च समाहूय, अन्ते कुम्भकर्णमपि समाह्वयत्; ततः शत्रूणां प्रति युद्धाय सर्वान् प्रेरयामास॥
Verse 19
तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप- प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद- नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९ ॥
यातुधानपृतनां असिशूलचापप्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् आक्रमितुं रघुनाथः सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमादननीलाङ्गदजाम्बवान्पनसादिभिः परिवृतोऽगात्॥
Verse 20
तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधै: । जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्या: सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २० ॥
अङ्गदादयः कपिसेनापतयः रघुपतेः पक्षे स्थित्वा शत्रोः गजपत्तिरथाश्वपदातिव्यूहान् अभिपत्य, द्रुमैः गिरिशिखरैः गदाभिः इषुभिश्च तान् जघ्नुः। सीतामातुः क्रोधेन शप्तत्वात् हतमङ्गलान् रावणसैन्यान् रामसेना निहन्ति स्म॥
Verse 21
रक्ष:पति: स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । स्व:स्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन्निशितै: क्षुरप्रै: ॥ २१ ॥
रक्षःपतिः स्वबलस्य नाशं दृष्ट्वा परमं रुष्टः पुष्पविभूषितं यानकम् आरुह्य राममभिससार। इन्द्रसारथिना मातलिना उपनीते द्युमति स्वस्यन्दने उपविष्टं रामं स निशितैः क्षुरप्रैः बाणैः आहनत्॥
Verse 22
रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्न: कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते । त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्घ्यवीर्य: ॥ २२ ॥
रामः तमुवाच—हे पुरुषादपुरीष! यत् त्वं मम कान्तां ममासन्निधौ न सति श्ववत् असतापहृतवान्। त्यक्तत्रपस्य जुगुप्सितस्य अद्य फलम् अहं दास्यामि; कर्तुरलङ्घ्यवीर्यः काल इव पापिनं त्वां दण्डयिष्यामि॥
Verse 23
एवं क्षिपन् धनुषि संधितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद । सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमाना- द्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्त: ॥ २३ ॥
एवं तं क्षिपन् रामः धनुषि संधितं बाणम् उत्ससर्ज; स बाणो वज्रमिव तस्य हृदयं बिभेद। दशमुखैः असृग् वमन् स रावणः विमानात् न्यपतत्; जनाः “हाहेति” इति जल्पन्तः, सुकृतीव पुण्यक्षये स्वर्गात् पतित इव, तमपश्यन्॥
Verse 24
ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्य: सहस्रश: । मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४ ॥
ततः लङ्कायाः निष्क्रम्य यातुधान्यः सहस्रशः, मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्यः उपाद्रवन्। पतितपतिभिः शोकाकुलाः ताः रावणादीनां शवेषु समुपागमन्॥
Verse 25
स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥
स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥
Verse 26
हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥
हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥
Verse 27
न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥
न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥
Verse 28
कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥
कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥
Verse 29
श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥
श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥
Verse 30
ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे । क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम् ॥ ३० ॥
ततः भगवान् श्रीरामचन्द्रः अशोकवनिकायाः आश्रमे शिंशपावृक्षस्य मूले स्वविरहव्याधिना कृशां सीतां ददर्श ॥
Verse 31
राम: प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१ ॥
रामः प्रियतमां भार्यां दीनां दृष्ट्वा करुणया व्याकुलोऽभवत्; तस्य सन्निधौ सा प्रियदर्शनाह्लादात् विकसितमुखपङ्कजा बभूव ॥
Verse 32
आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युत: । विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् । लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रत: पुरीम् ॥ ३२ ॥
भगवान् हनुमद्युतः भ्रातृभ्यां सह पुष्पविमानं समारोप्य सीताम्; विभीषणाय कल्पान्तपर्यन्तं लङ्कायां रक्षोगणेशतां दत्त्वा, चीर्णव्रतः अयोध्यापुरीं ययौ ॥
Verse 33
अवकीर्यमाण: सुकुसुमैर्लोकपालार्पितै: पथि । उपगीयमानचरित: शतधृत्यादिभिर्मुदा ॥ ३३ ॥
पथि लोकपालार्पितैः सुकुसुमैः अवकीर्यमाणः, शतधृत्यादिभिः मुदा उपगीयमानचरितः, भगवान् अयोध्यां पुरीं प्रत्यागच्छत् ॥
Verse 34
गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् । महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम् ॥ ३४ ॥
अयोध्यां प्राप्य रामः श्रुत्वा भरतः गोमूत्रयावकं भुङ्क्ते, वल्कलाम्बरः, जटिलः, स्थण्डिलेशयी इति; महाकारुणिकः भगवान् अतप्यत् ॥
Verse 35
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
भरतः रामस्यायोध्यां प्रत्यागमनं श्रुत्वा पौरामात्यपुरोहितैः सह, रामपादुके शिरसि निधाय नन्दिग्रामशिबिरात् अग्रजं रामं प्रत्युद्ययौ।
Verse 36
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनिःस्वनैः, ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठद्भिर्ब्रह्मवादिभिः सह भरतः रामं प्रत्युद्ययौ।
Verse 37
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथैः, सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटैः पुरटवर्मभिः सह स यात्रा बभूव।
Verse 38
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्च पदानुगैः, पारमेष्ठ्यानि पण्यान्युच्चावचानि चोपादाय; भरतः प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षणः रामपादयोर्न्यपतत्।
Verse 39
पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥
पादुके पुरतः स्थापयित्वा भरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः स्थितः; रामस्तं चिरं दोर्भ्यामाश्लिष्य नेत्रजैर्जलैः स्नापयामास। ततः सीतालक्ष्मणाभ्यां सह रामो विप्रान् वृद्धांश्च नमश्चक्रे, प्रजाभिश्च स नमस्कृतः।
Verse 40
पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥
पादुके पुरतः न्यस्य भरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः स्थितः। रामो दोर्भ्यां चिरमाश्लिष्य नेत्रजैर्जलैः स्नापयामास। ततः सीतालक्ष्मणसहितो भगवान् रामः विप्रान् वृद्धांश्च नमस्कृत्य, अयोध्यावासिभिः सर्वैः प्रणतः।
Verse 41
धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । उत्तरा: कोसला माल्यै: किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
उत्तरासङ्गान् धुन्वन्तः प्रजाः पतिं चिरागतम् वीक्ष्य मुदिताः। कोसलाः माल्यैः किरन्तः हर्षेण ननृतुः।
Verse 42
पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥
नृप, भरतो रामस्य पादुकेऽगृह्णात्। सुग्रीवविभीषणौ चामरव्यजनोत्तमे वहतः; मरुत्सुतः श्वेतच्छत्रम्। शत्रुघ्नो धनुर्निषङ्गौ; सीता तीर्थजलपूर्णं कमण्डलुम्। अङ्गदः खड्गं, ऋक्षराजो जाम्बवान् हैमं चर्म वहत्।
Verse 43
पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥
नृप, भरतो रामस्य पादुकेऽगृह्णात्। सुग्रीवविभीषणौ चामरव्यजनोत्तमे वहतः; मरुत्सुतः श्वेतच्छत्रम्। शत्रुघ्नो धनुर्निषङ्गौ; सीता तीर्थजलपूर्णं कमण्डलुम्। अङ्गदः खड्गं, ऋक्षराजो जाम्बवान् हैमं चर्म वहत्।
Verse 44
पुष्पकस्थो नुत: स्त्रीभि: स्तूयमानश्च वन्दिभि: । विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदित: ॥ ४४ ॥
राजन्, पुष्पकस्थो भगवान् स्त्रीभिर्नुतो वन्दिभिश्च स्तूयमानः। ग्रहैः सहोदितश्चन्द्र इव स विरेजे।
Verse 45
भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥
अथ भ्रात्रा भरतेनाभिनन्दितो भगवान् रामचन्द्रः सोत्सवामयोध्यां पुरीं प्राविशत्। राजभवनं प्रविश्य कैकेयीप्रमुखाः सर्वा गुरुपत्न्यः मातॄश्च, विशेषतः स्वमातरं कौसल्यां नमस्कृत्य, वसिष्ठादीन् गुरून् अपि प्रणनाम। समवयस्कावरजैः पूजितः सन् तेषां प्रत्यपूजां चकार; वैदेही सीता लक्ष्मणश्च यथावत् समुपेयतुः।
Verse 46
भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥
अथ गुरून् वसिष्ठादीन् वयस्यांश्चावरजान् च पूजितः सन् रामः प्रत्यपूजयत्। वैदेही सीता लक्ष्मणश्च यथावत् तेषां नमस्कृत्य सह राजभवनं समुपेयतुः।
Verse 47
पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिता: । आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहु: शुच: ॥ ४७ ॥
पुत्रान् दृष्ट्वा तास्तु मातरः प्राणानिव पुनरागतान् मन्यमानाः सहसा उत्थिताः। तान् अङ्के आरोप्य बाष्पौघैः स्नापयन्त्यः दीर्घवियोगजनितां शुचं विजहुः।
Verse 48
जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धै: समं गुरु: । अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतु:सिन्धुजलादिभि: ॥ ४८ ॥
ततः गुरुर्वसिष्ठः कुलवृद्धैः सह विधिवत् रामस्य जटां निर्मुच्य शिरःशुद्धिं कारयामास। अनन्तरं चतुःसिन्धुजलादिभिः द्रव्यैः सह यथैवेन्द्रस्याभिषेकः, तथैव रामस्याभिषेकं समाचरৎ।
Verse 49
एवं कृतशिर:स्नान: सुवासा: स्रग्व्यलङ्कृत: । स्वलङ्कृतै: सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥ ४९ ॥
एवं कृतशिरःस्नानो रामः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः भूषणैश्च विभूषितः। स्वलङ्कृतैः सुवासोभिः भ्रातृभिः भार्यया च सह स तेजसा बभौ।
Verse 50
अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादित: । प्रजा: स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विता: । जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५० ॥
भ्रातुः प्रणिपातेन प्रसादितो रामो राज्यासनमग्रहीत्। स पितृवत् प्रजाः पालयामास; प्रजाश्च वर्णाश्रमधर्मनिरताः तमपि पितरं मेनिरे॥
Verse 51
त्रेतायां वर्तमानायां काल: कृतसमोऽभवत् । रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥ ५१ ॥
त्रेतायां प्रवृत्तायां रामे धर्मज्ञे नृपे सति। कालः कृतयुगसमोऽभूत् सर्वभूतसुखावहः॥
Verse 52
वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धव: । सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥ ५२ ॥
वनानि नद्यः गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धवः। सर्वे प्रजानां कामदुघा आसन् भरतर्षभ॥
Verse 53
नाधिव्याधिजराग्लानिदु:खशोकभयक्लमा: । मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५३ ॥
नाधिव्याधिजराग्लानिदुःखशोकभयक्लमाः। मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे॥
Verse 54
एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरित: शुचि: । स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५४ ॥
एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरितः शुचिः। स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत्॥
Verse 55
प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तु: सीताहरन्मन: ॥ ५५ ॥
माता सीता प्रेम्णानुवृत्त्या शीलसम्पन्ना प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः मनः सर्वथा आकर्षयामास ॥
Frequently Asked Questions
The phrasing underscores avatāra-tattva: Bhagavān manifests in multiple personal forms for līlā and governance. Rāma is presented as the Supreme Lord, with Lakṣmaṇa as a principal expansion (commonly aligned with Śeṣa-tattva), and Bharata and Śatrughna as further expansions. The point is theological: the Lord’s one divinity can appear in plural forms without diminishing His absoluteness.
Bhāgavata 9.10 frames the exile as pitṛ-vākya-paripālana—protecting the father’s promise—revealing dharma grounded in truthfulness and self-restraint. The Lord’s renunciation of kingdom, comfort, and social support models detachment and duty, showing that righteous conduct is superior to immediate political entitlement, and that ideal kingship begins with personal integrity.
The ocean is depicted as personified (Sāgara-devatā) who initially does not appear despite Rāma’s fasting. When the Lord displays anger and threatens the oceanic domain, the ocean recognizes Rāma as the master of the guṇas and the universe, then submits and requests that Rāma build a bridge to magnify His fame—linking cosmic order to divine sovereignty.
The text explicitly states this is didactic: by acting “as if distressed,” the Lord demonstrates the condition of one attached to a spouse, thereby teaching the audience about the binding power of worldly attachment and the need for regulated dharma and devotion. The līlā educates without compromising the Lord’s transcendence.
Rāma-rājya is portrayed as dharma-saturated governance: citizens perform varṇa-āśrama duties, nature supplies necessities, and suffering—disease, grief, fear, even unwanted death—is absent. The emphasis is not utopian politics alone but the theological claim that when the Supreme Lord rules (directly or through dharmic kings), creation’s moral and material ecology becomes harmonious.