Adhyaya 9
Avadhūta’s Further Teachers: Detachment, Solitude, One-Pointed Meditation, and the Lord as Āśraya
अवधूतब्राह्मणः यदुं प्रति उपदेशं प्रवर्तयन् दर्शयति—प्रियवस्तुष्वासक्तिः दुःखहेतुः, त्यागः अभय-सुखप्रदः। सः प्रकृत्युपाध्यायैः वैराग्यं बोधयति—मांसलुब्धः श्येनः परित्यज्य शान्तिं लभते; कङ्कणझङ्कारात् कन्यका एकान्तस्य अल्पसङ्गस्य च लाभं शिक्षयति; शरकारः एकाग्रतां योगे आदर्शयति; सर्पः परकृतगृहेषु वसन् अपरिग्रहं बोधयति। ततः तत्त्वविचारः—प्रलये नारायण एवैक आश्रयः, कालः तस्य शक्तिः, प्रधानं महत्तत्त्वं च सृष्ट्याधारः; ऊर्णनाभिदृष्टान्तेन सर्ग-निरोधौ निरूप्येते। भ्रमर-कीट-न्यायेन निरन्तरध्यानस्य फलम् उक्तम्। देहः अपि वैराग्योपाध्यायः, इन्द्रियपीडां चेत्युपदिश्य दुर्लभं मानुषं शीघ्रं सिद्ध्यर्थं योजनीयम् इति चेतयति। अन्ते यदुः शिक्षया परिवर्तितः, अवधूतः प्रस्थितः; ततः उद्धवं प्रति श्रीकृष्णोपदेशः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥
परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम्। अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः॥
Verse 2
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषाः। तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत॥
Verse 3
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम्। आत्मक्रीड आत्मरतिर् विचरामीह बालवत्॥
Verse 4
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ। यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः॥
Verse 5
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥
कदाचित् कुमारी स्वगृहे एकाकिनी आसीत्, यतः तस्याः पितरौ बान्धवाश्च अन्यत्र गताः। तदा विवाहार्थिनः केचन नराः गृहं प्राप्य तां ववृधिरे; सा तान् यथार्हं सत्कारैः समर्चयामास।
Verse 6
तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥
तेषामभ्यवहारार्थं सा रहसि शालीन् अवघ्नन्ती; तदा प्रकोष्ठस्थाः शङ्खवलयाः परस्परं संघट्टमानाः महत् स्वनं चक्रुः।
Verse 7
सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥
सा तं स्वनं जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता; बुद्धिमती सती शङ्खवलयान् एकैकशो बभञ्ज, पाण्योः द्वौ द्वौ एव शेषयामास।
Verse 8
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥
ततः अवघ्नन्त्याः पाण्योः द्वयोर्द्वयोः शङ्खयोः अपि घोषोऽभवत्। तस्मात् सा एकं एकस्मात् निरभिदत्; एकैकशेषे नाभवत् ध्वनिः।
Verse 9
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥
एतत् तस्याः उपदेशं मया लोकतत्त्वविवित्सया एतान् लोकान् अनुचरता प्रत्यक्षम् अन्वशिक्षि, हे अरिन्दम।
Verse 10
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥
बहूनां सहवासे नूनं कलहो भवति; द्वयोः सहवासेऽपि व्यर्थवार्ता विवादश्च। तस्मात् कलहपरिहाराय एक एव वसेत्—यथा कुमार्याः कङ्कणः।
Verse 11
मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥
जितासनः जितश्वासश्च मन एकत्र संयुञ्ज्यात्। वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणं मनोऽतन्द्रितः स्थिरं कुर्यात्।
Verse 12
यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥
यस्मिन् परमे भगवति मनो लब्धपदं स्थिरं भवति, तत् शनैः शनैः कर्मरेणून् मुञ्चति। वृद्धसत्त्वेन रजस्तमसी विधूय, अनिन्धनं निर्वाणं क्रमशः उपैति।
Verse 13
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥
एवं आत्मन्यवरुद्धचित्तो बहिरन्तरं किञ्चिदपि न वेद। यथेषुकारः पार्श्वे व्रजन्तं नृपतिं न ददर्श—इषौ गतात्मा।
Verse 14
एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥
एकचारी अनिकेतः स्यात्, अप्रमत्तो गुहाशयः। आचारैरलक्ष्यमाणो मुनिः एकोऽल्पभाषणः स्यात्।
Verse 15
गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥
अध्रुवात्मनः पुंसो गृहारम्भो हि दुःखाय, विफलश्च भवति। सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेव एधते॥
Verse 16
एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥
एको नारायणो देवः स्वमायया पूर्वसृष्टं जगत् सृजति। कल्पान्ते कालकलया संहृत्य सर्वं स्वात्मनि लीनयति; स एवैकः अद्वितीयः, आत्माधारोऽखिलाश्रयः॥
Verse 17
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥
कालेनात्मानुभावेन शक्तिषु साम्यं नीतासु सत्त्वादिषु, आदिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः स्थितः। परावराणां परमः कैवल्यसंज्ञितो निरुपाधिकः, केवलानुभवानन्दसन्दोहोऽस्ति॥
Verse 18
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥
कालेनात्मानुभावेन शक्तिषु साम्यं नीतासु सत्त्वादिषु, आदिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः स्थितः। परावराणां परमः कैवल्यसंज्ञितो निरुपाधिकः, केवलानुभवानन्दसन्दोहोऽस्ति॥
Verse 19
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥
केवलात्मानुभावेन कालेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकां सङ्क्षोभयन्, सृष्ट्यादौ तया सूत्रं महत्तत्त्वं सृजति, अरिन्दम॥
Verse 20
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥
महर्षयः प्राहुः—या त्रिगुणानां व्यक्तिरूपा विश्वतोमुखं जगत् सृजन्ती, सा ‘सूत्रं’ वा ‘महत्तत्त्वम्’ इति कथ्यते। यस्मिन् इदं विश्वं प्रोतम्, येन च शक्त्या पुमान् संसारे भ्रमति॥
Verse 21
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥
यथोर्णनाभिः स्वहृदयाद् ऊर्णां वक्त्रतो वितन्य तया किञ्चिद् विहृत्य पश्चात् पुनरपि ग्रसति, एवं महेश्वरः स्वान्तःस्थितां स्वशक्तिं प्रसार्य जगद्व्यूहं दर्शयति, प्रयोजनेन उपयुङ्क्ते, अन्ते च स्वयमेव लीयते॥
Verse 22
यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥
यत्र यत्र मनो देही धिया सम्यग् धारयेत्—स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वा—तत्तत् रूपमेव स निश्चयेन प्राप्नोति, यद् ध्यायति तद्भवति॥
Verse 23
कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥
कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्ये तेन प्रवेशितः। भयात् तमेव सततं चिन्तयन् पूर्वदेहं न त्यजन्, शनैः तद्भावमाप्नोति—एवं ध्रुवं ध्यानानुसारिणी गतिः॥
Verse 24
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥
एवं गुरुभ्य एतेभ्यः मया मतिर्लब्धा। इदानीं मे वचः शृणु—स्वदेहादेव यामुपशिक्षितां बुद्धिं प्रभो, तां ते निवेदयामि॥
Verse 25
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥
देहोऽपि मे गुरुरेव विरक्तिविवेकहेतुः; सत्त्वनिधनधर्मा सदा दुःखान्तं नयति। तेन देहेन तत्त्वानि विमृशन्नपि, परक्यभोग्य इति निश्चित्य, असङ्गो लोके विचरामि॥
Verse 26
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् देहप्रियार्थमभिवर्धयितुं स कष्टात् धनं सञ्चिनोति। स्वान्तेऽवरुद्धधनः स देहः, वृक्ष इव बीजं सृष्ट्वा, कर्मबीजं जनयित्वा, अधः पतित्वा विनश्यति॥
Verse 27
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥
जिह्वा कदाचित् स्वादु भक्ष्येणाकर्षति, तृषा पानाय; शिश्नः कामसन्तोषाय, त्वक् स्पर्शसुखाय; उदरं पूर्तये क्लिश्नाति, श्रवणं मधुरध्वनये; घ्राणं सुगन्धे, चपलदृक् रम्यदृश्ये। एवम् इन्द्रियाः बह्व्यः सपत्न्य इव गृहपतिं जीवम् नानादिशं लुनन्ति॥
Verse 28
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥
अजयात्मशक्त्या देवः पुराणि विविधानि वृक्षसरीसृपपशुखगदन्दशूकादीनि ससर्ज। तैस्तैरतुष्टहृदयः सन्, पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं दत्त्वा, तदा मुदमाप परमेश्वरः॥
Verse 29
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥
बहुसम्भवान्ते सुदुर्लभं मानुष्यं लब्ध्वा, अनित्यमपि अर्थदं विद्वान् धीरः। अनुमृत्युपूर्वं देहपाताद् यावत्तूर्णं नि:श्रेयसाय यतेत; विषयभोगः सर्वत्र सुलभो, कृष्णचेतना तु मानुषे एव सम्भवति॥
Verse 30
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृत: ॥ ३० ॥
एवं गुरुभ्यः शिक्षितोऽहं वैराग्यसमन्वितः । विज्ञानालोकेनात्मनि स्थित्वा मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतः महीमेतां विचरामि ॥
Verse 31
न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥
नैकस्मादेव गुरोर्ज्ञानं दृढं स्यात् सम्यगपि । ब्रह्मैतदद्वितीयं सन् ऋषिभिर्बहुधा गीयते ॥
Verse 32
श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच— इत्युक्त्वा स विप्रो यदुं गभीरधीः समामन्त्र्य । राज्ञा वन्दितः स्वर्चितश्च प्रीतो यथागतम् ययौ ॥
Verse 33
अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥
अवधूतवचः श्रुत्वा यदुः पूर्वजः पावनः । सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥
Frequently Asked Questions
The hawk represents the conditioned soul burdened by possessiveness. The “meat” is the object of attachment that attracts hostility, fear, and struggle. When the hawk abandons the object, immediate relief arises—teaching that happiness is not produced by acquisition but by freedom from clinging (tyāga/virakti). In bhakti terms, relinquishing possessive claims makes the heart fit for dependence on Bhagavān rather than on temporary supports.
The girl reduces noisy bracelets until only one remains, symbolizing that social clustering multiplies friction: many people bring quarrel; even two bring distraction and argument. The teaching is not misanthropy but sādhana-priority—minimizing unnecessary association (asaṅga) to protect inner silence, reduce prajalpa (idle talk), and support steady remembrance of the Lord.
The arrow-maker is an illustration of total absorption: he is so focused on straightening an arrow that he does not notice the king passing nearby. The avadhūta uses this to teach ekāgratā—yoga succeeds when the mind is fixed on a single goal, and its highest form is concentration on the Supreme Personality of Godhead, which burns up material desires as guṇas are transcended.
It presents Nārāyaṇa as the independent creator and withdrawer: by His time potency He agitates māyā and produces mahat-tattva; by the same potency He brings guṇas to equilibrium (pradhāna) and withdraws the cosmos into Himself. The spider analogy conveys that the universe expands from the Lord’s own potency, is utilized according to His purpose, and is finally reabsorbed—affirming āśraya as the final ground of reality.
A trapped insect, fearing the wasp, constantly contemplates the wasp and gradually attains a similar state. The principle is that sustained mental fixation shapes one’s destination; therefore, the text urges fixing the mind on Bhagavān. Even negative fixation (fear/hate) has transformative power, but devotional absorption is presented as the purifying and liberating form leading to direct relationship with the Lord.
The chapter states that after many births one attains human life, which uniquely provides intelligence to inquire into the Absolute Truth. Sense enjoyment exists in all species, but Kṛṣṇa consciousness (God-realization) is uniquely accessible in human life. Therefore urgency is stressed: before death arrives, one should strive for the highest perfection—bhakti culminating in mukti as realized shelter in the Lord.