Adhyaya 8
Avadhūta’s Teachers: Python, Ocean, Moth, Bee, Elephant, Deer, Fish—and Piṅgalā’s Song of Detachment
अवधूतब्राह्मणः यदुं प्रति उपदिशन् प्रकृतौ लोके च दृष्टैः गुरुभिः वैराग्योपायं विस्तरेण दर्शयति। स भोगसुखाय अतिप्रयत्नं निरर्थकं मन्यते, यतः सुखदुःखे दैवाधीनौ; अजगरवत् पण्डितः अनायासेन प्राप्तं भृत्यं स्वीकृत्य क्षुधायामपि धैर्येण तिष्ठति। ततः समुद्रवत् भक्तस्य स्थैर्यं वर्णयति—समृद्धौ न उन्नमति, दारिद्र्ये न शुष्यति। इन्द्रियपातस्य दृष्टान्तान् अपि ददाति—अग्न्याकर्षेण पतङ्गनाशः (कामः), मधुकरस्य शिक्षा (सारग्रहणं, न सञ्चयः), स्पर्शेण गजबन्धनम् (स्त्रीसङ्गः), नादमोहात् हरिणवधः (विषयश्रवणरमणम्), रसासक्त्या मत्स्यविनाशः (जिह्वा दुरजयेत्युपदेशः)। अनन्तरं पिङ्गलानाम वेश्यायाः मध्यरात्रौ निराशा दृढवैराग्यं जनयति; सा स्वगीतया आशां क्षणिकप्रेमिभ्यः निवर्त्य अन्तर्यामिणि भगवति निवेशयति। एवं भक्तियुक्तविवेकाधिष्ठितं स्थिरं संन्यासं प्रति अवधूतस्य उपदेशः अग्रे प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद् बुधः ॥
Verse 2
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रियः ॥
Verse 3
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥
Verse 4
ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
ओजःसहोबलसमन्वितं देहमकर्मकं बिभ्रन् शयानो वीतनिद्रश्च, इन्द्रियवानपि निहितात्मा न भौतिकलाभाय प्रवर्तेत, स्वार्थे सदा जागरूकः स्यात्।
Verse 5
मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥
मुनिः प्रसन्नो बहिराचारतः, अन्तर्गम्भीरः सुमनीषी च; दुर्विगाह्यो दुरत्ययश्च, अनन्तपारोऽक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः।
Verse 6
समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागर: ॥ ६ ॥
समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरः मुनिः; नोत्सर्पेत न शुष्येत, सरिद्भिरिव सागरः।
Verse 7
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः; प्रलोभितः पतत्यन्धे तमसि, अग्नौ पतङ्गवत्।
Verse 8
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि: ॥ ८ ॥
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु मूढः; प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः।
Verse 9
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता। गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः॥
Verse 10
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः। सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः॥
Verse 11
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम्। पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही॥
Verse 12
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः। मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति॥
Verse 13
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि। स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः॥
Verse 14
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
प्राज्ञो नरः कदाचन स्त्रीरूपं स्वेन्द्रियसुखाय नाधिगच्छेत्; यथा गजो गज्याः सङ्गेऽन्यैर्बलवद्भिर्गजैर्हन्यते, तथा परस्त्रीसङ्गी बलवद्भिरन्यैः कामिभिर्हन्येत।
Verse 15
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥
लुब्धैः दुःखसञ्चितं यद्वित्तं न दातुं नोपभोग्यं च; तदपि अन्यो भुङ्क्ते, मधुहेव मधु अर्थवित् अपहृत्य।
Verse 16
सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥
गृहमेधिनां गृहाशिषाम् आशासानां सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैः मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै; यथा व्याधो मधु अपहृत्य भुङ्क्ते।
Verse 17
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचर: क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥
यतिर्वनचरः क्वचित् ग्राम्यगीतं न शृणुयात्; मृगयोर्गीतमोहिताद् बद्धात् हरिणात् शिक्षेत।
Verse 18
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥
ग्राम्यनृत्यवादित्रगीतानि योषितां जुषन्, ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतोऽपि आसां क्रीडनको वश्योऽभवत्।
Verse 19
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥
यथा जिह्वारसासक्तो मीनो बडिशबन्धने नश्यति, तथा जिह्वातिप्रमाथिन्या रसविमोहितो जनोऽसद्बुद्धिर्मृत्युमृच्छति।
Verse 20
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
निराहाराः मनीषिण इन्द्रियाण्याशु जयन्ति; रसनं तु वर्जयित्वा तन्निरन्नस्य रसतृष्णा वर्धते।
Verse 21
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
अन्येन्द्रियविजयी पुमान् अपि, यावद् रसनं न जयति तावत् जितेन्द्रियो न स्यात्; रसे जिते तु सर्वं जितं भवति।
Verse 22
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥
पुरा विदेहनगरे पिङ्गला नाम वेश्यासीद्; तस्याः किञ्चित् मे शिक्षितं, निबोध नृपनन्दन।
Verse 23
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥
सा स्वैरिणी कदाचित् कान्तं सङ्केते उपनेष्यती, रात्रौ बहिर्द्वारे काले तिष्ठन्ती रूपमुत्तमं बिभ्रती अभूत्।
Verse 24
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥
हे पुरुषर्षभ, सा अर्थकामुकी रात्रौ मार्गे स्थित्वा आगच्छतः पुरुषान् वीक्ष्य, “अयं वित्तवान्, शुल्कं दास्यति, मम सङ्गं च नूनं रमयिष्यति” इति तान् मेने ॥२४॥
Verse 25
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी चिन्तयामास—“अप्यन्यो वित्तवान् कश्चिन्मामुपैष्यति भूरिदः।” एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती, निर्गच्छन्ती प्रविशती, शनैर्निशीथं समपद्यत ॥२५-२६॥
Verse 26
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी चिन्तयामास—“अप्यन्यो वित्तवान् कश्चिन्मामुपैष्यति भूरिदः।” एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती, निर्गच्छन्ती प्रविशती, शनैर्निशीथं समपद्यत ॥२५-२६॥
Verse 27
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः । चिन्ताहेतुः स एवायं निर्वेदः परमो जज्ञे सुखावहः ॥२७॥
Verse 28
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । आशापाशानां छेत्तारो निर्वेदः पुरुषस्य ह्यसिरिव ॥२८॥
Verse 29
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
हे नृप, यथा विज्ञानरहितो मनुजो बहुषु पदार्थेषु ममतां न जहाति, तथा जातनिर्वेदरहितो जनो देहबन्धं जिहासितुं न इच्छति।
Verse 30
पिङ्गलोवाच अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
पिङ्गलोवाच—अहो मे मोहविततिं पश्यत, अविजितात्मनः; यया बालिशा कान्तात् असतः कामं कामये।
Verse 31
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
हृदि नित्यं सन्निहितं रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं च इमं विहाय, अकामदं दुःखभयाधिशोकमोहप्रदं तुच्छं भजेऽहं अज्ञा।
Verse 32
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
अहो मया आत्मा वृथा परितापितः, साङ्केत्यवृत्त्या अतिविगर्ह्यवार्तया; स्त्रैणान् नरात् यार्थतृषः अनुशोच्य, क्रीतेन वित्तं रतिं च आत्मने इच्छती।
Verse 33
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
अस्थिभिः निर्मितवंशवंश्यस्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धं, नवद्वारं क्षरद् एतद् अगारं विण्मूत्रपूर्णं; मदृते का नारी एतस्मिन् देहे रतिं प्रेम च मन्येत?
Verse 34
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेका एव मूढधीः। आत्मदात् काममच्युतात् सर्वदातृभगवतोऽवज्ञाय, बहुभिः पुरुषैः कामभोगमेव ऐच्छम्॥
Verse 35
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथो भगवान् सर्वदेहिनाम्। हृदि स्थित आत्मैव सः; तं पूर्णशरण्यदक्षिणया विक्रीय, लक्ष्मीवदनेन सह रमे॥
Verse 36
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः। आद्यन्तवन्तः सर्वे ते, देवा अपि कालविद्रुताः॥ तस्मात् किं सुखं दास्यन्ति भार्याभ्यः क्षणभङ्गुराः॥
Verse 37
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा। दुराशायाः मम हृदि निर्वेदोऽयं सुखावहः समजायत॥
Verse 38
मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥
मैवं स्युः मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः। येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति॥ अहं तु क्लेशैः प्राप्तनिर्वेदात् न मन्दभाग्या; एषा हि प्रभोः कृपा, स मे प्रीतः॥
Verse 39
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥
तेन भगवता मय्युपकृतं महदादाय शिरसा नमस्कृत्य, ग्राम्यसङ्गताः दुराशाः परित्यज्य, तमधीश्वरं परमं पुरुषं शरणं व्रजामि।
Verse 40
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
अहं सन्तुष्टा श्रद्दधती च भगवतः कृपायाम्; यथालाभेनैव जीविष्यामि। आत्मना रमणेनैवामुना सह विहरामि, स एव प्रेमसुखयोर्मूलम्।
Verse 41
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणं जन्तुम्, कालाहिना ग्रस्तमात्मानं—तं दीनं कोऽन्यस्त्रातुमर्हति, तमधीश्वरं विना?
Verse 42
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥
यदा जगत् सर्वं कालाहिना ग्रस्तमिति पश्यति, तदा जीवः अप्रमत्तो निर्विद्य विषयसर्वात्। तस्मिन् काले आत्मैवात्मनो गोप्ता भवति।
Verse 43
श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच—एवं व्यवसितमति: सा पिङ्गला दुराशां कान्ततर्षजां छित्त्वा, उपशममास्थाय, शय्यामुपविवेश।
Verse 44
आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥
आशा हि परमं दुःखं, नैराश्यं परमं सुखम्। यथा सञ्छिद्य कान्ताशां, सुखं सुष्वाप पिङ्गला॥
Frequently Asked Questions
The python symbolizes freedom from anxious material endeavor: since happiness and distress arise by providence, the wise do not exhaust themselves chasing sense-based outcomes. The saint maintains the body with what comes naturally, fasting without agitation when nothing comes, cultivating nirodha (withdrawal) and trust in the Lord’s arrangement.
Piṅgalā is a prostitute of Videha whose intense disappointment becomes the catalyst for genuine detachment. The Avadhūta cites her to show that vairāgya can arise from clear insight into the futility of material hopes; when desire collapses, the heart can turn to the Supreme Lord (āśraya), producing peace and real happiness.
It teaches that the tongue’s urge (taste and the habit of indulgence) is especially persistent: even when other senses are restrained, craving for taste can intensify. Conquering the tongue is presented as a practical keystone for indriya-nigraha, enabling broader mastery over the senses and steadiness in sādhana.
The honeybee lesson is twofold: (1) take small amounts from many places without burdening anyone, and (2) do not hoard, because accumulation breeds dependence, fear, and downfall. It supports a minimal-contact, non-possessive mendicant lifestyle rather than social exploitation or total avoidance without purpose.