Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
भगवान् श्रीकृष्णः उद्धवस्य मतं दृढीकृत्य यदुवंशस्य संहृतिं तथा देवतानां वैकुण्ठप्रत्यावर्तनप्रार्थनां च सूचयति। ब्राह्मणशापात् परस्परकलहेन यदूनां विनाशं, सप्तदिनान्ते द्वारकायाः प्लावनं च भविष्यति इति भविष्यद्वचनं करोति। कलियुगप्राबल्यं दृष्ट्वा उद्धवं प्रेषयति—स्वजनादिसङ्गं त्यक्त्वा समदृष्टिं भावय, जगन्मायामयं शुभाशुभद्वन्द्वभ्रान्त्या गृहीतं क्षणभङ्गुरं पश्येति। उद्धवः देहाभिमानबन्धनं स्वीकृत्य सुलभवैराग्योपायं याचते, एकमेव पूर्णगुरुं श्रीकृष्णं शरणं गच्छति। ततः प्रभुः उपदिशति—कदाचित् स्वबुद्धिरेव तीक्ष्णा गुरुरिव शिक्षयति—इति, यदुराजस्य अवधूतब्राह्मणेन सह संवादकथां प्रवर्तयति। अवधूतः प्रकृतौ समाजे च चतुर्विंशतिगुरुभ्यः शिक्षां प्राप्तवान् इति वदन् भूमिवाय्वाकाशजलाग्निचन्द्रसूर्यादिभ्यः आरभ्य, अतिस्नेहपरिवारासक्तेः निवारणार्थं कपोतदृष्टान्तं च उपनयति। एवं अध्यायः उद्धवोपदेशस्य अन्त्यभागं अवधूतदीर्घोपदेशेन सेतुना संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे; ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्क्षिणः।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यं अशेषतः; यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
ब्राह्मणशापेन यदुकुलं नूनं स्वयमेव परस्परविग्रहात् नङ्क्ष्यति; अद्यतः सप्तमेऽहनि समुद्रोत्थानं कृत्वा द्वारकापुरीं प्लावयिष्यति।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
यदा खल्वयं लोको मया त्यक्तो भविष्यति तदा नष्टमङ्गलः सन् कलिना शीघ्रमेवाभिभूय निराकृतधर्मः भविष्यति, साधो।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
मया त्यक्ते महीतले त्वया नात्र वस्तव्यम्; कलियुगे जनोऽभद्ररुचिर्भविष्यति, भद्र, तस्मादिह मा स्थाः।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
त्वं तु स्वजनबन्धुषु स्नेहं सर्वं परित्यज्य मय्येव मनः सम्यगावेश्य समदृग्भूत्वा गाम् विचर।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिश्च गृह्यते तन्नश्वरं मायामनोमयं विद्धि; इन्द्रियविषयाः सर्वेऽपि क्षणभङ्गुराः।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक्। कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा॥८॥
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं जगत्। आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे॥९॥
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम्। आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे॥१०॥
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते। गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः॥११॥
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः। पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः॥१२॥
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता समादिष्टो महाभागवतो नृप । उद्धवः तत्त्वजिज्ञासुरच्युतं प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
श्रीउद्धव उवाच—योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः । सुतरां त्वयि सर्वात्मन् अभक्तैरिति मे मतिः ॥
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढस् त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वं जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन् अनुशाधि भृत्यम् ॥
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
तस्माद् अहं हे प्रभो, संसारवैराग्येन क्लान्तचित्तो दुःखतापितोऽस्मि; अनवद्यं अनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरं अकुण्ठ-वैकुण्ठधिष्ण्यं नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रायेण लोके मनुजाः लोकतत्त्वविचक्षणाः आत्मनैव आत्मानम् अशुभाशयात् समुद्धरन्ति।
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः; यः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयः अनुविन्दते।
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम्।
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः—बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टाः; तासां मे पौरुषी प्रिया।
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
अहं परमेश्वरोऽत्र इन्द्रियगोचरैर्न कदाचन गृह्ये; तथापि मनुष्यजीवाः बुद्ध्यादिभिः प्रत्यक्षैः परोक्षानुमेयैश्च लिङ्गैर्गुणैश्च मां सम्यगन्वेष्टुं यतन्ते॥
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
अत्रापि मुनय इमं पुरातनमितिहासमुदाहरन्ति—अमिततेजसो यदोः अवधूतेन सह संवादः॥
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
अकुतोभयः कश्चिदवधूतो द्विजः सञ्चरन् तरुणं कविं निरीक्ष्य धर्मवित् यदुः तं पप्रच्छ॥
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
श्रीयदुरुवाच—कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन् अकर्तुः सुविशारदा। यामासाद्य भवान् लोकं विद्वान् चरति बालवत्॥
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
प्रायो मनुष्याः धर्मार्थकामेषु तथा आत्मविवित्सायां च यतन्ते; तेषां हेतुरायुषो वृद्धिः यशः श्रियश्च भोगश्च भवति॥
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
त्वं तु समर्थः कविर्दक्षः सुभगः सुमधुरामृतभाषणः। तथापि न किञ्चित्करोषि न किञ्चिदिच्छसि, जडोन्मत्तपिशाचवत् इव दृश्यसे॥
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
जनेषु कामलोभदवाग्निना दह्यमानेषु, त्वं तु तदग्निना न तप्यसे मुक्तः। गङ्गाम्भःस्थो द्विप इव वनदाहात् आश्रयं लभसे॥
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
ब्रह्मन्, वयं पृच्छामः—त्वं स्पर्शविहीनः, केवलात्मा, एकाकी विचरसि। आत्मनि यद् आनन्दकारणं तद् अस्मान् ब्रूहि॥
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
श्रीभगवानुवाच—यदुः सुमेधाः ब्रह्मण्यः महाभागं द्विजं एवं पृष्ट्वा सभाजयामास। स च द्विजः तस्य विनयेन तुष्टः, प्रश्रयावनतं प्रत्युवाच॥
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच—राजन्, मे बहवो गुरवः सन्ति, बुद्ध्युपाश्रिताः। तेषां शिक्षां बुद्ध्या गृहीत्वा मुक्तोऽहं भूमौ अटामि; तान् ते शृणु॥
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
राजन्, अहं चतुर्विंशतिगुरून् आश्रितवान्—पृथिवीं वायुमाकाशमापोऽग्निं चन्द्रं रविं, कपोतं चाजगरं सिन्धुं पतङ्गं मधुकृदं गजं, मधुहां हरिणं मीनं पिङ्गलां कुररं शिशुं, कुमारीं शरकृतं सर्पम् ऊर्णनाभिं सुपेशकृतं च। एतेषां वृत्तिभिरिहात्मविद्यां मया शिक्षिता।
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
राजन्, अहं चतुर्विंशतिगुरून् आश्रितवान्—पृथिवीं वायुमाकाशमापोऽग्निं चन्द्रं रविं, कपोतं चाजगरं सिन्धुं पतङ्गं मधुकृदं गजं, मधुहां हरिणं मीनं पिङ्गलां कुररं शिशुं, कुमारीं शरकृतं सर्पम् ऊर्णनाभिं सुपेशकृतं च। एतेषां वृत्तिभिरिहात्मविद्यां मया शिक्षिता।
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता:। शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः॥ एतेषां चरितं दृष्ट्वा मया आत्मतत्त्वविज्ञानं सम्यगधिगतं।
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज। तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते॥
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः। तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम्॥
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
साधुः पर्वताद् इदं शिक्षेत—शश्वत् परार्थसर्वेहः, परार्थैकान्तसम्भवः; तथा वृक्षशिष्यवत् स्वात्मानं परहिते समर्पयेत्।
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
मुनिः प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येत, न इन्द्रियप्रियैः तृप्तिं याचेत; यथा ज्ञानं न नश्येत, वाङ्मनसी च न अवकीर्येत आत्मसाक्षात्कारात्।
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
योगी विषयेषु आविशन् नानाधर्मेषु सर्वतः; गुणदोषव्यपेतात्मा वायुवत् न विषज्जेत, संसर्गेऽपि असङ्गः स्यात्।
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
योगी पार्थिवेषु देहेषु प्रविष्टोऽपि तद्गुणाश्रयः; आत्मदृक् सन् गुणैः न युज्यते, वायुः इव गन्धैः वहन् अपि न मिश्र्यते।
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
मुनिः देहान्तरस्थोऽपि ब्रह्मात्मभावेन आत्मानं शुद्धं विद्यात्; स्थिरजङ्गमेषु सर्वेषु जीवात्मप्रवेशं च पश्येत्, परमात्मानं च सर्वत्र समन्वितं भावयेत्। नभसि इव व्याप्तेऽपि असङ्गे, अव्यवच्छेदे, अविभाज्ये च आत्मपरमात्मस्वरूपे चिन्तयेत्।
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
यथा वायुनेरितैर्मेघाद्यैर्भावैर्नभः न स्पृश्यते, तथा कालसृष्टैर्गुणैः संस्पृष्टोऽपि पुमान् आत्मा न विक्रियते न लिप्यते।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यवाक् तीर्थभूर्नृणाम्; मुनिरपां मित्रं दर्शन-स्पर्शन-कीर्तनैः जनान् पुनाति।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
तपसा दीप्ततेजस्वी दुर्धर्षोदरभाजनः; सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा अग्निवन्मलं नादत्ते।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
क्वचित् छन्नः क्वचित् स्पष्टः श्रेय इच्छताम् उपास्यः; दातॄणां सर्वत्र भुङ्क्ते, अग्निवत् प्रागुत्तराशुभं दहन्।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः; देहेषु प्रविष्टः तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ईयते।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
विसर्गाद्याः श्मशानान्ताः देहस्यैव विकाराः, नात्मनः। यथा चन्द्रस्य कलाः कालेनाव्यक्तवर्त्मना दृश्यन्ते, न तु चन्द्रः स्वयम् प्रभावितः॥
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
कालेन ह्यौघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ नित्यौ अपि न दृश्येते; यथाग्नेरर्चिषां क्षणक्षणे प्रादुर्भावविनाशौ न लक्ष्येते। तथा कालतरङ्गाः देहानां जन्मवृद्धिमरणानि अज्ञातमेव साधयन्ति, आत्मा तु तद्गतिं न पश्यति॥
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
गुणैः गुणान् उपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति। योगी न तेषु युज्यते, गोभिर्गाः इव गोपतिः॥
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
सूर्यः प्रतिबिम्बितोऽपि न भिद्यते, न च प्रतिबिम्बे लीयते; स्थूलमतयः एव तथा मन्यन्ते। एवं देहेषु प्रतिबिम्बित इव आत्मा, अविभक्तोऽसङ्गोऽर्कवत् अवस्थितः॥
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित्। अतिस्नेहात् सन्तापं विन्देत, दीनधीः कपोत इव॥
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
कश्चिद् कपोतः अरण्ये वनस्पतौ कृतनीडः स्वभार्यया कपोत्या सह कतिचित् समाः सुखेन उवास।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मपरायणौ; दृष्ट्या दृष्टिं, अङ्गेन अङ्गं, बुद्ध्या बुद्धिं च परस्परं बबन्धतुः।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
शय्या-आसन-आटन-स्थान-वार्ता-क्रीडा-आशनादिकं मिथुनीभूय विश्रब्धौ वनराजिषु चेरतुः।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
यत् यत् सा वाञ्छति, राजन्, अनुकम्पिता तर्पयन्ती; स तं तं कामं कृच्छ्रेणापि समनयत्, अजितेन्द्रियः सन्।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काले आगते, स्वपत्युः सन्निधौ सती, नीडे अण्डानि सुषुवे।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
काले समुपस्थिते ताभ्यां कपोताभ्यां दम्पतीभ्यां प्रीत्याऽण्डेभ्यः प्रभोः अचिन्त्यशक्तिनिर्मितैः कोमलाङ्गपक्षैः शिशवः कपोताः समजायन्त।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
तासां शिशूनां सुस्पर्शैः पतत्रैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः प्रत्युद्गमैश्च अदीनानां पितरौ परमां मुदं प्रापतुः।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
तासां शिशूनां सुस्पर्शैः पतत्रैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः प्रत्युद्गमैश्च अदीनानां पितरौ मुदमापतुः; शिशूनां सुखं दृष्ट्वा तावपि सुखिनौ बभूवतुः।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
स्नेहानुबद्धहृदयौ अन्योन्यं विष्णुमायया विमोहितौ दीनधियौ तौ प्रजाः शिशून् पुपुषतुः।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
एकदा तौ कुटुम्बिनौ तासामन्नार्थं जग्मतुः; तस्मिन् कानने परितोऽर्थिनौ चिरं चेरतुः।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
तदा कश्चिद् लुब्धको वनेचरः यदृच्छया तान् शिशुकपोतान् स्वनीडसमीपे विचरतो दृष्ट्वा जालम् आतत्य सर्वान् जग्राह।
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
कपोतश्च कपोती च स्वात्मजपोषणे नित्यं सदोत्सुकौ। पोषणार्थं वने विचरन्तौ यथोचितं आहारम् आदाय स्वनीडम् उपजग्मतुः।
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
कपोती स्वात्मजान् बालकान् जालसंवृतान् वीक्ष्य भृशदुःखिता क्रोशन्ती तान् अभ्यधावत्, तेऽपि तां प्रति क्रोशतः।
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
सा सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ता जामायया। भगवतो मायाग्रस्ता स्वात्मानम् अपस्मृत्य शिचा शीघ्रं जालेऽबध्यत, बद्धान् पश्यन्त्यपि।
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
कपोतः स्वात्मजान् बद्धान् आत्मनोऽप्यधिकान् प्रियान्, भार्यां चात्मसमां बद्धां दृष्ट्वा दीनोऽतिदुःखितो विललाप।
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.