Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
यदुवंशस्य नियतान्ते समीपे सति ब्रह्मा शिवेन्द्रादिदेवगणैः सह द्वारकां समागत्य श्रीकृष्णं द्रष्टुं स्तोतुं च आगच्छत्। देवाः स्तुतिभिः तम् अविकारं मायागुणाध्यक्षं, कर्मकाण्डातीतं एकमेव पावनं, यस्य पदपद्मं विषयतृष्णां दहति इति शरण्यं च अवोचन्; त्रिविक्रमस्य विश्वव्यापिनं पादविक्षेपं स्मरन्ति, सृष्टिस्थितिप्रलयेषु नियामकं कालं तस्य शक्तिं मन्यन्ते। ब्रह्मा भूमेर्भारहरणं सिद्धं इति निवेद्य स्वधामगमनं याचते, लोकपालनव्यवस्थां च रक्षतु इति प्रार्थयति। भगवान् प्रत्याह—देवानां प्रयोजनं पूर्णं, यदूनां अतिबलात् जगदुपद्रवो मा भूत्विति ब्राह्मणशापेनैव तेषां निवृत्तिं पूर्वमेव आरब्धवान्। देवानां निर्गमे द्वारकायां उत्पाताः निमित्तानि च वर्धन्ते; कृष्णः वृद्धान् शीघ्रं प्रभासक्षेत्रं गन्तुं शुद्धिकर्मार्थं आज्ञापयति। यदूनां प्रस्थानोद्योगे उद्ववः निमित्तैः व्याकुलः एकान्ते भगवन्तं उपगम्य सहगमनं याचते, ततः परं गुह्योपदेशस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इन्द्रो मरुद्भिरादित्यैर्वसुभिरश्विभ्यां सह । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः । ऋषयः पितरश्चैव विद्याधरकिन्नराः ॥ सर्वे कृष्णं दिदृक्षवो द्वारकामुपसञ्जग्मुः । यस्य दिव्येन वपुषा नरलोकः मनोहरः, यशो लोकेषु वितते सर्वलोकमलापहम् ॥
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
इन्द्रो मरुद्भिरादित्यैर्वसुभिरश्विभ्यां सह । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः । ऋषयः पितरश्चैव विद्याधरकिन्नराः ॥ सर्वे कृष्णं दिदृक्षवो द्वारकामुपसञ्जग्मुः । यस्य दिव्येन वपुषा नरलोकः मनोहरः, यशो लोकेषु वितते सर्वलोकमलापहम् ॥
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
तस्यां द्वारकायां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः । अवितृप्ताक्षाः सुरगणाः कृष्णमद्भुतदर्शनं व्यचक्षत ॥
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैः यदूत्तमं छादयन्तः । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिः जगदीश्वरं तुष्टुवुः ॥
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
श्रीदेवा ऊचुः— नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात् ॥
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
अजित भगवन्, त्वं त्रिगुणमयीं मायां स्वात्मन्येव दुर्विभाव्यां नियोज्य व्यक्तं जगत् सृजसि पालयसि लुम्पसि च; गुणेषु स्थित इव दृश्यसे, तथापि कर्मभिरनज्यसे, स्वेऽव्यवहिते नित्यसुखेऽभिरतोऽनवद्यः।
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
इड्य प्रभो, दुराशयानां मायामलिनचेतसां नृणां शुद्धिर्न विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः; ऋषभ, सत्त्वात्मनां तु तव यशसि प्रवृद्धया सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथार्थतः शुद्धिः स्यात्।
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
अशुभाशयधूमकेतुरिव तवाङ्घ्रिः क्षेमाय नः स्यात्; यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः सदा हृदि ध्रियते। तथा सात्वतैः संयतात्मभिरात्मवद्भिः स्वरतिमतिक्रमाय, तव तुल्यविभूतिलाभकामैः प्रातर्मध्यन्दिने सायं च सवनशो व्यूहेऽर्चितः।
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ये प्रयतपाणयः त्रय्या निरुक्तविधिना हविर्गृहीत्वाध्वराग्नौ होमं कर्तुमुद्यताः, ते तवाङ्घ्रिं चिन्तयन्ति। तथा अध्यात्मयोगे योगिनोऽपि आत्ममायां जिज्ञासवस्तव पादपद्मं ध्यायन्ति; परमभागवतास्तु तव मायामतिक्रमितुमिच्छन्तः पादपद्मं सम्यक् परीष्टे।
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
विभो, पर्युष्टया अपि वनमालयेयं त्वयि भगवती स्वीकृता; तव वक्षसि श्रीर्नित्यनिवासिनी, सा अस्याः संस्पर्धिनी प्रतिपत्नीव ईर्ष्यां करिष्यति। तथापि त्वं दयालुः स्वनित्यपत्नीं लक्ष्मीं तिरस्कृत्य अस्मदर्हणं सुप्रणीतं गृह्णासि। कृपानिधे, तवाङ्घ्रिः सदाऽस्माकमशुभाशयधूमकेतुः स्यात्।
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
हे भगवन्! त्रिविक्रमावतारे त्वं केतुरिव त्रिपतत्पताकायुतः पादं व्यधाः; स पादोऽसुरदेवसेनयोर्भयाभयकरः। साधून् स्वर्गाय नयन् खलान् नयन् नरकाय, भजतां नः पादः पापं पुनातु।
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
ब्रह्मादयोऽपि तनुभृतो नस्योतगाव इव ते वशे मिथो रर्द्यमानाः। प्रकृतिपूरुषयोः परस्य कालस्य त्वं स्वामी; पुरुषोत्तमस्य ते चरणः नः शं सुखं तनोतु।
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
उदयस्थितिसंयमानामस्य जगतो हेतुः त्वमेव काल इति मुनयः प्राहुः; अव्यक्तजीवमहतामपि नियन्ता। त्रिणाभिः कालचक्रेण सर्वापचये प्रवृत्तः गभीररयः स कालः—उत्तमपूरुषस्त्वम्।
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
त्वत्तः समधिगम्य पुमान् महान्तं गर्भमिव वीर्यं धत्तेऽमोघवीर्यः। तया शक्त्या महत्तत्त्वं जनयित्वा, स एव महत्तत्त्वः स्वशक्त्युपेतः हैममाण्डकोशं बहिरावरणैरुपेतं ससर्ज।
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशः; यन्माययोत्थगुणविक्रियया उपनीतान् अर्थान् जुषन्नपि, हे हृषीकपते, न लिप्यसे। अन्ये तु परिहृतादपि विषयात् स्मरणमात्रेण बिभ्यति।
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
भगवन्, षोडशसहस्रसुन्दर्यः कुलीनाः पत्न्यस्तव स्मितस्निग्धावलोकैः कुटिलभ्रूविलासैश्च सौरतसन्देशान् प्रेषयन्ति; तथापि ताः कामबाणैरपि तव मनइन्द्रियाणि विचालयितुं न शक्नुवन्ति।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
त्रिलोक्यां तवामृतकथाप्रवाहाः पादावनेजसमुद्भवसरितश्च पापमलानि हन्तुं समर्थाः। शुचिषदो जनाः श्रवणेन कीर्तिश्रुतिसङ्गं कुर्वन्ति, स्नानेन च तव पादजसरितां तीर्थसङ्गं लभन्ते।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं विबुधैः सेशशतधृत्या हरिरभिष्टुतः। ततः शतधृतिरम्बरमाश्रित्य गोविन्दं प्रणम्यैवमभ्यभाषत।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—प्रभो, भूमेर्भारावताराय पुरा वयं त्वां विज्ञापितवन्तः। अनन्तात्मन्, तदस्माभिः प्रार्थितं कार्यं त्वया यथावत् सिद्धीकृतम्।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
त्वया सत्सु सत्यसन्धेषु धर्मः पुनः स्थापितः। तव कीर्तिश्च दिक्षु सर्वत्र विक्षिप्ता, या श्रवणमात्रेण सर्वलोकमलापहा भवति।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
यदुवंशेऽवतीर्य त्वं रूपमनुत्तमं बिभ्रत्, जगतो हितायोद्दामानि दिव्यानि कर्माण्यकृथाः।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
हे ईश, कलौ साधवो मनुष्यास्ते चरितानि शृण्वन्तः कीर्तयन्तश्च तमोऽञ्जसा तरिष्यन्ति।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
हे प्रभो पुरुषोत्तम, यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पञ्चविंशाधिकं शरच्छतं व्यतीयाय।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
हेऽखिलाधार, नाधुना ते देवकार्यावशेषितम्; विप्रशापेन चेदं कुलं नष्टप्रायम्। ततः यदि मन्यसे स्वधाम परमं विश; सलोकान् लोकपालान् नः पाहि, वयं वैकुण्ठकिङ्कराः।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
हेऽखिलाधार, नाधुना ते देवकार्यावशेषितम्; विप्रशापेन चेदं कुलं नष्टप्रायम्। ततः यदि मन्यसे स्वधाम परमं विश; सलोकान् लोकपालान् नः पाहि, वयं वैकुण्ठकिङ्कराः।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
अथ द्वारवत्यां समुत्थितान् सुमहोत्पातान् विलोक्य भगवान् यदुवृद्धान् समागतान् प्रति एवमाह।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
श्रीभगवानुवाच—एते वै सुमहोत्पाता इह सर्वतो व्युत्तिष्ठन्ति; ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः शापश्च नः कुलस्याभूत्।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
आर्यकाः, जिजीविषुभिरस्माभिरिह न वस्तव्यम्; अद्यैव मा चिरं सुमहत्पुण्यं प्रभासं यास्यामः।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
यत्र प्रभासे स्नात्वा दक्षशापाद् यक्ष्मणा गृहीतोऽपि उडुराट् सद्यः किल्बिषात् विमुक्तो भूयः कलोदयम् भेजे।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य पितॄन् सुरान् च तर्पयित्वा, नानागुणवदन्धसा पूज्यान् विप्रान् भोजयित्वा, पात्रेषु श्रद्धया महान्ति दानानि दत्त्वा, दाननौभिरिव महर्णवं तरित्वा इमानि वृजिनानि नूनं तरिष्यामः।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
प्रभासतीर्थे स्नात्वा पितॄन् सुरांश्च तर्पयित्वा, नानागुणवदन्नेन पूज्यान् विप्रान् भोजयित्वा, श्रद्धया पात्रेषु महादानानि दत्त्वा वयं दारुणानि वृजिनानि दाननौकाभिरिव महोदधिं निश्चयेन तरिष्यामः।
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता आदिष्टा यादवाः, हे कुरुनन्दन, तीर्थं गन्तुं कृतधियः स्यन्दनान् अश्वैः समयूयुजन्।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
तत् निरीक्ष्य उद्धवो राजन्, श्रुत्वा भगवतोदितम्, दृष्ट्वा च घोराण्यरिष्टानि—नित्यं कृष्णमनुव्रतः—विविक्तम् उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम्; शिरसा पादौ प्रणम्य प्राञ्जलिस्तम् अभाषत।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
श्रीउद्धव उवाच—देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन! संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान्। विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः; तव तिरोभावोऽपि सन्निकृष्ट इव दृश्यते।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
हे केशव नाथ, तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि त्यक्तुं नाहं समुत्सहे; स्वधाम नय मामपि।
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
हे कृष्ण, तव विक्रीडितं नृणां परममङ्गलं कर्णपीयूषवत्; तदास्वाद्य जना अन्यस्पृहां त्यजन्ति।
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु, त्वां प्रियमात्मानं कथं वयं भक्तास्त्यजेमहि?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारैः चर्चिता उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां नूनं जयेमहि।
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
वातवसना ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः शान्ता अमलाः सन्न्यासिनो ब्रह्माख्यं ते धाम यान्ति।
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
महायोगिन्, वयं कर्मवर्त्मसु भ्रमन्तोऽपि तावकैः सह त्वद्वार्तां श्रुत्वा निश्चयेन दुस्तरं संसारतमः तरिष्यामः।
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
स्मरन्तः कीर्तयन्तश्च ते कृतानि गदितानि च; गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि रहस्यमिथुनैः सह, यन्नृलोकविडम्बनं तव प्रेमलीलां मुह्यन्ति।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुतः, एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं प्रति गुह्यं समभाषत।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.