Adhyaya 31
The Disappearance of Lord Śrī Kṛṣṇa and the Aftermath in Dvārakā
प्रभासे वृṣ्णिनाशानन्तरं ब्रह्मा-शिवेन्द्रादयः ऋषयः पितरः सिद्ध-गन्धर्वाश्च भगवतः स्वधामगमनं द्रष्टुं समाययुः। ते शौरिजन्म-कर्माणि स्तुवन्ति, विमानैः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। कृष्णो देवान् स्वांशान् दृष्ट्वा कमलनेत्रे निमील्य, योगाग्नेय्या देहदाहं विना, स्वप्रकटविग्रहं संहृत्य स्वधाम प्रविवेश; तेन सत्य-धर्म-श्रद्धा-कीर्ति-श्री-सौन्दर्यादयः अन्वयुः, दुन्दुभयो ननदुः, पुष्पाणि पेतुः। बहवो देवाः तस्य गतिं नान्वपद्यन्त—अचिन्त्यशक्तेः सूचनम्; ब्रह्मा-शिवौ किञ्चिद् अवगम्य योगमायां स्तुतवन्तौ। शुकदेवः परीक्षितं प्रति स्पष्टयति—भगवतः आविर्भाव-तिरोभावौ न मर्त्यधर्मः, किन्तु मायावत् नाट्यविलासः। दारुको द्वारकां गत्वा वृṣ्णिनाशं निवेदयति; पुरी शोकाकुला। देवकी-रोहिणी-वसुदेवाः मूर्च्छित्वा ततो दिवं ययुः; यादवपत्न्यः, कृष्णपत्न्यश्च, चिताग्नौ प्रविविशुः। अर्जुनः अन्त्येष्टिं कृत्वा शेषान् इन्द्रप्रस्थं निनाय, वज्रं स्थापयामास; समुद्रो द्वारकां निमग्नां चकार, भगवतः प्रासादं रक्षन्। अन्ते प्रातःस्मरण-कीर्तनयोः विधानं—एतासां लीलानां स्मरणं परं पदं प्रेमभक्तिं च ददाति; वंशानुक्रम-कलीयुगप्रवृत्त्योर् उपक्रमः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अथ प्रभासे ब्रह्मा समागमत्, भवेन सह भवान्या च; महेन्द्रप्रमुखा देवाः, मुनयः सप्रजेश्वराः च।
Verse 2
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
पितरः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः। चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः॥ भगवतो निर्याणं द्रष्टुं परमोत्सुकाः, आगच्छन्तो गायन्तो गृणन्तश्च शौरेर्जन्म कर्म च।
Verse 3
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
पितरः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः। चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः॥ भगवतो निर्याणं द्रष्टुं परमोत्सुकाः, आगच्छन्तो गायन्तो गृणन्तश्च शौरेर्जन्म कर्म च।
Verse 4
ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥
विमानावलिभिर्नभः सङ्कुलं कुर्वन्तः, भक्त्या परमया युताः, पुष्पवर्षाणि ववृषुः—हे राजन्।
Verse 5
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
भगवान् विभुः पितामहं ब्रह्माणं देवांश्च स्वविभूतिरूपान् सम्यग् वीक्ष्य, आत्मानं आत्मनि संयोज्य पद्मनेत्रे न्यमीलयत्।
Verse 6
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलां योगधारणयाग्नेय्या नादग्ध्वा, भगवान् कृष्णः स्वकं धामाविशत्।
Verse 7
दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥
दिवि दुन्दुभयो नेदुः, खात् सुमनसः पेतुः। कृष्णे भूमिं विहाय गते सत्यं धर्मो धृतिः कीर्तिः श्रीश्चानु तम् अयुः।
Verse 8
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥
देवादयो ब्रह्ममुख्या अविज्ञातगतिं कृष्णं स्वधामनि विशन्तं न ददृशुः; केचित्तु ददृशुः, ते चातिविस्मिताः।
Verse 9
सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥
यथा सौदामनी मेघमण्डलं हित्वा यान्त्या मर्त्यैर्गतिर्न लक्ष्यते, तथा कृष्णस्य स्वधामगमनगतिर्दैवतैरपि न लक्ष्यते।
Verse 10
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
ब्रह्मरुद्रादयस्तु देवाः हरेर्योगगतिं दृष्ट्वा विस्मिताः सन्तस्तां मायाशक्तिं प्रशंसन्तः स्वस्वलोकान् तदा ययुः।
Verse 11
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥
राजन्, परस्य भगवतः तनुभृज्जननाप्ययेहा नटस्येव मायाविडम्बनम् अवेहि। सृष्ट्वेदं जगदात्मनेऽनुविश्य किञ्चिद्विहृत्यान्ते संहृत्य स्वमहिम्न्युपरतः स आस्ते।
Verse 12
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं तं प्रत्यानेत् शरणदः परमास्त्रदग्धं त्वां च त्रातवान्। अन्तकान्तकमपीशं जिग्ये, मृगयुं जरां सदेहं वैकुण्ठं निनाय; स कथं स्वात्मानं न रक्षेत्?
Verse 13
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
तथापि यः अशेषस्थितिसम्भवाप्ययेष्वनन्यहेतुः, अशेषशक्तिधृक् सन्, अत्र शेषितं वपुः प्रणेतुं नैच्छत्। स स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् मर्त्यलोकस्य निःसारतां च प्रकाशयामास।
Verse 14
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं परां प्रयतः भक्त्या कीर्तयेत्, स तामेव अनुत्तमां परां गतिम् अवाप्नोति।
Verse 15
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥
दारुकः द्वारकाम् आगत्य वसुदेवोग्रसेनयोः पादयोः पतित्वा अश्रुभिः तौ पादौ न्यषिञ्चत्, कृष्णवियोगेन विलपन्।
Verse 16
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
दारुकः नृप वृष्णीनां कृत्स्नशो निधनं कथयामास। तच्छ्रुत्वा जनाः उद्विग्नहृदयाः शोकविमूर्च्छिताः अभवन्।
Verse 17
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
ते कृष्णविश्लेषविह्वलाः तत्र स्म त्वरिता जग्मुः, यत्र ज्ञातयः व्यसवः शेरते; आत्मशोकात् आननं घ्नन्तः।
Verse 18
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ कृष्णरामौ अपश्यन्तः शोकार्ताः स्मृतिं विजहुः।
Verse 19
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्त्रिय: ॥ १९ ॥
तत्र भगवद्विरहातुराः प्राणान् विजहुः। तात, यदूनां स्त्रियः पतीन् उपगुह्य चिताम् आरुरुहुः।
Verse 20
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्नुषा: । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥
बलरामस्य पत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन्। वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं तदग्नौ प्रविविशुः। हरेः स्नुषाः प्रद्युम्नादीनां स्वस्वपतिदाहाग्निं प्रविशन्। कृष्णपत्न्यो रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः तदग्निमाविशन्॥
Verse 21
अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥
अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः। कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः स्मरन् आत्मानं सान्त्वयामास॥
Verse 22
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
बन्धूनां नष्टगोत्राणां हतानां साम्परायिकम्। अर्जुनः यथावत् अनुपूर्वशः कर्म कारयामास॥
Verse 23
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात्। वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम्॥
Verse 24
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः। स्मृत्या अशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम्॥
Verse 25
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
धनञ्जयः स्त्रीबालवृद्धान् यदुवंशस्य हतशेषान् आदाय इन्द्रप्रस्थं नीत्वा तत्र वज्रं यदूनां राजत्वेऽभ्यषेचयत्।
Verse 26
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
राजन्, अर्जुनात् सुहृद्वधं श्रुत्वा ते पितामहाः त्वां वंशधरं कृत्वा सर्वे महापथं जग्मुः।
Verse 27
य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
यो मर्त्यः श्रद्धया देवदेवस्य विष्णोः जन्म कर्माणि च एतानि कीर्तयेत् स सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 28
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
एवं हरेर्भगवतः श्रीकृष्णस्य रुचिरावतारवीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यः परमहंसगतौ भक्तिं परां लभेत। कलेर्दोषनिधे राजन्, अस्ति ह्येको महान् गुणः—कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत्।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Kṛṣṇa’s body is fully transcendental (sac-cid-ānanda) and the shelter of all worlds; therefore He does not require any yogic process to ‘dispose’ of a material body. His withdrawal is a līlā revealing His absolute independence (svātantrya) and the supremacy of His own abode.
Śukadeva explains that His appearance and disappearance resemble those of embodied beings only externally; they are a staged enactment by His yogamāyā, like an actor’s performance. The Lord remains situated in His own transcendental glory, unaffected by material time and decay.
Most devas, though exalted, could not perceive His precise movement because He did not reveal it; His passage is compared to a lightning bolt’s untraceable path. Brahmā and Śiva partially discerned the working of His mystic power, highlighting gradations of cosmic knowledge beneath the Supreme.
Dvārakā’s submergence signals nirodha at the level of the Lord’s manifest city—His visible līlā-space withdraws from mundane access once His purpose is complete. Yet the chapter also states the Lord is eternally present in Dvārakā, and remembrance of it destroys contamination, preserving its transcendental status.
Because śravaṇa and kīrtana of Bhagavān’s līlā invoke direct sambandha with Him; devotion (bhakti) is not limited by physical proximity. The chapter frames faithful, regular glorification—especially early-morning remembrance—as a sādhana that culminates in the supreme abode and loving service (prema-bhakti).