Adhyaya 3
Nimi Questions the Yogendras: Māyā, Cosmic Dissolution, Guru-Śaraṇāgati, Bhakti, and Deity Worship
निमिराजः नवयोगेन्द्रैः सह संवादं प्रवर्तयन् विष्णोर्मायां पृच्छति—या सूक्ष्मा शक्तिः सिद्धानपि मोहयति। अन्तरिक्षः बन्धमार्गं निरूपयति—परमात्मा मनइन्द्रियाणि प्रेरयति, जीवः गुणमयान् विषयान् सेवते, देहात्मबुद्ध्या कर्मबन्धं प्राप्य पुनर्जन्ममृत्युभिः भ्रमति। ततः निरोधः कथ्यते—अनावृष्टिः, सङ्कर्षणाग्निना दाहः, प्रलयजलप्लावनं, तत्त्वेन्द्रियादीनां स्वस्वसूक्ष्मकारणेषु क्रमशो लयः, अन्ते महत्तत्त्वे विलयः—एष कालशक्त्या भगवतः संहारः। ततः ‘मूढभोगी’ कथं मायां तरति इति पृष्टे प्रबुद्धः गृहस्थसुखधनस्वर्गादीनां निन्दां कृत्वा सद्गुरुशरणागतिṃ, नियमयुक्तां भक्तिं, सत्सङ्गं, दयां च उपदिशति। पुनः पिप्पलायनः नारायणं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यतीतं, वाचामगोचरं, भक्त्या तु ज्ञेयम् इति स्थापयति। अन्ते आविर्होत्रः कर्मयोगं, वेदप्रामाण्यं, अपरिपक्वानां कर्मविधानं च व्याख्याय, नियतभक्तिरूपां अर्चनां (देवार्चनं) समापयति, यतः परं साधनविवरणं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीं मायां वेदितुमिच्छामः; भगवन्तो ब्रुवन्तु नः।
Verse 2
नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥
युष्मद्वचोहरिकथामृतं जुषन्नपि नानुतृप्ये; संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम्।
Verse 3
श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
श्री-अन्तरीक्ष उवाच—हे महाभुज राजन्, महाभूतैः प्रेरितो भूतात्मा आद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये उच्चावचानि भूतानि ससर्ज।
Verse 4
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥
सृष्टेषु भूतेषु परमात्मा पञ्चधातुभिः प्रविश्य मनोऽिन्द्रियाणि प्रवर्तयन् एकधा दशधा आत्मानं विभजन् गुणान् जुषते।
Verse 5
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥
प्रभुः आत्मप्रद्योतितैः इन्द्रियैः गुणैर्गुणान् भुञ्जानः जीवः इदं सृष्टं मन्यमानः अजं नित्यं आत्मानं देहे सज्जते, ततो मायायां बद्धो भवति।
Verse 6
कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥
देहभृत् सनिमित्तानि कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् तत्तत्कर्मफलम् गृह्णन् इह सुखेतरं भ्राम्यति।
Verse 7
इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवश: ॥ ७ ॥
एवं पुमान् कर्मगतीः गच्छन् बह्वभद्रवहाः आभूतसम्प्लवात् सर्गप्रलयावशं अवशः अश्नुते।
Verse 8
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥
धातूपप्लवे सन्निकृष्टे स्थूलसूक्ष्मगुणात्मकं व्यक्तं जगत् भगवान् अनादिनिधनः कालरूपेण संहृत्य अव्यक्ते लीनयति।
Verse 9
शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥
भुवि शतवर्षा घोरानावृष्टिर्भवति; तत्काले क्रमवर्धमानतापोऽर्कः त्रिलोकान् दारुणं प्रतपति।
Verse 10
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः वायुनोदित ऊर्ध्वशिखः सर्वतो दहन् विष्वग्वर्धते।
Verse 11
संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥
संवर्तकाः मेघगणाः शतं समाः वर्षन्ति; हस्तिहस्तप्रमाणधाराभिः सलिले विराट् सर्वतो लीयते।
Verse 12
ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥
ततः नृप वैराजः पुरुषो विराजं देहं त्यक्त्वा, निरिन्धन इवानलः, सूक्ष्ममव्यक्तं विशति।
Verse 13
वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥
वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते; सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते॥
Verse 14
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते। हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते। कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते॥
Verse 15
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप। प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि॥
Verse 16
एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥
एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी। त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
Verse 17
श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥
श्रीराजोवाच—यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः। तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम्॥
Verse 18
श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥
श्रीप्रबुद्ध उवाच—मिथुनभावमाश्रित्य नराः स्त्रीपुंसभावेन संसर्गं कुर्वन्तः दुःखहत्यै सुखवृद्धये च नित्यं कर्माण्यारभन्ते; किन्तु पाकविपर्यासं पश्येत्—यथैव तेषां सुखं क्षीयते, वयोवृद्ध्या च दुःखमेव वर्धते।
Verse 19
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥
वित्तं नित्यार्तिदं दुर्लभं च, आत्मनः मृत्युरिव; तेन साधितैश्चलैर्गृहापत्याप्तपशुभिः किमेव प्रीतिः स्यात्? यत् सर्वं धनाधीनं न च नित्यसुखदं।
Verse 20
एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥
एवं परलोकमपि विद्यात् नश्वरं कर्मनिर्मितम्; तत्र समतुल्यैः स्पर्धा, श्रेष्ठेषु च ईर्ष्या, पुण्यफलक्षये च स्वर्गनिवासध्वंसभयम्—यथा मण्डलवर्तिनां नृपाणां शत्रुनृपपीडनात् सुखाभावः।
Verse 21
तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥
तस्मात् श्रेय उत्तमं जिज्ञासुः शिष्यः गुरुं प्रपद्येत दीक्षया शरणं गच्छेत्; स गुरु: शाब्दे परे च निष्णातः, शास्त्रार्थनिश्चयवान्, ब्रह्मण्युपशमाश्रयः—भगवदाश्रितो महात्मा।
Verse 22
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥
तत्र गुरुं आत्मदैवतं मत्वा शिष्यः भागवतान् धर्मान् शिक्षेत्; अमायया अनुवृत्त्या यैः आत्मात्मदो हरिः तुष्येत्, तुष्टः सन् स्वयमेव भक्ताय आत्मानं ददाति।
Verse 23
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥
शिष्यः सर्वतो मनसोऽसङ्गं शिक्षेत, आदौ साधुषु गुरौ च सङ्गं सम्यक् कुर्यात्। अधमेषु दयां, समेषु मैत्रीं, श्रेष्ठेषु प्रश्रयं सेवां च यथोचितं भूतेषु आचरितुमर्हति॥
Verse 24
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥
गुरोः सेवायां शिष्यः शौचं तपः तितिक्षां मौनं स्वाध्यायं आर्जवं ब्रह्मचर्यमहिंसां च, तथा उष्णशीतसुखदुःखादिद्वन्द्वेषु समत्वं शिक्षेत॥
Verse 25
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥
सर्वत्र आत्मानं नित्यं चैतन्यरूपं पश्यन्, ईश्वरं च सर्वनियन्तारं निरीक्षेत। ध्यानवृद्ध्यर्थं विविक्तदेशे वसेत, गृहादिषु मिथ्यासङ्गं त्यजेत। देहशोभां परित्यज्य, परित्यक्तस्थानेषु लब्धचीरैर्वा वृक्षवल्कलैर्वा वसनं कृत्वा, येन केनचित् सन्तोषं शिक्षेत॥
Verse 26
श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥
भागवते शास्त्रे दृढां श्रद्धां कुर्यात्—तदनुसरणेन सर्वसिद्धिरिति। अन्यशास्त्रेषु चापि अनिन्दां रक्षेत। मनोवाक्कर्मदण्डं दृढं धारयेत, सत्यं वदेत, शमदमौ च सम्यक् आचरितुमर्हति॥
Verse 27
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
हरेरद्भुतकर्मणः श्रवणं कीर्तनं ध्यानं च कुर्यात्; विशेषतः भगवतः जन्मकर्मगुणनामसु आसक्तो भवेत्, तदर्थं च अखिलचेष्टितं समर्पयेत्। यज्ञो दानं तपो जपः स्ववृत्तं यच्चात्मनः प्रियम्—तत्सर्वं परस्मै भगवते निवेदयेत्; दारान् सुतान् गृहान् प्राणानपि तस्य पदपद्मयोः समर्पयेत्॥
Verse 28
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
हरेरद्भुतकर्मणां श्रवणं कीर्तनं ध्यानं च कुर्यात्; भगवतः जन्मकर्मगुणनामसु विशेषेण लीनः स्यात्। तदनुरागेण नित्यकर्माण्यखिलानि तदर्पणभावेन आचरेत्। यज्ञं दानं तपो जपं च केवलं तस्य तुष्ट्यर्थं कुर्यात्; यानि मन्त्राणि भगवद्गुणकीर्तनपराणि तान्येव जपेत्। यदात्मनः प्रियं रमणीयं वा तत्क्षणं परस्मै निवेदयेत्; दारान् सुतान् गृहान् प्राणानपि श्रीभगवतः पदपद्मयोः समर्पयेत्।
Verse 29
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु सौहृदं भावयेत्; सर्वभूतेषु च सेवाभावं विस्तारयेत्। विशेषतः मनुष्येषु धर्मनिष्ठेषु च महत्सु साधुषु उभयत्र परिचर्यां कुर्यात्—धार्मिकेषु मध्ये शुद्धभक्तेषु परमात्मनः सेवां विशेषेण समाचरेत्।
Verse 30
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥
परस्परानुकथनं भगवद्यशः पावनं; तैः सह सङ्गत्य मिथो रतिः मिथस्तुष्टिश्च जायते। एवं परस्परं प्रोत्साहयन्तः आत्मनः निवृत्तिं लभन्ते—दुःखहेतुभूतं विषयभोगं त्यजन्ति।
Verse 31
स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥
स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम्; भक्त्या सञ्जातया भक्त्या तं प्रीणयन्ति। शुद्धीभूताः प्रतिबन्धविनिर्मुक्ताः प्रेम्णा जाग्रन्ति; इहैव च तेषां तनुः रोमाञ्चादिलक्षणैः परमानन्दविकारैः उत्पुलका बभूव।
Verse 32
क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥
प्रेम्णा प्राप्ते क्वचिदच्युतचिन्तया रुदन्ति, क्वचिद्धसन्ति नन्दन्ति च; क्वचिदलौकिकं वदन्ति। नृत्यन्ति गायन्ति च; अजस्य लीलामनुशीलयन्तः क्वचिदनुकुर्वन्ति। क्वचिदस्य साक्षात्कारं प्राप्य निवृत्ताः शान्ताः तूष्णीं भवन्ति।
Verse 33
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥
एवं भागवतान् धर्मान् भक्त्या तदुत्थया च शिक्षन्, भगवति प्रेम्णि प्रतिष्ठां याति। नारायणपरः सम्यग्भक्त्या दुस्तरामपि मायामञ्जसा तरति॥
Verse 34
श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥
श्रीराजोवाच—नारायणाभिधानस्य परब्रह्मणः परमात्मनः निष्ठां स्थितिं च नः कथयत। यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः, अतः वक्तुमर्हथ॥
Verse 35
श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥
श्रीपिप्पलायन उवाच—स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य, यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च। देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि, तदवेहि परं नरेन्द्र॥
Verse 36
नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥
नैतं परं तत्त्वं मनो न विशति, न वाग् न चक्षुः, नात्मबुद्धिः, न प्राणेन्द्रियाणि; यथा स्वोत्था अर्चिषोऽनलं न स्पृशन्ति। वेदवाक्यमपि शब्दैर्न सम्यग्वर्णयितुं शक्नोति; अप्रत्यक्षलक्षणया तु तस्य प्रमाणं भवति, तदृते वेदनिषेधानां परमार्थो न सिध्येत्॥
Verse 37
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमेवादौ ब्रह्म; तत् सूत्रं महान् अहंकार इति जीवस्यावस्थां प्रवदन्ति। ज्ञानक्रियार्थफलरूपतया बहुशक्त्या ब्रह्मैव भाति—देवा इव ज्ञानमूर्तयः, इन्द्रियाणि विषयाश्च, सुखदुःखरूपं कर्मफलम्। एवं सूक्ष्मकारणरूपेण स्थूलकार्यरूपेण च जगदाविर्भवति; ब्रह्म तयोः कारणं सन् ताभ्यां परं च, निरपेक्षं परिपूर्णम्॥
Verse 38
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥
ब्रह्मात्मा न कदाचिद् जज्ञे न म्रियते, न वर्धते न क्षीयते। स देहस्य बाल्य-यौवन-जरामरणादीनां साक्षी ज्ञाता च। सर्वत्र सर्वदा शुद्धचैतन्यमात्रं, अविनाशी। यथा एकः प्राणः इन्द्रियबलसम्पर्कात् नानाविध इव दृश्यते, तथा एक एवात्मा देहसम्बन्धात् नानोपाधिभिरिव भाति॥
Verse 39
अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥
अण्डजेषु जरायुजेषु उद्भिज्जेषु स्वेदजेषु च देहेषु देहेषु प्राणः जीवमनुगच्छति। प्राणोऽविकार एव, देहान्तरगमनेऽपि न विक्रियते; तथा आत्मा नित्य एक एव। एतदनुभवसिद्धम्—सुषुप्तौ इन्द्रियगणः, मनोऽहङ्कारश्च प्रसुप्तौ लीयते; तथापि जागरणे स्मरति—‘सुखमहमस्वाप्सम्’ इति, कूटस्थ आत्मा आशयमृतेऽपि।
Verse 40
यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलदृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥
यदा अब्जनाभस्य श्रीकृष्णस्य चरणयोरेव परमलक्ष्येण उरुभक्त्या मनः समर्प्य, गुणकर्मजं चित्तमलं शीघ्रं विधमेत्। तदा हृदि विशुद्धे सति आत्मतत्त्वं परमात्मानं च साक्षादुपलभ्यते, यथामलदृशः सवितुः प्रकाशं प्रत्यक्षं पश्यति।
Verse 41
श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥
श्रीराजोवाच—हे महर्षयः, कर्मयोगं नः वदत येन पुरुषः संस्कृतः। अनेन योगेन इहैव शीघ्रं कर्माणि विधूय परं नैष्कर्म्यं विन्दति, शुद्धं जीवनं च।
Verse 42
एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥
एवंविधं प्रश्नं पूर्वं पितुरन्तिके अहं ब्रह्मणः पुत्रान् चत्वारो महर्षीनपृच्छम्। ते तु मम प्रश्नं नाब्रुवन्; तत्र कारणं मे ब्रूत, किमर्थं ते मौनमास्थितवन्त इति।
Verse 43
श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥
श्रीआविर्होत्र उवाच—कर्म, अकर्तव्यं च विकर्मेति विषयाः वेदाध्ययनप्रमाणेनैव ज्ञेयाः; लौकिकतर्केण न बोध्यन्ते। वेदः स्वयं भगवतः शब्दावतारः, अतः तद्ज्ञानं परिपूर्णम्; वेदप्रमाणं विहाय कर्मतत्त्वं जिज्ञासवो महापण्डिता अपि मुह्यन्ति॥
Verse 44
परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥
परोक्षवादोऽयं वेदः बालानामनुशासनम्। कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा—औषधसेवनार्थं बालं मधुरेण प्रलोभयति इव॥
Verse 45
नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥
योऽज्ञोऽजितेन्द्रियः सन् वेदोक्तं नाचरेत्, स नूनं विकर्मणा अधर्मेण च प्रवर्तते; ततः स मृत्योर्मृत्युम्—पुनर्जन्ममरणं—उपैति॥
Verse 46
वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥
वेदोक्तं कर्मैव कुर्वाणो नि:सङ्गः, तत्फलं चेश्वरे समर्पयन्, नैष्कर्म्यसिद्धिं—कर्मबन्धविमुक्तिं—लभते। शास्त्रे फलश्रुतिः रोचनार्था, न तु वेदविद्यायाः परमार्थः॥
Verse 47
य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥
यः आशु परात्मनः हृदयग्रन्थिं—अहङ्कारबन्धनम्—निर्जिहीर्षुः, स विधिनोपचरेत् देवं केशवं तन्त्रोक्तेन च॥
Verse 48
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥
आचार्यात् लब्ध्वानुग्रहः शिष्यः तेन दर्शितागमविधिः। आत्मनः अभिमतया मूर्त्या महापुरुषं भगवन्तं सम्यगभ्यर्चयेत्॥
Verse 49
शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥
शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः। पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षो हरिमर्चयेत्॥
Verse 50
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः। द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः। हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्॥
Verse 51
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः। द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः। हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्॥
Verse 52
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः। साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्॥
Verse 53
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः। पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः। साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्॥
Verse 54
आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥
आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरेः। शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्॥
Verse 55
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः। यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः॥
Frequently Asked Questions
The Supersoul’s activation provides the field and capacity for experience, but bondage arises when the jīva, driven by vāsanā (deep-rooted desire), claims proprietorship and identifies the guṇa-made body as the self. Thus responsibility remains with the jīva’s desire and karmic choice, while the Lord remains the impartial regulator and inner witness (Paramātmā).
The pralaya sequence functions as nirodha teaching: it reveals the temporality of all compounded forms, dismantles false security in worldly achievement, and redirects the seeker to āśraya—Bhagavān beyond time and modes. The cosmology is therefore a spiritual pedagogy producing vairāgya and urgency for bhakti.
A bona fide guru is one who has realized the conclusions of śāstra through deliberation, can convincingly teach those conclusions, and has taken shelter of the Supreme Lord, having relinquished material motivations. The chapter emphasizes initiation (dīkṣā/śaraṇāgati) and learning pure devotional service without duplicity.
By taking shelter of a realized spiritual master, practicing regulated devotion (hearing, chanting, remembering, offering daily work), cultivating saintly association, and gradually giving up sense gratification through higher taste. The text presents bhakti as the direct and ‘easy’ crossing because it invokes the Lord’s personal help.
Heaven is impermanent and mixed with anxiety—rivalry, envy, and fear of falling once merit is exhausted. Ritual merit is acknowledged as a Vedic incentive for the immature, but the chapter’s thrust is that true happiness requires transcendence of karma through dedication to the Lord and eventual pure bhakti.
Because many people are initially attached to fruitive results; the Vedas prescribe regulated karma to discipline them and gradually redirect their motivation toward freedom from action’s bondage—like a father coaxing a child to take medicine. The culmination is offering results to Bhagavān and engaging in devotion.
Arcana is presented as regulated worship (often via tantra-vidhi) that trains attention, purity, and offering mentality. It concretizes karma-yoga—actions performed without attachment and dedicated to Keśava—and matures into bhakti by remembering the Lord as all-pervading (in the Deity, elements, guests, and the heart).