Adhyaya 28

Verse 1

श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

श्रीभगवानुवाच—परस्य स्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत्। विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च॥

Verse 2

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

यः परस्य स्वभावकर्माणि प्रशंसति निन्दति च। स असत्याभिनिवेशतः स्वार्थादाशु भ्रश्यते॥

Verse 3

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

यथा तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो जीवः बहिर्ज्ञानं नष्टचेतनः स्वप्नमायां वा मृत्युसदृशीं सुषुप्तिं वा प्राप्नोति, तथा नानार्थदृक् पुमान् द्वैतानुभवे मायां मृत्युं च अवश्यम् उपैति।

Verse 4

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

द्वैतस्य अवस्तुनः लोके किं भद्रं किमभद्रं वा, तस्य कियत् परिमाणं च? वाचोदितं यत्, मनसा ध्यातं च, तद् अनृतमेव—परमार्थसत्यं न।

Verse 5

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

छाया-प्रत्याह्वय-आभासाः असन्तोऽपि अर्थकारिणो भवन्ति; एवं देह-मन-अहङ्कारादयो भावाः अपि मायिकाः सन्तः जीवस्य अमृत्युतोऽपि भयम् उपजनयन्ति।

Verse 6

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

आत्मैवेदं विश्वं प्रभुः सृज्यते सृजति; विश्वात्मा त्रायते त्राति; ईश्वरः ह्रियते हरति। तस्मात् परात्मनः अन्यस्मात् अन्यो भावो न निरूप्यते। आत्मनि निरूपितेऽपि त्रिविधा गुणमयी प्रकृतिः निर्मूला भाति; एषा त्रिगुणात्मिका माया-कृता इति विद्धि।

Verse 7

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

आत्मैवेदं विश्वं प्रभुः सृज्यते सृजति; विश्वात्मा त्रायते त्राति; ईश्वरः ह्रियते हरति। तस्मात् परात्मनः अन्यस्मात् अन्यो भावो न निरूप्यते। आत्मनि निरूपितेऽपि त्रिविधा गुणमयी प्रकृतिः निर्मूला भाति; एषा त्रिगुणात्मिका माया-कृता इति विद्धि।

Verse 8

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

एतद् मयोक्तं ज्ञान-विज्ञान-नैपुण्यं यः सम्यगवगच्छति, स न लोके निन्दां न स्तुतिं करोति; सूर्यवत् समदृष्ट्या विचरति॥

Verse 9

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

प्रत्यक्षानुमान-निगम-आत्मसंविद्भिः जगदाद्यन्तवत् असत् इति ज्ञात्वा, नि:सङ्गः सन् इह विचरेत्॥

Verse 10

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

श्रीउद्धव उवाच—ईश, नात्मनो न देहस्य संसृतिरुपलभ्यते; द्रष्टृ-दृश्ययोः अनात्मस्व-अदृशोः कस्य स्यात् एषा अनुभूति:॥

Verse 11

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

आत्मा अव्ययः, अगुणः, शुद्धः, स्वयंज्योतिः, अनावृतः—अग्निवत्; देहस्तु अचेतनः दारुवत्। तर्हि कस्येह संसृतिः॥

Verse 12

श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

श्रीभगवानुवाच—यावत् देहेन्द्रिय-प्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणं भवति, तावत् अविवेकिनः संसारः फलवान् प्रवर्धते, अपार्थोऽपि॥

Verse 13

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

Verse 14

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

Verse 15

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

Verse 16

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

Verse 17

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

Verse 18

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

आत्मानात्मविवेकात्मकं ज्ञानं निगमैः तपसा प्रत्यक्षेण ऐतिह्येन अनुमानेन च संवर्ध्यते। यः सृष्टेः पूर्वं केवलः आसीत्, प्रलये च केवलः शेष्यते, स एव कालः परं कारणं च; सृष्टिमध्येऽपि स एव परमार्थसत्यः॥

Verse 19

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

यथा सुवर्णं विकारोत्पत्तेः पूर्वं केवलं सुवर्णमेव, विकारनाशेऽपि पुनः सुवर्णमेव; मध्ये च नानानामभिः व्यवहार्यमाणं तदेव। एवं जगत्सृष्टेः पूर्वं प्रलयानन्तरं च स्थितिकाले च अहमेव केवलः॥

Verse 20

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

एतद् विज्ञानं त्र्यवस्थमङ्ग—जाग्रत् स्वप्न सुषुप्तिरूपं गुणत्रयजन्यं मनः। तदेव द्रष्टृ-दृश्य-नियन्तृभावेन त्रिधा भाति, समन्वयव्यतिरेकाभ्यां विविच्यते। एतत्सर्वातीतं यत् तुर्यं तदेव परं सत्यम्॥

Verse 21

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

यन्न पुरस्तान्न च पश्चान्मध्येऽपि न स्वतोऽस्ति, तद् व्यपदेशमात्रं नामरूपकल्पितम्। यत् परेण निर्मितं प्रकाशितं च, तत् तदेव परं वस्तु भवतीति मे मनीषा॥

Verse 22

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

यद्यपि वास्तवतोऽविद्यमानः, एष राजसवैकारिकसर्गो विभाति। यतः ब्रह्म स्वयंज्योतिः स्वयमेव प्रकाशते, ततो ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रं जगदिव प्रतिभाति॥

Verse 23

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥

Verse 24

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वमहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥

Verse 25

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभिर्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥

Verse 26

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणैर्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलैरहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥

Verse 27

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनःकषायः ॥

Verse 28

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुनः पुनः प्ररोहन् सन्तुदति, एवं मनोऽपक्वकषायकर्म कुयोगिनं सर्वसङ्गे विध्यति पुनः पुनः।

Verse 29

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

कुयोगिनो ये विहितान्तरायैर्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः, ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्।

Verse 30

करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसौ चोदित आनिपातात्; न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या।

Verse 31

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम्, स्वभावमन्यत् किमपीहमानमात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद।

Verse 32

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत्, न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्।

Verse 33

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम् अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥

Verse 34

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥

Verse 35

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥

Verse 36

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥

Verse 37

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥

Verse 38

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

अपरिपक्वयोगस्य युञ्जतो योगिनः काये कदाचिद् विविधैरुपसर्गैः पीड्येत; तस्मात् तत्रायं विधिर्विहितः।

Verse 39

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

योगधारणया कांश्चिद् धारणा-युक्तैरासनैश्च कांश्चित्; तपोमन्त्रौषधैश्च कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्।

Verse 40

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

कांश्चिदशुभदान् उपसर्गान् ममानुध्यानेन, नामसङ्कीर्तनादिभिः, योगेश्वरानुवृत्त्या वा शनैर्हन्यात्।

Verse 41

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

केचिद् धीरा विविधोपायैः देहमिमं सुकल्पं वयसि स्थिरं विधाय, अथ सिद्धये योगं युञ्जन्ति।

Verse 42

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

तत् देहसिद्धिर् न कुशलैः बहु मान्यते; तदर्थोऽयासो ह्यपार्थकः, शरीरस्य अन्तवत्त्वात्—वनस्पतेः फलस्येव।

Verse 43

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

योगं नित्यं निषेवतोऽपि काये कश्चित् कल्पतामियात्। मत्परः श्रद्धावान् मतिमान् तु देहसिद्ध्याशां नाश्रयेत्, योगविधीन् उत्सृज्य मां भजेत्॥

Verse 44

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

मदपाश्रयो योगी योगचर्यामिमां चरन्। नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः॥