Adhyaya 26
Purūravā’s Song of Renunciation and the Glory of Sādhu-saṅga
उद्धवाय श्रीकृष्णस्य वैराग्योपदेशः प्रवर्तते। विषयभोगिनां सङ्गदोषं दर्शयन् सः पुरूरवस ऐलस्योर्वश्याश्च इतिहासेन बन्धनमानसशास्त्रं प्रकाशयति। पुरूरवः स्वविलापगीते कामेन कालबोधः, मर्यादा, विद्या, राज्यं च तिरोहितमिति स्मरति; पुनःपुनर्भोगोऽपि तृष्णां न तर्पयति—घृतं वह्निमिव वर्धयति। ततः विवेकं प्राप्य देहस्य स्वामित्वं अनिश्चितं, सौन्दर्यं च मलिनताछादनमिति ज्ञात्वा देहासक्तिं निरर्थकां मन्यते। अन्ते कुत्सितसङ्गत्यागः साधुसङ्गग्रहणं च परं औषधमिति प्रतिपाद्यते; साधूनां वाणी सङ्गं छिनत्ति, ते संसारे तारिणी नौका, स्वजनाः, पूज्याश्रयश्चेति श्रीकृष्णः स्तौति। अन्ते पुरूरवः अन्तर्यामिणं भगवन्तं साक्षात्कृत्वा शान्तिं लभते; साधुसेवा-नामकीर्तनाधारितभक्तेः प्रवाहः प्रबलीभवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्मम् आस्थितः। आत्मस्थं परमात्मानम् आनन्दं समुपैति माम्॥
Verse 2
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥
ज्ञाननिष्ठया गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तः। गुणेषु मायामात्रेषु दृश्येष्ववस्तुतः वर्तमानोऽपि न अवस्तुभिः गुणैः युज्यते॥
Verse 3
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥
असतां शिश्नोदर-तृपां जनानां सङ्गं कदाचन न कुर्यात्। तेषामनुगतः तमसि अन्धे पतति, यथा अन्धोऽन्धमनुगच्छन्॥
Verse 4
ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥
बृहच्छ्रवाः सम्राड् ऐलः इमां गाथाम् अगायत। उर्वशी-विरहे मुह्यन्, शोकं संयम्य निर्विण्णताम् अगच्छत्॥
Verse 5
त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥
तां व्रजन्तीम् आत्मानं त्यक्त्वा, नृपो नग्नः उन्मत्तवत् अन्वगात्। विक्लवः विलपन्—“जाये, घोरे, तिष्ठ” इति—आह॥
Verse 6
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥
कामान् अनुजुषन् वर्ष-यामिनीः सायाह्ने, अतृप्त एव अभवत्। उर्वश्याकृष्ट-चेतनः स रात्रयः यान्तीः नायान्तीः न अवेद॥
Verse 7
ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥
ऐल उवाच—अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मल-चेतसः। देव्या गृहीत-कण्ठस्य, न आयुःखण्डा इमे स्मृताः॥
Verse 8
नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
सा स्त्री मां तथा व्यमोहत् यथा नाहं सूर्योदयास्तमयौऽपि अवेक्षे। वर्षपूगानां बहूनाम् अहानि बत वृथा गतान्युत॥
Verse 9
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः। क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः॥
Verse 10
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम्। यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन्॥
Verse 11
कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥
कुतस्तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वमेव वा। योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः॥
Verse 12
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा। किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्॥
Verse 13
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥
धिक् माम् स्वार्थस्याकोविदं मूर्खं पण्डितमानिनम् । ईश्वरतां प्राप्यापि स्त्रीभिर्गोखरवज्जितोऽस्मि ॥
Verse 14
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥
उर्वश्याः अधरासवं वर्षपूगान् सेवतोऽपि मे । कामो न तृप्यत्यात्मभूर्वह्निराहुतिभिर्यथा ॥
Verse 15
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं कोऽन्यो मोचयितुं प्रभुः । आत्मारामेश्वरं विना भगवन्तमधोक्षजम् ॥
Verse 16
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥
देव्याऽपि सूक्तवाक्येन बोधितस्य मम दुर्मतेः । महामोहो मनोगतो नापयात्यजितात्मनः ॥
Verse 17
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥
किमेतया मेऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः । द्रष्टुः स्वरूपाविदुषो यदहं यदजितेन्द्रियः ॥
Verse 18
क्वायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥
क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः। क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः॥
Verse 19
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्नेः श्वगृध्रयोः। किमात्मनः किं सुहृदामिति यो नावसीयते॥
Verse 20
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते। अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः॥
Verse 21
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ। विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम्॥
Verse 22
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित्। विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा॥
Verse 23
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न मनसि भाव उपजायते। यः प्राणानिन्द्रियाणि च न सम्यक् प्रयुङ्क्ते, तस्य मनः स्तिमितं शान्तिं गच्छति॥
Verse 24
तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्वर्ग: किमु मादृशाम् ॥ २४ ॥
तस्मात् स्त्रीषु स्त्रैणेषु च इन्द्रियैः सङ्गो न कर्तव्यः। विदुषामपि षड्वर्गोऽविस्रब्धः; किमु मादृशानाम्॥
Verse 25
श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥
श्रीभगवानुवाच—एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः स उर्वशीलोकमथो विहाय। आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोहः॥
Verse 26
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान्। सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः॥
Verse 27
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ताः समदर्शिनः। निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः॥
Verse 28
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥
हे महाभाग उद्धव, तेषु महाभागेषु साधुषु नित्यं मत्कथाः सम्भवन्ति; ताः जुषतां नृणां श्रवणकीर्तनरतानां पापं निश्चयेन प्रपुनन्ति।
Verse 29
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥
ये ताः मत्कथाः शृण्वन्ति, गायन्ति, आदरेण अनुमोदन्ति च, ते मत्पराः श्रद्दधानाश्च मयि भक्तिं विन्दन्ति।
Verse 30
भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥
साधो, मयि अनन्तगुणे ब्रह्मणि आनन्दानुभवात्मनि भक्तिं लब्धवत: किमन्यदवशिष्यते साध्यम्?
Verse 31
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥
यथा भगवन्तं विभावसुम् उपश्रयमाणस्य शीतं भयं तमोऽपि नश्यति, तथा साधून् संसेवत: जडता भयं अज्ञानं च विनश्यति।
Verse 32
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥
घोरे भवाब्धौ निमज्ज्योन्मज्जतां जनानां परमायणं सन्तो ब्रह्मविदः शान्ताः; ते मज्जतां दृढा नौः इव आप्सु उद्धरन्ति।
Verse 33
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥
अन्नं हि प्राणिनां प्राणः, आर्तानां शरणं त्वहम्। प्रेत्य नृणां वित्तं धर्मः; मम भक्ताः तु दीनभयभीतानां एकमेव आश्रयः॥
Verse 34
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
सन्तो दिव्यं चक्षुः प्रददति; बहिर्दर्शनं तु सूर्यः उदित एव ददाति। सन्त एव देवताः, सन्त एव बान्धवाः; सन्त आत्मा, अहमेव च॥
Verse 35
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
एवं उर्वश्याः सह लोकं प्रति निष्पृहः सन्, पुरूरवाः मुक्तसङ्गः आत्मारामः सन्, इमां महीम् अन्वचरत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames asat-saṅga as spiritually lethal because it normalizes sense-centered goals (genitals and belly) and reinforces deha-abhimāna, pulling the mind into guṇa-driven habits. The Bhāgavata’s logic is causal: association shapes desire, desire shapes action, and action deepens bondage. Hence the ‘blind following blind’ image—without tattva-jñāna and sādhu guidance, one’s trajectory is toward deeper ignorance rather than liberation.
Purūravā’s song is a confessional case study: despite royal power and prolonged enjoyment, he remains unsatisfied and becomes humiliated, revealing kāma’s insatiable nature. His reflections convert narrative into sādhana: he diagnoses lust, recognizes bodily beauty as māyā’s covering, and turns toward inner realization of the Paramātmā. The episode demonstrates that even elevated status cannot protect one from sense bondage without restraint and saintly association.
Kṛṣṇa identifies His devotees—peaceful, non-possessive, equal-visioned, fixed in Him—as the rescuing boat. This is not mere metaphor: devotees transmit divine vision through śravaṇa-kīrtana, cut attachments through truthful speech, and embody the Lord’s shelter (āśraya) in lived practice. Serving such devotees destroys fear and ignorance just as fire removes cold and darkness.
The repetition underscores a contemplative dismantling of deha-abhimāna: if the body’s proprietor cannot be decisively established—parents, spouse, employer, fire, animals, friends, or even the indwelling self—then obsessive attachment is irrational. The point is not nihilism but vairāgya grounded in discernment, redirecting identity from body to ātmā and devotion to the indwelling Lord.