Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
अस्मिन् अध्याये श्रीकृष्णः उद्धवं प्रति गुणत्रयस्य—सत्त्व-रजस्-तमसाम्—जीवने दृश्यलक्षणानि तथा सङ्गस्य स्वभावनिर्माणे प्रभावं निरूपयति। प्रत्येकगुणस्य आचार-मानसिकचिह्नानि निर्दिश्य, तेषां संयोगात् ‘अहं’ ‘मम’ इति मिश्रबुद्धिः तथा लौकिकव्यवहारः कथं जायते इति दर्शयति। गुणान् उपासनाप्रेरणाभिः, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थाभिः, देवासुरफलैः, उच्चनीचजन्मभिः, कर्म-ज्ञान-वास-श्रद्धा-आहार-सुखादिषु च संबध्नाति। अन्ते मोक्षक्रमः—सत्त्वेनोन्नतिः, सत्त्वयुक्तेन रजस्तमसोर्जयः, ततः गुणेष्वुदासीन्येन सत्त्वमपि अतिक्रम्य केवलं कृष्णभक्तौ अनन्यशरणागतिरेव—इति प्रतिपाद्यते, येन परेषु अध्यायेषु भक्तिनिष्ठा जीवस्य पूर्णस्वातन्त्र्यं च उपस्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे पुरुषवर्य, यथा यैः असम्मिश्रैर्गुणैः सङ्गात् पुमान् तादृशो भवति, तत् मे वचनं शृणु, सम्यगुपधारय।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यशःप्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यमः ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः । वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु ॥
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यशःप्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यमः ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः । वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु ॥
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
शमः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दयादिः स्वनिर्वृतिः—एते सत्त्वगुणस्य लक्षणानि। कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखं मदोत्साहः यशःप्रीतिः हास्यं वीर्यं बलोद्यमः—एते रजोगुणस्य। क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीः अनुद्यमः—एते तमोगुणस्य। सत्त्व-रजस्-तमसां वृत्तयः प्रायः वर्णिताः; अथ त्रिगुण-सन्निपातं शृणु।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
शमः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दयादिः स्वनिर्वृतिः—एते सत्त्वगुणस्य लक्षणानि। कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखं मदोत्साहः यशःप्रीतिः हास्यं वीर्यं बलोद्यमः—एते रजोगुणस्य। क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीः अनुद्यमः—एते तमोगुणस्य। सत्त्व-रजस्-तमसां वृत्तयः प्रायः वर्णिताः; अथ त्रिगुण-सन्निपातं शृणु।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
सन्निपातस्तु, उद्धव, “अहम्” “मम” इति या मति:—सा त्रिगुण-संमिश्रिता। मनोमात्रेन्द्रियासुभिः क्रियमाणो लोको व्यवहारोऽपि त्रिगुण-सन्निपात-आश्रित एव।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
धर्मेऽर्थे कामे च यदा जनः परिनिष्ठितो भवति, तदा तस्य प्रयत्नजन्याः श्रद्धा रतिः धनं च—एष गुणानां सन्निकर्षः प्रकाशते।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
प्रवृत्तिलक्षणे गृहाश्रमे यदा पुमान् निष्ठां गच्छति, स्वधर्मं चानुतिष्ठति, तदा गुणानां समितिः सैव दृश्यते।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
शमादिगुणैः युक्तं पुरुषं सत्त्वप्रधानम् अनुमीयात्। कामादिभिः रजोयुक्तं, क्रोधाद्यैः तमसा युतम् इति ज्ञेयम्॥
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
यदा नरः स्त्री वा निरपेक्षः स्वकर्मभिः भक्त्या मां भजति, तदा तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्॥
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
यदा आशिषः आशास्य स्वकर्मभिः मां भजेत, तं रजःप्रकृतिं विद्यात्। हिंसाम् आशास्य भजेत चेत् तामसम्॥
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः जीवस्य, न तु मे। चित्तजाः सन्तो भूतानां देहादिषु सज्जमानं निबध्यन्ति॥
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
यदा सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् एतरौ (रजस्तमसी) जयेत्, तदा पुमान् सुखेन धर्मज्ञानादिभिः युज्येत॥
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
यदा रजोगुणः सङ्गभेदचेष्टाकरः तमः सत्त्वं च जयति, तदा नरः यशः श्रियं च लब्धुं कर्मणा क्लेशं युङ्क्ते। रजसि स चिन्तां संघर्षं च अनुभवति॥
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
यदा तमोगुणः मूढो जडो रजः सत्त्वं च जयति, तदा स चेतनां आच्छाद्य जनं मूढं करोति। शोकमोहोपहतः स अतिनिद्रां करोति, मिथ्याशां भजते, परेषु हिंसां च दर्शयति॥
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
यदा चित्तं प्रसीदति इन्द्रियाणां च निर्वृतिः, देहेऽभयं मनसि चासङ्गता जायते। एतत् सत्त्वं विद्धि—यत्र मम पदस्य साक्षात्काराय अवसरः भवति॥
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
क्रियाबहुल्येन बुद्धेर्विकृतिः, चेतसामनिवृत्तिः, गात्राणामस्वास्थ्यं, मनसो भ्रान्तिश्च—एभिः लक्षणैः रजोगुणं निश्चिनुहि॥
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
यदा चित्तं सीदति विलीयते च, चेतसो ग्रहणेऽक्षमं भवति; मनो नष्टं ग्लानिं च प्रकटयति। एतत् तमोगुणस्य प्राधान्यं विद्धि॥
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं स्मृतम्। प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं मतम्॥
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
वनवासः सात्त्विको ज्ञेयो ग्रामवासो रजः स्मृतः। द्यूतसदनवासस्तु तामसो मन्निकेतनम्॥
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः। तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः॥
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी। तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा॥
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम्। राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि॥
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
निःसङ्गो विद्वान् अप्रमत्तो जितेन्द्रियः मामेव भजेत्। सत्त्वसंसेवया मुनिः रजस्तमसी चाभिजयेत्॥
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
युक्तः शान्तधीः नैरपेक्ष्येण सत्त्वमपि चाभिजयेत्। गुणैर्मुक्तो जीवः जीवहेतुं विहाय मामेव सम्पद्यते॥
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
जीवः गुणैः आशयसम्भवैश्च विनिर्मुक्तः मयैव ब्रह्मणा पूर्णः सन् तृप्यति। न बहिः नान्तरः भोगं चरति वा स्मरति॥
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.