Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
उद्धवं प्रति श्रीकृष्णस्य उपदेशः प्रवर्तते। अस्मिन्नध्याये भेदभ्रमनिवृत्त्यर्थं साङ्ख्यविवेचनं निरूप्यते। प्राक् प्रपञ्चप्रकाशात् द्रष्टृ-दृश्ययोः परब्रह्मणि अभेदः; लीलार्थं भोगेच्छावशात् तदेव प्रकृतिरूपेण जीवस्वरूपेण च विभज्यते। भगवद्दृष्ट्या गुणाः क्षोभ्यन्ते; ततो सूत्रं/महान्, अहङ्कारः, तन्मात्राणि, महाभूतानि, इन्द्रियाणि, तेषां अधिदेवताः च क्रमशः प्रादुर्भवन्ति; अण्डोत्पत्तिः, ततः ब्रह्मणा लोकव्यवस्थादीनां विसर्गः। अनन्तरं निरोधक्रमः—शरीर-जगत् तत्त्वानि भूतादिषु, गुणेषु, देवतासु, मनसि, अहङ्कारे, गुणेषु, अव्यक्ते, काले, महापुरुषे च लीयन्ते; अन्ते केवलः परमात्मा अवशिष्यते। एषा विद्या सूर्योदयवत् तमो नाशयति, द्वैतप्रवेशं च निवारयति; ततः विवेकस्य भक्तौ दृढप्रयोगः संशयनिवृत्तिश्च सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—अथ ते साङ्ख्यं पूर्वैः सम्यग्विनिश्चितं सम्प्रवक्ष्यामि; यद्विज्ञाय पुमान् सद्य एव वैकल्पिकं भ्रमं जह्यात्।
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
आदौ कृतयुगे तथा प्रलयकाले च, विवेकनिपुणेषु सर्वेषु, ज्ञानम् अर्थश्च एकमेव अविकल्पितम् आसीत्; द्रष्टा दृश्येनाभिन्नः एकाकीव स्थितः।
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
स एव परं सत्यं तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितं वाङ्मनोऽगोचरं बृहत्; स द्विधा समभवत्—प्रकृतिर् जीवाश्च तस्य भोगेच्छया प्रवृत्ताः।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
तयोरेकतरोऽर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका—सूक्ष्मकारणैः स्थूलकार्यैश्च युक्ता; अन्यतमो भावो ज्ञानस्वरूपः पुरुषः, भोक्ता इति चाभिधीयते।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः, मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च; बद्धजीवानां शेषेच्छापूरणाय प्रादुरभवन्।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः; ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः, जीवविमोहकारणम्।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत्; तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः—अहङ्कारः।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
तामसाहङ्कारात् तन्मात्राणि समुत्पन्नानि, तेषां च स्थूलभूतानां जननम् अभवत्। राजसाहङ्कारात् इन्द्रियाणि, सात्त्विकात् वैकृतात् एकादश देवता अभवन्॥
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
मया सञ्चोदिताः सर्वे भावाः संहत्य विधिवत् प्रवृत्ताः; ते समवायेन अण्डं जनयामासुः, यत् मम उत्तमम् आयतनम्॥
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
तस्मिन् सलिलसंस्थिते अण्डे अहं स्वयम् अभवम्। मम नाभ्याः विश्वाख्यं पद्मं समभूत्, तत्र च आत्मभूः ब्रह्मा॥
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
सः विश्वात्मा ब्रह्मा मदनुग्रहात् रजसा युक्तः तपसा सम्यक् युक्तो भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा लोकान् सपालान् असृजत्॥
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
स्वर्लोकः देवानाम् ओकः स्थापितः, भुवर्लोकः भूतानां पदम्, भूर्लोकः मर्त्यादीनां निवासः। मोक्षार्थिनः सिद्धाः एतत् त्रितयात् परं नीयन्ते॥
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
प्रभुः ब्रह्मा भूमेरधोऽसुराणां नागानां च लोकमसृजत्। एवं त्रिलोक्यां त्रिगुणात्मकेषु कर्मसु यथायोग्यं सर्वा गतयः व्यवस्थिताः॥
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
योगतपोन्यासैः महर्जनस्तपःसत्यलोकाख्याः अमला गतयः प्राप्यन्ते। भक्तियोगेन तु मदीयं परं धाम एव लभ्यते॥
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् व्यवस्थितम्। अस्मिन् गुणप्रवाहे जीवः कदाचिदुन्मज्जति कदाचिन्निमज्जति॥
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
अस्मिन् जगति यः कश्चिदणुर्बृहत् कृशः स्थूलो वा भावः दृश्यते, स सर्वः प्रकृत्या पुरुषेण च उभयसंयुक्त एव॥
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
यस्य य आदिरन्तश्च स एव तस्य मध्यं च सन् दृश्यते। विकारो व्यवहारार्थो नामरूपकल्पितः, यथा तैजसपार्थिवयोः सुवर्णमृदादीनाम्॥
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
यत् उपादाय पूर्वो भावोऽपरं विकुरुते, यदा यस्य आदिरन्तौ तदेव तस्य सत्यं कथ्यते।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
प्रकृतिर्यस्योपादानं, पुरुषः परोऽस्य आधारः; कालः सतोऽभिव्यञ्जकः। तत् त्रितयं ब्रह्म, तदहमेव।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
यावद् ईक्षणं भगवतः प्रकृतौ वर्तते, तावद् अयं सर्गः पौर्वापर्येण नित्यशः प्रवर्तते, महान् गुणविसर्गः।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
विराड्रूपस्याहं आधारः, लोककल्पविकल्पकः; पञ्चभूतसमन्वयेन भुवनैः सह पञ्चत्वाय विशेषाय च कल्पते।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
प्रलये मर्त्यदेहोऽन्ने लीयते, अन्नं धानासु, धानाः भूमौ, भूमिर्गन्धे; गन्धोऽप्सु, आपो रसे, रसो ज्योतिषि, ज्योति रूपे; रूपं स्पर्शे, स्पर्शो वायौ, वायुरम्बर, अम्बरं शब्दतन्मात्रे; इन्द्रियाणि स्वयोनिषु, योनिर्मনসি, मनो वैकारिकेऽहङ्कारे; शब्दो भूतादौ, भूतादिर्महति, महान् गुणेषु, गुणा अव्यक्ते, अव्यक्तं काले, कालो महापुरुषे, स जीवो मय्यजे; अहमेव केवल आत्मा, आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
यथा व्योम्नि तमोऽर्कोदयेन नश्यति, तथैव एतत् प्रलय-विज्ञानं गम्भीर-शिष्यस्य मनसि द्वैत-भ्रमं निवारयति; यदि कदाचिद् हृदि माया प्रविशेत्, तत्र स्थातुं न शक्नोति।
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
एषः साङ्ख्य-विधिः मया परावर-दृशा प्रतिलोमानुलोमाभ्यां प्रोक्तः, यः संशय-ग्रन्थिं भिनत्ति तथा भ्रमं नाशयति।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).