Adhyaya 23
The Song of the Avantī Brāhmaṇa (Avanti-brāhmaṇa-gītā): Mind as the Root of Suffering and Equanimity Amid Insult
उद्धवेन विनयेन परं शिक्षां प्रार्थिते श्रीकृष्णो लोकनिन्दा-कठोरवाक्यादिभिः साधूनामपि चित्तविक्षेपः स्यात् इति व्यावहारिकं विषयं दर्शयति। योगोपायं प्रकाशयन् स धनाढ्यस्य अवन्ती-ब्राह्मण-वणिजः कथां कथयति—कृपणता, क्रोधः, धर्मोपेक्षा च तस्य बान्धवान् देवताश्च विमुखीकृत्य सर्वधन-समर्थननाशं जनयन्ति। ततो वैराग्येन स संन्यासं गृह्णाति, मौनेन भ्रमन् पुनःपुनः अपमानं सहते—भिक्षापात्रचौर्यं, उपहासः, प्रहारः, मिथ्याभियोगाश्च। स न प्रतिकरोति; दैवकृपया स्वदुःखं मन्यते, ‘गीतां’ च आरभते—सुखदुःखयोः कारणं न जनाः, न देवाः, न देहः, न ग्रहाः, न कर्म, न कालः; मन एव गुणदृष्ट्या अहङ्कारवशात् द्वैतं कल्पयति। मनोजयः योगसारः, श्रीकृष्णपादपद्माश्रयः अज्ञानतरणोपाय इति निष्कर्षः। ततः कृष्णः उद्धवं प्रति उपदिशति—मयि बुद्धिं स्थापय, मनो निगृह्य द्वन्द्वातीतो भव; अनन्तरं व्यवस्थिततरयोगशिक्षायाः भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं भागवतमुख्येन उद्धवेनाशंसितः सन् दाशार्हमुख्यः मुकुन्दो भृत्यवचः सभाजयन्; ततः श्रवणीयवीर्यस्तं प्रत्युवाच।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे बार्हस्पत्य, अत्र लोके दुर्जनैरुक्तैर्दुरुक्तैः क्षोभितं मनः स्वयमेव पुनः समाधातुं समर्थः साधुर्वै नास्ति।
Verse 3
न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥
मर्मगैर्बाणैर्विद्धः पुमान् न तथा तप्यते, यथा मर्मस्थाः असतां परुषेषवो हृदि तुदन्ति।
Verse 4
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥
उद्धव, अत्र महत्पुण्य इति हासोऽयं कथ्यते; तमहं ते वर्णयिष्यामि। सुसमाहितो भूत्वा शृणु॥
Verse 5
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
केनचिद् भिक्षुणा दुर्जनैः परिभूतेन गीतम्। स धृतिमान् निजकर्मविपाकं स्मरन् तस्थौ॥
Verse 6
अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥
अवन्तिषु कश्चिद् द्विजोऽतीव श्रीमानाढ़्यतमोऽभूत्। वार्तावृत्तिः कदर्यः कामी लुब्धोऽतिकोपनः॥
Verse 7
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥
ज्ञातयोऽतिथयश्चास्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः। शून्यावसथे काले स्वयमपि कामैरनर्चितः॥
Verse 8
दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥
दुःशीलस्य कदर्यस्य पुत्रबान्धवाः द्रुह्यन्ते। दाराः दुहितरो भृत्याश्च विषण्णा नाचरन् प्रियम्॥
Verse 9
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥
एवं यक्षवत् वित्तं रक्षतः कृपणस्य तस्य, उभयलोकयोः च्युतस्य, धर्मकामविहीनस्य ब्राह्मणस्य पञ्चयज्ञदेवताः क्रुद्धा अभवन्।
Verse 10
तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥
हे भूरिद उद्धव, तासां देवतानामवध्यानात् तस्य पुण्यस्कन्धो विस्रस्तः; अर्थोऽपि निधानं जगाम, बह्वायासपरिश्रमसञ्चयः सर्वथा नष्टोऽभवत्।
Verse 11
ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥
ज्ञातयः किञ्चित् जगृहु: किञ्चिद् दस्यवः, उद्धव; किञ्चिद् दैवतः, किञ्चित् कालतः, किञ्चित् ब्रह्मबन्धोः नृपार्थिवात् च।
Verse 12
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः, स्वजनैश्च उपेक्षितः, दुरत्ययां चिन्ताम् आप।
Verse 13
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
एवं दीर्घं ध्यायतः नष्टरायस्य तपस्विनः, खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य, सुमहान् निर्वेदः अभवत्।
Verse 14
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृश: ॥ १४ ॥
ब्राह्मण उवाच— अहो महत्कष्टम्! वृथैवात्मानं मेऽनुतापितम्; न धर्माय न कामाय, यस्यार्थायास ईदृशः॥
Verse 15
प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
कदर्याणामर्थाः प्रायेण न कदाचन सुखाय; इहात्मोपतापाय, मृतस्य नरकाय च॥
Verse 16
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥
यशस्विनां शुद्धं यशो गुणिनां श्लाघ्यगुणाश्च; लोभः स्वल्पोऽपि तान् हन्ति, श्वित्रो रूपमिव प्रियम्॥
Verse 17
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशेऽपभोगे च नृणामायासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमश्च॥
Verse 18
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः । भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्॥
Verse 19
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
स्तेयं हिंसा अनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः । भेदो वैरम् अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ एते पञ्चदशानर्था अर्थमूला मता नृणाम् । तस्माद् अनर्थम् अर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥
Verse 20
भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥
भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा । एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः ॥
Verse 21
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥
Verse 22
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥
Verse 23
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥
Verse 24
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥
देवर्षिपितृभूतज्ञातिबन्धुभागिभ्यः स्ववित्तम् असंविभज्य आत्मानं च न पोषयन् यक्षवित्त इव धनं रक्षन् अधः पतति।
Verse 25
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥
प्रमत्तस्य मम व्यर्थार्थेहया वित्तं वयो बलं च नष्टम्; कुशलाः एतैः सिद्धिं साधयन्ति, अहं तु जरठः सन् इदानीं किं साधये?
Verse 26
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥
कस्मात् विद्वान् व्यर्थार्थेहया पुनःपुनः सङ्क्लिश्यते? नूनं कस्यचित् मायया अयं लोकः सुविमोहितः।
Verse 27
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥
मृत्युना ग्रस्यमानस्य धनैः किं, धनदैर्वा किं, कामैर्वा कामदैरुत? कर्मभिर्वा किं, यैः पुनर्जन्मैव जायते?
Verse 28
नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥
नूनं मे सर्वदेवमयो हरिर्भगवान् तुष्टः; येनाहं एतां दशां नीतः, आत्मनः निर्वेदः संसारसागरात् तारकः प्लव इव जातः।
Verse 29
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
Verse 30
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
Verse 31
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
Verse 32
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
Verse 33
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
Verse 34
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥
केचित् तस्य त्रिवेणुं जगृहुः, केचित् पात्रं कमण्डलुं च; अन्ये पीठम्, अक्षसूत्रं, कन्थां चीराणि च केचन। तानि प्रदर्श्य पुनरिव दातुमिच्छन्त इव, पुनस्तानि मुनितोऽपाहरन्॥
Verse 35
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥
सरित्तटे भैक्ष्यसम्पन्नमन्नं भुञ्जानस्य तस्य, पापिष्ठा मूत्रयन्ति तस्मिन्नन्ने; तस्य मूर्ध्नि च ष्ठीवन्ति॥
Verse 36
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥
मौनव्रतं धृतवन्तं तं यतवाचं वाचयन्ति; न वक्ति चेत् दण्डैस्ताडयन्ति। अपरे वाग्भिस्तर्जयन्ति— ‘स्तेनोऽयम्’ इति। केचित् रज्ज्वा बध्नन्ति— ‘बध्यतां बध्यताम्’ इति क्रोशन्तः॥
Verse 37
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥
केचित् तमवजानन्तः क्षिपन्ति— ‘एष धर्मध्वजः शठः; क्षीणवित्तः स्वजनोज्झितः, इमां वृत्तिमग्रहीत्’ इति॥
Verse 38
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
केचित् विहसन्ति— ‘अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव; मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चयः’ इति। अपरे दुर्वातयन्ति; केचित् द्विजं तं शृङ्खलाभिर्बबन्धुर्निरुरुधुः, यथा क्रीडनकं पशुमिव॥
Verse 39
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
केचित् तं विहसन्ति—“पश्यत, एष महासारः धृतिमान् गिरिराडिव; मौनेनार्थं साधयति बकवत् दृढनिश्चयः।” अन्ये तु दुर्वातं तस्मै प्रयच्छन्ति; केचित् चैनं द्विजं शृङ्खलाभिर्बबन्धुः निरुरुधुश्च, यथा क्रीडनकं पशुम्।
Verse 40
एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥
एवं स अबुध्यत—यत् भौतिकं दैविकं दैहिकं च दुःखं, तदात्मनो दिष्टं; तस्मात् यत् यत् प्राप्तं, तत् तत् अवश्यं भोक्तव्यमिति।
Verse 41
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥
नराधमैः परिभूतः अपि, स्वधर्मस्थः स सात्त्विकीं धृतिमास्थाय, पातयद्भिः तैः सह अपि न विचचाल; ततः स इमां गाथामगायत।
Verse 42
द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥
द्विज उवाच—नायं जनो मे सुखदुःखहेतुः, न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाḥ। मनः परं कारणमामनन्ति, संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत्॥
Verse 43
मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥
मनो गुणान् वै सृजते बलीयस्, ततश्च कर्माणि विलक्षणानि। शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि, तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति॥
Verse 44
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥
देहे मनसा सह समीहमानस्यापि परमात्मा अनीहः, हिरण्मयः स्वप्रकाशज्ञानसम्पन्नः; मत्सखः साक्षीभूतोऽपि तिष्ठति। अहं तु अणुजीवः मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य विषयकामान् जुषन् गुणसङ्गेन निबद्धोऽस्मि।
Verse 45
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रवणं च कर्माणि च सद्व्रतानि—एते सर्वे मनोनिग्रहपर्यवसानाः। परो हि योगो मनसः समाधिः, परमेश्वरे एकाग्रता।
Verse 46
समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥
यस्यान्तःकरणं समाहितं प्रशान्तं च, दानादिभिः तस्य किं कृत्यम् इह? यस्य तु मनोऽसंयतं विनश्यत्, तस्य दानादिभिः अपि परं किम्—किं फलम् एभिः?
Verse 47
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥
मनोवशे ह्यन्ये देवा इन्द्रियगणाः पुरा बभूवुः; मनश्च न कस्यचित् वशं समेति। स भीष्मो देवः सहसः सहीयान्; तं वशे यः युञ्ज्यात् स एव देवदेवः, सर्वेन्द्रियाणां स्वामी।
Verse 48
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगं हृदयं तुदन्तं मनः—तन्न विजित्य केचित्। मर्त्याः विमूढाः परेषु असद्विग्रहं कुर्वन्ति; मित्राणि उदासीनरिपून् इति विभजन्ति।
Verse 49
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥
ये देहं मनोमात्रकृतमिमं गृहीत्वा ममाहमिति अन्धधियः मनुष्याः; ‘एषोऽहम्, अन्योऽयम्’ इति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि निरन्तरं भ्रमन्ति॥
Verse 50
जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥
यदि जनाः सुखदुःखयोः हेतव इति चेत्, तर्हि अत्रात्मनः कः प्रसङ्गः? एते हि भौमयोः देहयोः संस्पर्शजाः। यथा स्वदद्भिः दन्तैः जिह्वा क्वचित् सन्दश्यते, तदा वेदनायां कस्मै कुप्येत्?
Verse 51
दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥
यदि देवताः—इन्द्रियाधिष्ठात्र्यः—दुःखस्य हेतव इति चेत्, तर्हि आत्मनः कथं तत्र विकारः? क्रिया-प्रतिक्रिये इमे विकारिणाम् इन्द्रियाणां तदधिष्ठातॄणां च परस्परव्यवहारमात्रे। यदा अङ्गमङ्गेन स्वदेहे निहन्यते, तदा पुरुषः कस्मै क्रुध्येत्?
Verse 52
आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥
यदि आत्मैव सुखदुःखहेतुः स्यात्, तर्हि तत्र अन्यत् किम्—तत् तस्य निजस्वभाव एव। न ह्यात्मनोऽन्यदस्ति; यदि अन्यदिव दृश्येत, तन्मृषा स्यात्। अतः अस्मिन् मते सुखं न दुःखं च; कस्मात् आत्मनि वा परेषु वा क्रोधः?
Verse 53
ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥
यदि ग्रहाः सुखदुःखयोर्निमित्तं चेत्, तर्हि अजातस्य अजस्य जनस्य आत्मनः तैः सह कः सम्बन्धः? ग्रहप्रभावो हि जातवस्तुष्वेव। अपि च ज्योतिषविदः ग्रहैर्ग्रहस्यैव पीडां वदन्ति। अतः ग्रहदेहभिन्नः जीवः कस्मै क्रुध्येत्?
Verse 54
कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥
यदि कर्मैव सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, तर्हि आत्मनः किमत्र? जडदेहस्य चेतनात्मनश्च भेदे कर्मकल्पना जायते। देहोऽचेतनः, आत्मा तु सुपर्ण इव परः; कर्ममूलं न कस्यचित्, तस्मात् कस्मै क्रोधः?
Verse 55
कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥
यदि कालः सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, तर्हि आत्मनः किमत्र? कालो भगवतः शक्तिव्यक्तिः, जीवाश्च तस्यैव शक्त्यंशाः। अग्निर्न स्वज्वालां दहति, न हिमं स्वशीतं बाधते। आत्मा द्वन्द्वातीतः; तस्मात् कस्मै क्रुध्येत?
Verse 56
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥
न केनचित् क्वापि कथञ्चन परस्य परस्य आत्मनः द्वन्द्वोपरागः परतः स्यात्। अहङ्कार एव संसृतिरूपिणः सुखदुःखानुभवस्य कारणम्। एतद् यः प्रबुद्धः स भूतैः किञ्चिदपि न बिभेति।
Verse 57
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥
एतां परात्मनिष्ठां पूर्वतमैर्महर्षिभिराचार्यैश्च अध्यसितां स आस्थाय, अहं मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव दुरन्तपारं तमःसमुद्रं तरिष्यामि।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥
श्रीभगवानुवाच—एवं नष्टद्रविणे निर्विद्य गतक्लमः स मुनिः प्रव्रज्य गां पर्यटमानः। असद्भिरपि निराकृतः स्वधर्मादकम्पितः स इमां गाथाम् आह।
Verse 59
सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥
पुरुषस्य सुखदुःखानुभवस्य कारणं नान्यत्; स्वात्मविभ्रम एव। मित्रोदासीनरिपुभेददृष्टिः तथा तदाधारितः संसारः तमसा कृत एव।
Verse 60
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥
तस्मात् तात, सर्वात्मना धिया मय्यावेशितया मनो निगृहाण। एष एव योगशास्त्रस्य सारः योगसङ्ग्रहः।
Verse 61
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥
यः एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः धारयन्, श्रावयन्, शृण्वन् च, स द्वन्द्वैः कदाचिदपि नाभिभूयते।
Frequently Asked Questions
Because the story converts abstract yoga into lived proof: when insult, poverty, and social rejection arrive, the practitioner must locate causality correctly. The Avantī brāhmaṇa demonstrates nirodha in practice—he withdraws from reactive blame and fixes responsibility on the mind’s misidentification, thereby remaining steady in dharma and devotion.
He systematically rejects external causes (other people, demigods, the body and senses, planets, karma, and time) as ultimate explanations and identifies the mind as the primary constructor of duality. The mind, empowered by the guṇas and shaped by false ego, projects ‘friend/enemy’ narratives and thus perpetuates saṁsāra; pacifying it through higher fixation ends the tyranny of dualities.
Rowdy, impious townspeople insult him—stealing his staff and bowl, contaminating his food, mocking his silence, and even chaining him. Their behavior serves as the text’s stress-test: genuine renunciation is not validated by social honor but by inner steadiness, forgiveness, and unwavering orientation to the Supreme.
They function as an ethical taxonomy of lobha’s downstream effects—showing how wealth-obsession breeds social violence (theft, lying, enmity), psychological agitation (pride, anger, envy), and addiction (intoxication, gambling, sexual danger). The list supports the chapter’s renunciation logic: greed corrodes both dharma and peace, making mind-control and detachment necessary for real benefit (paramārtha).
It follows the devotional intimacy of Uddhava’s inquiry by addressing a concrete obstacle to sādhana—insult and mental disturbance—through a narrative parable. It then transitions forward by distilling the takeaway as the ‘essence of yoga’: fix intelligence on Kṛṣṇa and control the mind, setting the stage for subsequent chapters to elaborate systematic practices of yoga, knowledge, and devotion.