Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
उद्धवगीतात् श्रीकृष्णस्य स्नेहपूर्णोपदेशः प्रवर्तते। उद्धवः पृच्छति—केचित् मुनयः सृष्टेः तत्त्वानि २८, २६, २५, १७ इत्यादि भिन्नसंख्याभिः कुतः गणयन्ति? श्रीकृष्णः वदति—सूक्ष्मस्थूलतत्त्वानां परस्परव्याप्त्या मम मायया च विविधदृष्टयः सम्भवन्ति, अतः भिन्ना गणना अपि सत्यविरोधिनी न भवति। ततः साङ्ख्यस्य मुख्यविन्यासान् व्याचष्टे—गुणाः, तेषां क्षोभकरः कालः, महत्तत्त्वम्, अहङ्कारस्य त्रिविधपरिणामः, तथा अध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकत्रयदृष्टिः। अनन्तरं उद्धवः पृच्छति—पुरुषः (जीवः) प्रकृत्या सह कथं परस्परनिवासीव दृश्यते? श्रीकृष्णः भोक्तारं प्रकृतेः पृथक् दर्शयन् बद्धदृष्टौ तयोः कार्यसम्बन्धं प्रकाशयति। अन्ते संसरणस्य व्यवहारं निरूपयति—कर्ममनोऽिन्द्रियाणि संस्कारान् देहाद् देहान्तरं वहन्ति; ‘जन्म’ ‘मृत्यु’ च निरन्तरपरिणामे पुनरभिमानमात्रे। इन्द्रियभोगविरक्तिं निन्दां सहिष्णुतां च साधकस्य आवश्यकतां सूचयन् अध्यायः समाप्तः।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्रीउद्धव उवाच— विश्वेश प्रभो, ऋषिभिः कति तत्त्वानि सङ्ख्यातानि? त्वया मया श्रुतं नवैकादशपञ्चत्रीणि— अष्टाविंशतिः। केचित् षड्विंशतिं, अपरे पञ्चविंशतिं; केचित् सप्त, नव, षट्, चत्वारि, एकादश; अन्ये सप्तदश, षोडश, त्रयोदश इति वदन्ति। एतेषां पृथक्सङ्ख्यानां किमभिप्रायः? आयुष्मन्, तदस्मान् वक्तुमर्हसि।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्रीउद्धव उवाच— विश्वेश प्रभो, ऋषिभिः कति तत्त्वानि सङ्ख्यातानि? त्वया मया श्रुतं नवैकादशपञ्चत्रीणि— अष्टाविंशतिः। केचित् षड्विंशतिं, अपरे पञ्चविंशतिं; केचित् सप्त, नव, षट्, चत्वारि, एकादश; अन्ये सप्तदश, षोडश, त्रयोदश इति वदन्ति। एतेषां पृथक्सङ्ख्यानां किमभिप्रायः? आयुष्मन्, तदस्मान् वक्तुमर्हसि।
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्रीउद्धव उवाच— विश्वेश प्रभो, ऋषिभिः कति तत्त्वानि सङ्ख्यातानि? त्वया मया श्रुतं नवैकादशपञ्चत्रीणि— अष्टाविंशतिः। केचित् षड्विंशतिं, अपरे पञ्चविंशतिं; केचित् सप्त, नव, षट्, चत्वारि, एकादश; अन्ये सप्तदश, षोडश, त्रयोदश इति वदन्ति। एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानां यद्विवक्षया पृथक् गायन्ति; आयुष्मन्, इदं नो वक्तुमर्हसि।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
श्रीभगवानुवाच— सर्वत्र सर्वतत्त्वानां सन्निधाने युक्तमेव, यथा ब्राह्मणाः पृथक् भाषन्ते। मदीयां मायामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम्? तस्मात् ते सर्वेऽपि सत्याविरोधेन यथाशक्ति विवेचयन्ति।
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा। एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः॥
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम्। प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति॥
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ। पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम्॥
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च। पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः॥
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम्। यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात्॥
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
अनाद्यविद्यावृतस्य पुरुषस्य स्वात्मवेदनं स्वतो न सम्भवति; अतः परतत्त्ववित् अन्यः कश्चिद् ज्ञानदः स्यात्॥
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
पुरुषेश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यम् अण्वपि; तदन्यकल्पना व्यर्था, ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः॥
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
प्रकृतिः गुणसाम्यरूपा; गुणा न आत्मनः, प्रकृतेरेव। सत्त्व-रजस्-तमांसि सृष्टि-स्थिति-प्रलयहेतवः॥
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म, तमोऽज्ञानमिहोच्यते। गुणव्यतिकरः कालः, स्वभावः सूत्रमेव च॥
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तं महत्तत्त्वम् अहङ्कारः नभोऽनिलः। ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वानि मे नवोक्तानि॥
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः घ्राणं जिह्वा—एतानि पञ्च ज्ञानशक्तयः, हे उद्धव। वाक् पाणी उपस्थः पायुः अङ्घ्रयः—एतानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; मनः तु उभयात्मकम्।
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपं चेति ज्ञानार्थाः। गमनं वचनम् उत्सर्गः शिल्पं च—कर्मेन्द्रियाणां प्रवृत्तयः।
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
सर्गादौ प्रकृतिः कार्यकारणरूपिणी सत्त्वादिगुणैः स्वं रूपं धारयति। पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मा तां न प्रविशति; केवलं ईक्षते।
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
व्यक्तादयो धातवः पुरुषेक्षया विकुर्वाणाः स्वस्वशक्तिं लभन्ते। ते प्रकृतेर्बलात् संहता लब्धवीर्याः अण्डं सृजन्ति।
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
केचित् सप्त धातव इति मन्यन्ते—पृथिव्यादयः पञ्च, ज्ञानं च आत्मा, उभयाधारः परमात्मा च। एतेभ्यः सप्तभ्यः देह इन्द्रियाणि प्राणाश्च सर्वं भौतिकं च जायते।
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च पञ्चमहाभूतानि षष्ठः परः पुमान्। स एव स्वात्मसम्भूतैर्भूतैः संयुक्तः सृष्ट्वेदं जगत् तदन्तः स्वयं समपाविशत्॥
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
चत्वार्येवेति केचिदाहुः—तेज आपोऽन्नं च आत्मनः जातानि। तैर्भूतैः इदं जगज्जातं, यत्र सर्वस्य भौतिकस्य जन्मावयविनः प्रवृत्तिः॥
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
सङ्ख्याने सप्तदशके पञ्च महाभूतानि पञ्च तन्मात्राणि पञ्चेन्द्रियाणि च। एकं मनश्च आत्मा च—एवं सप्तदशः स्मृतः॥
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते। भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश—परः पुमान् सहितः॥
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
एकादशत्वे आत्मा महाभूतानि इन्द्रियाणि च। अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नव—इति केचन मन्यन्ते॥
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
इति नानाविधप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम्। सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वात्; विदुषां किमशोभनम्॥२५॥
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
श्रीउद्धव उवाच—प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ। अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः। प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि॥२६॥
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि। छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः॥२७॥
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः। त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः॥२८॥
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ। एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः॥२९॥
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
मम प्रिय उद्धव! मम गुणमयी माया त्रिगुणैः प्रवर्तमाना नानाविधं सृष्टिवैचित्र्यं तथा तद्ग्राहिणीं विकल्पबुद्धिं च गुणैरेव विधत्ते। एष वैकारिकः परिणामः त्रिधा—अध्यात्मम्, अधिदैवम्, अधिभूतम्—इति ज्ञायते।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
दृक् रूपं चक्षुरन्ध्रे सूर्यप्रतिबिम्बं च परस्परं प्रकाशयन्ति; किन्तु खे स्थित आदित्यः स्वयमेव प्रकाशते। एवं सर्वभूतानामादिकारणः परात्मा तेषामपरोऽपि स्वानुभूतिप्रकाशेन सर्वप्रकाश्यवस्तूनां परमं कारणं भवति।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
एवं त्वक्-श्रवण-चक्षु-रसना-घ्राणादीनि इन्द्रियाणि तथा चित्तयुक्तं मनो-बुद्ध्यहङ्कारादि सूक्ष्मकार्यं च—एतत् सर्वं इन्द्रियं, विषयः, अधिदेवता इति त्रिविधभेदेन विचार्यते।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
गुणक्षोभे सति यः प्रधानमूलात् महतः प्रसूतः विकारः स अहङ्कारः त्रिवृद् भवति—वैकारिकः (सात्त्विकः), ऐन्द्रियः (राजसः), तामसश्च। स एव मोहस्य विकल्पस्य च हेतुः।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
परात्मनि अपूर्णपरिज्ञानात् ‘अस्ति’ ‘नास्ति’ इति भिदार्थनिष्ठो यः विवादः स पदार्थद्वैतबोधाय एव प्रवर्तते। स व्यर्थोऽपि, मत्तः स्वात्मनः परावृत्तधियः जनाः स्वलोकात् तं त्यक्तुं न शक्नुवन्ति।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
श्रीउद्धव उवाच—हे प्रभो, स्वकृतकर्मभिः फलाभिसन्धिना येषां बुद्धिः त्वत्तः परावृत्ता, ते कथं उच्चावचान् देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
हे गोविन्द, एतत् मम आख्याहि; अनात्मभिः एषोऽर्थो दुर्विभाव्यः। लोके माया-वञ्चिताः प्रायशः विद्वांसोऽपि एतद् न जानन्ति।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
श्रीभगवानुवाच—नृणां मनः कर्ममयं, पञ्चभिरिन्द्रियैः युतम्। लोकात् लोकं प्रयात्यन्यं; आत्मा तदनुवर्तते।
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
मनः विषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् च ध्यायन्, कर्मतन्त्रेण बद्धम् उद्यत् सीदत् इव दृश्यते। तदनु स्मृतिः शाम्यति, भूत-भविष्य-विवेकशक्तिः नश्यति।
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
विषयाभिनिवेशेन जन्तुः पुनः आत्मानं न स्मरेत्। कस्यचिद् हेतोः पूर्वदेहस्मृत्यत्यन्तविस्मृतिः या, सा ‘मृत्युः’ इति कथ्यते।
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
हे भूरिद उद्धव, जन्म नाम पुंसः सर्वभावेन नूतनदेहे आत्मतया तादात्म्यं; यथा स्वप्नमनोरथयोः अनुभवं सत्यत्वेन पूर्णतया गृह्णाति तथा देहं स्वीकुरुते।
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
यथा स्वप्नं मनोरथं च अनुभवन् असौ प्राक्तनं न स्मरति, तथा वर्तमानदेहे स्थितोऽपि पूर्वसत्त्वं विस्मृत्य आत्मानं तत्र पूर्वमिव, च इह अपूर्वमिव पश्यति।
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
इन्द्रियायनस्य मनसः सृष्ट्या देहतादात्म्ये कृते, वस्तुनि त्रैविध्यं (उत्तममध्यमाधमभेदः) आत्मनि इव भाति; एवं जनः बहिरन्तर्भेदं स्वयमेव जनयति, यथा पुरुषः असज्जनं पुत्रं जनयेत्।
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
नित्यदा हि, हे अङ्ग उद्धव, भूतानि भवन्ति न भवन्ति च; कालेन अलक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तद् न दृश्यते।
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
यथा अर्चिषां, स्रोतसां, फलानां वा वनस्पतेः परिवर्तनावस्थाः, तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताḥ।
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
यथा दीपस्य बह्वर्चिषः क्षणक्षणं जायन्ते विक्रियन्ते नश्यन्ति च, तथापि मोहबुद्धिर्नरः क्षणदृष्टां ज्योतिं “एष दीपस्य प्रकाशः” इति मिथ्या वदति। यथा च प्रवहतो नद्याः नवं नवं जलं गच्छति, मूढः तु एकदेशं पश्यन् “एतदेव नदीजलम्” इति ब्रूते। एवं देहस्य निरन्तरपरिणामेऽपि मृषायुषो जनाः देहावस्थामेवात्मत्वेन मिथ्या मन्यन्ते।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
न स्वस्य कर्मबीजेन कश्चिदात्मा जायते; न चामरः सन् म्रियते। भ्रान्त्या जीवो जन्ममरणवद् दृश्यते, यथाग्निर्दारुसंयोगे प्रादुर्भावनिवृत्तिमानिव लक्ष्यते।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
निषेकः गर्भधारणं जन्म बाल्यं कौमारं यौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरिति देहस्य नवावस्थाः ॥
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
एताः शरीरस्योच्चावचाः स्थितयो मनोऽभिलाषमय्यः; गुणसङ्गादविद्यया जीव उपादत्ते। कश्चित् भाग्यवान् क्वचित् ताः कल्पनाः जहाति च।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
पितुः पितामहस्य वा मरणेन स्वमरणमनुमीयते; पुत्रजन्मना स्वजन्मावस्था ज्ञायते। यः एवं देहानां भवाप्ययौ यथार्थतो वेत्ति, स द्वन्द्वलक्षणेषु नाभिज्ञो न बाध्यते।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
यो विद्वान् तरोर्बीजात् जन्म च विपाके मरणं च पश्यति, स तरोर्विलक्षणो द्रष्टा भवति; एवं देहस्य जन्ममरणयोः साक्षी देहात् पृथक् एव तिष्ठति।
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
अबुधः पुमान् प्रकृतेः आत्मानम् अविविच्य, तामेव तत्त्वतः सत्यामिव मन्यते; तया स्पर्शेन सम्मूढः स संसारं प्रतिपद्यते।
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
सत्त्वसङ्गात् ऋषीन्देवान्, रजसा असुरमानुषान्; तमसा भूततिर्यक्त्वं—कर्मभिः भ्रामितो याति।
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैव तान् अनुकरोति, एवं बुद्धिगुणान् पश्यन् अनीहः अपि आत्मा अनुकार्यते।
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव दृश्यन्ते, तथा चक्षुषा भ्राम्यमाणेन भूमिरपि भ्रमतीव दृश्यते। तथा, हे दाशार्ह, मनोरथधिया विषयानुभवः मृषा; स्वप्नदृष्टवत् आत्मनः संसारोऽपि तथा।
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
दाशार्ह! आत्मनः संसारः विषयानुभवश्च मृषैव। यथा चलदम्बसि तरवः चलन्त इव दृश्यन्ते, यथा चक्षुर्भ्रमणेन भूमिर्भ्रमतीव, तथा मनोरथस्वप्नदृष्टिवत् जगद्भ्रमः॥
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
अर्थेऽप्यविद्यमाने विषयध्यानपरस्य संसृतिः न निवर्तते। यथा स्वप्नेऽनर्थागमोऽसतोऽपि न निवर्तते॥
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
तस्मादुद्धव! असदिन्द्रियैर्विषयान् मा भुङ्क्ष्व। आत्माग्रहणं निरोद्धुं वैकल्पिकं द्वैतजन्यं भ्रमं पश्य॥
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
असद्भिः क्षिप्तोऽवमानितः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा, ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः। निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः—श्रेयस्कामः कृच्छ्रगतः स बुद्ध्या आत्मनात्मानमुद्धरेत्॥
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
असद्भिः क्षिप्तोऽवमानितः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा, ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः। निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः—श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत्॥
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
श्रीउद्धव उवाच—हे वदतां वर, यथैवमिदं सम्यगनुबुध्येयं, तन्नो विस्तरेण वद।
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
हे विश्वात्मन्, आत्मन्यसदतिक्रमं सुदुःसहमिति मन्ये; प्रकृतिर्हि बलीयसी, तस्मादविदुषामपि परापराधान् विदुषोऽपि सोढुं दुष्करम्। ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तान् ते चरणालयान्।
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.