Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
उद्धवः श्रीकृष्णं पृच्छति—वर्णाश्रमनियमपालकाः साधारणाश्च जनाः कथं स्वकर्मभिः भगवति प्रेमभक्तिं प्राप्नुयुः, कालेन प्राचीनधर्मे क्षीयमाणे विशेषतः। स हंसावतारेण ब्रह्मणे पूर्वोपदिष्टं स्मरन्, भगवतः प्रस्थानानन्तरं कः एतद् नष्टं ज्ञानं पुनरुद्धरेदिति शोकं करोति। शुकदेवः कथयति—भगवान् प्रसन्नः बद्धजीवानां हिताय शाश्वतान् धर्मान् वक्ष्यति। कृष्णः युगानुसारं धर्मप्रवृत्तिं निरूपयति—सत्ययुगे एक एव ‘हंस’ आश्रमः, वेदः ओंकाररूपः, हंसस्वरूपे भगवति उपासना; त्रेतायां वेदः त्रिधा विभज्यते, यज्ञः प्रधानः। ततः विश्वरूपात् चतुर्वर्णचतुराश्रमोत्पत्तिं, स्वभावगुणान्, तथा अहिंसा-सत्यादीनि सार्वभौमानि धर्मान् वर्णयति। ब्रह्मचारिणां गुरुसुश्रूषा-शौचप्रधानं नियमजीवनं, स्त्रीसङ्गवर्जनं, सर्वेषां नित्याचारनियमांश्च निर्दिशति। अनन्तरं गृहस्थधर्मे पञ्चमहायज्ञाः, धर्म्योपार्जनं, असङ्गता, ममत्वदोषभयश्चोक्तः—भक्तेः परिपाके क्रमशः आश्रममार्गे वैराग्यवृद्धये भूमिकां रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
श्रीउद्धव उवाच—हे प्रभो! पूर्वं त्वया वर्णाश्रमाचारवतां तथा सर्वेषां द्विपदां जनानां च त्वद्भक्तिलक्षणो धर्मो निरूपितः। हे अरविन्दाक्ष! स्वधर्मानुष्ठानेन यथा त्वयि प्रेमभक्तिर्नृणां जायेत, तन्मम सम्यगाख्यातुमर्हसि।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
श्रीउद्धव उवाच—हे प्रभो! पूर्वं त्वया वर्णाश्रमाचारवतां तथा सर्वेषां द्विपदां जनानां च त्वद्भक्तिलक्षणो धर्मो निरूपितः। हे अरविन्दाक्ष! स्वधर्मानुष्ठानेन यथा त्वयि प्रेमभक्तिर्नृणां जायेत, तन्मम सम्यगाख्यातुमर्हसि।
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
हे महाबाहो प्रभो! पुरा हंसरूपेण त्वया ब्रह्मणे यः परमकः धर्मः, साधकस्य परमसुखप्रदः, माधव, अभ्यधीयत। हे अमित्रकर्शन! इदानीं सुमहता कालेन स धर्मो मर्त्यलोके प्रागनुशासितो न प्रायो भविता।
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
हे महाबाहो प्रभो! पुरा हंसरूपेण त्वया ब्रह्मणे यः परमकः धर्मः, साधकस्य परमसुखप्रदः, माधव, अभ्यधीयत। हे अमित्रकर्शन! इदानीं सुमहता कालेन स धर्मो मर्त्यलोके प्रागनुशासितो न प्रायो भविता।
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
हे अच्युत! भुवि धर्मस्य वक्ता कर्ता अविता च त्वत्तोऽन्यो नास्ति; वैरिञ्च्यां सभायामपि, यत्र मूर्तिधराः कलाः वेदाः सन्ति। हे मधुसूदन! कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता देव महीतले त्यक्ते, विनष्टं तद् ज्ञानं कः पुनः प्रवक्ष्यति?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
हे अच्युत! धर्मस्य वक्ता कर्ता च अविता च त्वत्तोऽन्यो नास्ति भुवि, नापि वैरिञ्च्यां सभायां यत्र मूर्तिधराः कलाः (वेदाः) सन्ति। हे मधुसूदन! त्वयि कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च देव महीतलं त्यक्ते, विनष्टं तद् ज्ञानं कः पुनः प्रवक्ष्यति?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ! धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः। यथा यस्य विधीयेत तथा मे वर्णय प्रभो॥
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः। प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान्॥
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच—धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम्। वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे॥
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः। कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः॥
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
सत्ययुगेऽग्रे वेदः प्रणव एवैकः, मनसो विषयश्चाहमेव। धर्मोऽहं वृषरूपेण चतुर्पादः प्रादुरभवम्; तपोनिष्ठा मुक्तकिल्बिषा जनाः मां हंसं प्रभुं भजन्ति।
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
त्रेतायुगस्य मुखे महाभाग, मे हृदयात् प्राणाधिष्ठानात् त्रयी विद्या त्रिधा प्रादुरभवत्—ऋक्सामयजूंषि। तस्यां विद्यायां च अहं त्रिवृन्मखरूपेण प्रादुरासम्।
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
त्रेतायुगे वैराजात् पुरुषात् चातुर्वर्ण्यं प्रादुरभवत्। विप्राः मुखात्, क्षत्रियाः बाहुभ्यां, वैश्याः ऊरुभ्यां, शूद्राः पादाभ्यां जाताः; स्वस्वाचारकर्मलक्षणैः पृथक् परिज्ञाताः।
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
गृहाश्रमो मम वैराजरूपस्य जघनतः प्रादुरभवत्, ब्रह्मचर्यं हृदः। वक्षःस्थलाद् वानप्रस्थो वनेवासः, संन्यासः शिरसि स्थितः।
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
वर्णानामाश्रमाणां च नृणां प्रकृतयो जन्मभूम्यनुसारिण्यः आसन्। केचित् नीचैः, केचित् नीचोत्तमैः, केचित् उत्तमैः, केचित् उत्तमोत्तमैः स्वभावैः प्रादुरभवन्।
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्राह्मणानां स्वभावजाः गुणाः ॥
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षा औदार्यमुद्यमः । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रियाणां स्वभावजाः गुणाः ॥
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यानां स्वभावजाः गुणाः ॥
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्राणां स्वभावजाः गुणाः ॥
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः । कामः क्रोधश्च तृष्णा च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः ॥
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
शुचिः समाहितचित्तो ब्रह्मचारी अग्निम् अर्कम् आचार्यं गवां ब्राह्मणान् गुरून् वृद्धान् देवान् च उपासीत। सन्ध्ययोः प्रातःसायं मौनं यतवाक् जपन् मन्त्रैः सम्यगर्चयेत्॥
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
आचार्यं मां एव विजानीयात्; कदाचन न अवमन्येत। मर्त्यबुद्ध्या न असूयेत, यतः गुरुḥ सर्वदेवमयः प्रतिनिधिः॥
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
सायं प्रातः च भैक्ष्यं द्रव्याणि च उपानीय तस्मै गुरवे निवेदयेत्। ततः आचार्येण यदनुज्ञातं तदेव संयतः स्वयम् उपयुञ्जीत॥
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
शुश्रूषमाणः आचार्यं सदा नीचवत् उपासीत। यानशय्यासनस्थानेषु नातिदूरे कृताञ्जलिः तिष्ठेत्, आज्ञां प्रतीक्षमाणः॥
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
एवंवृत्तः गुरुकुले वसेत्, भोगविवर्जितः। यावत् विद्या समाप्यते तावत् अखण्डितं ब्रह्मचर्यव्रतं बिभ्रत्॥
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
यदि ब्रह्मचारी महर्लोकं वा ब्रह्मविष्टपं चारोढुमिच्छेत्, तर्हि गुरवे सर्वकर्माणि समर्प्य, बृहद्व्रतं नित्यब्रह्मचर्यं पालयन्, श्रेष्ठस्वाध्यायार्थं देहं विन्यसेत्।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु च मां परं परमात्मानम् अपृथग्धीः सन् उपासीत; ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषो वेदविद्यया प्रकाशमानः।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनक्रीडनादिकं तथा मिथुनीभूतप्राणिसङ्गं च—अगृहस्थः कदाचन न कुर्यात्; अग्रतस्त्यजेत्।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
शौचम् आचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम्—एते नियमाः सर्वाश्रमप्रयुक्ताः; मनोवाक्कायसंयमेन सर्वभूतेषु मद्भावं स्मरेत्।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः, कुलनन्दन; सर्वभूतेषु मद्भावः, मनोवाक्कायसंयमश्च—एतत् भक्त्या अनुतिष्ठेत्।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागमः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदितः ॥
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तमः । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
यो ब्राह्मणः प्रतिग्रहं तपस्तेजोयशोनुदं मन्यते, स वेदाध्यापनयाजनाभ्यां जीवेत; तयोर्दोषदर्शी चेत्, शिलोञ्छैः परित्यक्तधान्यसंग्रहैर्वा परनिर्भरता-वर्जितो वसेत्।
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
ब्राह्मणस्यायं देहः क्षुद्रकामभोगाय न, किन्तु इह कृच्छ्रतपःस्वीकाराय; तथा प्रेत्य अनन्तसुखप्राप्तये च नियोजितः।
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो विरजं महद्धर्मं जुषाणः, मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् अतिप्रसक्तिवर्जितः शान्तिं मोक्षं च समुपैति।
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
ये जनाः सीदन्तं मत्परायणं विप्रं समुद्धरन्ति, तानहं नचिरादापद्भ्यः समुद्धरिष्ये—यथा नौः अर्णवात् पतितान्।
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
राजा पितेव प्रजाः व्यसनात् सर्वाः समुद्धरेत्; धीरः आत्मानमपि आत्मना रक्षेत—यथा गजपतिः गजान् स्वं च।
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
एवंविधो नरपतिरर्कवर्चसा विमानन सह, राज्यात् सर्वाशुभं विधूय, इन्द्रेण सह नितरां मोदते।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत्। खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन॥
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि। चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन॥
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम्। कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा॥
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम्। देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत्॥
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
गृहस्थो यदृच्छालब्धेन शुचिना वा स्वधर्मार्जितेन धनेन भृत्यान् न पीडयन् सुखेन पोषयेत्। यथाशक्ति न्यायेनैव यज्ञान् क्रतूंश्चानुतिष्ठेत्॥
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
कुटुम्ब्यपि कुटुम्बेषु नासक्तो भवेत्, न च प्रमाद्येत् स्वामीति मन्यमानः। विपश्चित् सर्वं सुखं भूतं भावि च नश्वरं पश्येद्, अदृष्टमपि दृष्टवत्॥
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमो हि पान्थसङ्गमः। देहान्तरानुगतं सर्वं वियुज्यते, स्वप्ने भोगा निद्राक्षये यथा॥
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
एवं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसेत्। गृहैर्नानुबध्येत, निर्ममो निरहङ्कृतः॥
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
गृहमेधीयैः कर्मभिरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान्। गृहे तिष्ठेत्, वनं वा गच्छेत्, प्रजावान् वा परिव्रजेत्॥
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
यः तु गृहे आसक्तमतिः पुत्र-वित्त-एषणातुरः, स्त्रीणां प्रति कामी, कृपणधीः मूढः, ‘मम सर्वं, अहमेव सर्वम्’ इति मन्यते, स नूनं मायया बध्यते।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
अहो मे पितरौ वृद्धौ, भार्या च बालकं वहन्ती, अन्ये च बालात्मजाः; मामृते ते अनाथाः दीनाः दुःखिताः—कथं जीवन्ति?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
एवं गृहाशयेन आक्षिप्तहृदयः अयं मूढधीः कदापि न तृप्यति; तान् अनुध्यायन् स मृतः अन्धं तमः प्रविशति।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.