Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
उद्धवस्य परमात्मनः गूढस्थितिविषये जिज्ञासां निरन्तरयन् अयं अध्यायः आरभ्यते। उद्धवः कृष्णं अनाद्यन्तं सर्वभूतप्राणरूपं स्तुत्वा भक्त्या लभ्याः सिद्धयः तथा मुनिभिः पूज्याः विविधा देवतारूपाः कथयितुं याचते। भगवान् कुरुक्षेत्रे अर्जुनस्य पूर्वप्रश्नं स्मारयन् गीतापरम्परायां विभूतिवर्णनस्य सातत्यं दर्शयति। ततः वेदेषु छन्दःसु देवेषु ऋषिषु नृपेषु दिव्येषु भूतगणेषु प्रकृतिबलेषु कालविभागेषु गुणेषु तत्त्वेषु च यत् श्रेष्ठं शोभनं बलवत् पावनं च तत् सर्वं स्वविभूतिविस्तार इति निर्दिशति। अन्ते शुद्धबुद्ध्या वाक्-मनः-प्राण-इन्द्रियाणां निग्रहः कर्तव्य इति उपदिशति; असंयमे व्रततपांसि अपक्वकुम्भादिव जलवत् स्रवन्ति। एवं ‘सर्वं तस्य विभूतिः’ इति ज्ञानात् ‘तस्मात् संयमः शरणागति च’ इति साधनादेशः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
श्रीउद्धव उवाच—त्वं साक्षात् परं ब्रह्म, अनाद्यन्तम् अपावृतम्; सर्वभावानां त्राता, स्थितिकर्ता, संहर्ता च, तथा उद्भवकारणं च।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
उच्चावचेषु भूतेषु त्वं स्थित इति अकृतात्मभिः दुर्ज्ञेयम्; तथापि वेदान्ततत्त्वविदो ब्राह्मणाः, भगवन्, याथातथ्येन त्वाम् उपासते।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
परमर्षयः भक्त्या त्वां येषु येषु रूपेषु उपासते, तया उपासनया याः संसिद्धयः प्राप्यन्ते, ताः मे वद; तथा ते के के रूपा उपास्याः इति अपि ब्रूहि।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
भूतात्मा भूतभावन! त्वं भूतानां मध्ये गूढः चरसि; त्वं पश्यन् अपि, ते मोहिताः सन्तो भूतानि त्वां न पश्यन्ति।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
हे महाविभो! भूमौ दिवि रसायां च दिक्षु च या: काश्चन विभूतयः प्रकटयसि, ता मे विस्तरेण ब्रूहि। सर्वतीर्थाश्रयभूतं तव तीर्थपदं पद्माङ्घ्रिं नमामि॥
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रश्नविदां वर! एवमेव; अहं पूर्वं पृष्टः। कुरुक्षेत्रे विनशने युयुत्सुना सपत्नैः सह अर्जुनेन ममैतत् प्रश्नं कृतम्॥
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् इति ज्ञात्वा, ततो निवृत्तः—“हन्ताहं, हतोऽयम्” इति लौकिकभावेन पीडितोऽभवत्॥
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
स तदा पुरुषव्याघ्रः युक्त्या मे प्रतिबोधितः; रणमूर्धनि त्वद्वद् एव मां प्रश्नैः अभ्यभाषत॥
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
उद्धव! अहम् एषां भूतानां सुहृदीश्वर आत्मा; अहमेव सर्वाणि भूतानि, तेषां स्थित्युद्भवाप्ययकारणं च, तस्मात् तैर्न भिन्नोऽहम्॥
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
अहं गतिमतां परमागति: कालोऽहं कलयताम् । गुणानां च समत्वं मे गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
सिद्धेश्वराणां मध्येऽहं कपिलः; पतत्रिणां मध्ये सुपर्णोऽहं गरुडः। प्रजापतीनां मध्ये दक्षोऽहं; पितृणां मध्येऽहमर्यमा॥
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
उद्धव, दैत्यानां मध्ये मां प्रह्लादं विद्धि—असुराणां साधु-ईश्वरम्। नक्षत्रौषधीनां मध्ये सोमोऽहं चन्द्रः; यक्षरक्षसां मध्ये धनेशः कुबेरोऽहम्॥
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
गजेन्द्राणां मध्येऽहं ऐरावतः; यादसां मध्ये प्रभुर्वरुणोऽहम्। तपतां द्युमतां मध्ये सूर्योऽहं; मनुष्याणां मध्ये भूपतिरहं नृपः॥
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
तुरङ्गाणां मध्ये उच्चैःश्रवाः; धातूनां मध्ये काञ्चनं सुवर्णमस्मि। संयमतां दण्डधारिणां मध्ये यमोऽहं; सर्पाणां मध्ये वासुकिरस्मि॥
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
अनघ उद्धव, नागेन्द्राणां मध्येऽहं अनन्तदेवः; शृङ्गिदंष्ट्रिणां मृगेन्द्रः सिंहोऽहम्। आश्रमाणां मध्येऽहं तुर्यः संन्यासाश्रमः; वर्णानां मध्येऽहं प्रथमो ब्राह्मणः॥
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
तीर्थेषु स्रोतसां मध्ये गङ्गाहं पावनी स्मृता। सरसां स्थिरजलानां समुद्रोऽहम् अनुत्तमः॥ आयुधेषु धनुरहं, धनुष्मतां त्रिपुरघ्नः शिवोऽहम्॥
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
धिष्ण्येषु मेरुरहं स्यात्, गहनानां हिमालयः। वनस्पतीनां पवित्रोऽश्वत्थोऽहं, ओषधीनां यवोऽहम्॥
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं, ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः। सर्वसेनान्येषु स्कन्दोऽहं, अग्रण्येषु भगवानजः॥
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
यज्ञेषु ब्रह्मयज्ञोऽहं, व्रतेष्वहिंसैव च। शुचीनां पावनेष्वहं वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा, शुचिरपि शुचिः॥
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
योगेष्वात्मसंरोधोऽहं समाधिरिति कीर्तितः। विजिगीषतां मन्त्रोऽस्मि नीतिबुद्धिः सुसंमता॥ कौशलानामान्वीक्षिकी, ख्यातिवादिनां विकल्पः॥
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
स्त्रीणां मध्येऽहं शतरूपा, पुंसां मध्ये तस्याः पतिः स्वायम्भुवो मनुः। मुनीनां मध्ये नारायणोऽहं, ब्रह्मचारिणां मध्ये सनत्कुमारः॥
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
धर्मेष्वहं संन्यासः, क्षेमेष्वन्तरात्मबुद्धिः। गुह्येषु सुनृतं मौनं, मिथुनानामजस्त्वहम्॥
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
अनिमिषां कालचक्रेषु संवत्सरोऽहम्, ऋतूनां मधुमाधवौ। मासेषु मार्गशीर्षोऽहं, नक्षत्रेष्वभिजित् शुभम्॥
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
युगेष्वहं कृतं (सत्ययुगम्), धीराणां देवलोऽसितश्च। व्यासेषु कृष्णद्वैपायनोऽहं, कविषु काव्य आत्मवान्॥
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
भगवतां मध्येऽहं वासुदेवः, भागवतेषु त्वं तु मम प्रतिनिधिरुद्धव। किम्पुरुषेषु हनुमानहं, विद्याधरेषु सुदर्शनः॥
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
रत्नेषु पद्मरागोऽहं, सुपेशसां पद्मकोशः। दर्भजातिषु कुशोऽहं, हविषु गव्यमाज्यादि चास्म्यहम्॥३०॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः, कितवानां छलग्रहः। तितिक्षूणां तितिक्षास्मि, सत्त्ववतां सत्त्वमेवाहम्॥३१॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
बलवतामोजः सहोऽहं, सात्वतानां कर्म च मे विद्धि। नवमूर्तिषु सात्वतानां, परा आदिमूर्तिर्वासुदेवोऽहम्॥३२॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
गन्धर्वेषु विश्वावसुरहं, अप्सरसां पूर्वचित्तिरहम्। भूधराणां स्थैर्यमहं, भुवो गन्धमात्रं चास्म्यहम्॥३३॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
अपां परमः रसश्चाहं, तेजिष्ठानां विभावसुः। सूर्येन्दुताराणां प्रभाहं, नभसः परः शब्दोऽहम्॥३४॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ब्रह्मण्येषु बलिरहं वीराणामहमर्जुनः। भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः॥
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम्। आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्॥
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
रूपं रसो गन्धः स्पर्शः शब्दोऽहं चाहङ्कृतिः। महत्तत्त्वं पञ्चभूतानि जीवोऽव्यक्तं गुणास्तथा। रजः सत्त्वं तमः प्रोक्तं परं चेश्वर एव च। एतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयोऽहम्॥
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना। सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित्॥
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
परमाणूनां सङ्ख्यानं कालेन क्रियते मया। न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः॥
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
यत्र यत्र तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं च दृश्यते, तत् सर्वं मम ऐश्वर्यस्यैव अंशविस्तारः।
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
एताः सर्वाः मम विभूतयः सङ्क्षेपेण ते कीर्तिताः; एते च मनोविकाराः एव, यथा यथा वाचाभिधीयन्ते तथा तथा भिन्नरूपेण प्रतीयन्ते।
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
तस्मात् वाचं यच्छ, मनो यच्छ, प्राणान् इन्द्रियाणि च नियच्छ; आत्मानम् आत्मना यच्छ—एवं कृत्वा पुनः अध्वने न कल्पसे।
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
यो यतिः धिया सम्यक् वाङ्-मनसी न असंयच्छति, तस्य व्रतं तपो दानं च आमघटाम्बुवत् स्रवति।
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
तस्मात् मत्परायणः वचो-मनः-प्राणान् नियच्छेत्; मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः जीवनलक्ष्यं परिसमाप्यते।
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’