Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
उद्धवं प्रति श्रीकृष्णस्य मोक्षोपदेशः प्रवर्धते। अस्मिन्नध्याये गुणाः बुद्धेः प्राकृतधर्मा इति, नात्मनः, इति विविच्यते। साधनक्रमोऽपि दर्श्यते—सत्त्ववृद्ध्या रजस्तमसी निगृह्य, ततः शुद्धसत्त्वभक्त्या सत्त्वमपि अतिक्रम्य परं पदं प्राप्नुयात्। शास्त्रं जलं सङ्गः देशः कालः कर्म जन्म ध्यानं मन्त्रजपः संस्काराश्च गुणवर्धकहेतव इति निर्दिश्य, सत्त्वोपकारकान् आश्रयेत् यावत् आत्मज्ञानं जागरूकं भवति। उध्दवः ‘दुःखफलज्ञोऽपि जनः किमर्थं सुखं धावति’ इति पृच्छति; कृष्णः देहात्मबुद्ध्या, रागकल्पनया, असंयतैन्द्रियैश्च बन्धनं व्याचष्टे, मनोनिग्रहं त्रिसन्ध्यं तस्मिन्नेव लीनतां च विधत्ते। योगस्योत्पत्तौ सनकादयः ब्रह्माणं पृच्छन्ति; स सृष्टिव्यापारेण न निर्णेतुं शक्नोति। तदा हंसस्वरूपेण भगवान् प्रादुर्भूय अद्वैतनिश्चयं ददाति—यत्किञ्चिद् दृश्यते तत्सर्वं तस्मिन्नेव; जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यतीतो तुरीयः साक्षी, ज्ञानखड्गेन अहङ्कारच्छेदश्च उपदिश्यते। ऋषीणां संशयाः प्रशाम्यन्ति; ते नमस्कुर्वन्ति, हंसः स्वधाम प्रतिनिवर्तते, दृढस्मरण-वैराग्ययोः परं प्रतिपादयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच— सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेरेव, न तु आत्मनः। सत्त्वेन रजस्तमसी हन्यात्, सत्त्वं च सत्त्वेनैव हि॥
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः। सात्त्विकोपासया सत्त्वं, ततो धर्मः प्रवर्तते॥
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
सत्त्ववृद्ध्या समर्थो धर्मो रजस्तमसी हन्ति; उभयोर्हते तन्मूलोऽधर्मोऽप्याशु विनश्यति।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
आगमः, आपः, प्रजासङ्गः, देशः, कालः, कर्म, जन्म, ध्यानं, मन्त्रजपः, संस्कारश्च—एते दश गुणहेतवः।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
एतेषां दशानां मध्ये वृद्धा वेदविदः यद्यत् सात्त्विकं तत्तत् प्रशंसन्ति; तामसं निन्दन्ति; राजसं तु उपेक्षन्ते।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
सत्त्वविवृद्धये पुमान् सात्त्विकान्येव सेवेत; ततः धर्मः, ततः ज्ञानं, यावत् आत्मस्मृतिः देहाद्यपोहनं च जायते।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
वेणूनां सङ्घर्षात् उत्पन्नो वह्निः तद्वनं दग्ध्वा स्वयमेव शाम्यति; एवं गुणव्यत्ययजः देहः, तदुत्पাদকकर्मभिः ज्ञानवर्धनेन, स्वहेतुं नाशयित्वा प्रशाम्यति।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
श्रीउद्धव उवाच—कृष्ण, मर्त्याः प्रायेण जानन्ति विषयाः पदमापदाम्; तथापि तान् भुञ्जते—तत्कथं ज्ञानवान् श्वखराजवत्?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
श्रीभगवानुवाच—उद्धव, प्रमत्तस्य हृदि ‘अहम्’ इत्यन्यथाबुद्धिरुदेति; तया घोरं रज उत्सर्पति, ततः स्वभावतः सात्त्विकं मनो वैकारिकं भवति।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः; ततः गुणध्यानात् दुर्मतेः कामो दुःसहः स्यात्।
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
कामवशगः अविजितेन्द्रियः रजोवेगविमोहितः कर्माणि करोति, दुःखोदर्काणि फलानि सम्पश्यन्नपि।
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
रजस्तमोभ्यां विद्वानपि विक्षिप्तधीः स्यात्; स पुनर अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिः न सज्जते।
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
अप्रमत्तः सदा यत्नात् मनो मय्यर्पयेच्छनैः। जितश्वासो जितासनः प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने मयि चित्तं निवेशयेत्॥
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
एष एव योगो मच्छिष्यैः सनकादिभिरुदितः। सर्वतः विषयात् चित्तमाकृष्य मय्येव समावेशयेत्॥
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
उद्धव उवाच—केशव, कदा केन च रूपेण सनकादिभ्य एतद्योगं त्वया उपदिष्टम्? तद्रूपं ज्ञातुमिच्छामि॥
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
भगवानुवाच—हिरण्यगर्भस्य मानसाः पुत्राः सनकादयः। योगस्य परमैकान्तिकीं सूक्ष्मां गतिं पितरं पप्रच्छुः॥
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
सनकादय ऊचुः—गुणेषु विशति चेतो गुणाश्चेतसि प्रभो। मुमुक्षोर्विषयकर्मातितितीर्षोः कथं स्यादन्योन्यसङ्गत्यागः?
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे उद्धव, एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूर्भूतभावनः ब्रह्मा सनकादिपुत्रप्रश्नबीजं गम्भीरं ध्यायमानोऽपि सृष्टिकर्मप्रभावितया कर्मधिया तस्य सारोत्तरं नाभ्यपद्यत।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
स देवः प्रश्नपारं तितीर्षुः मामेव मनसा चिन्तयामास; तदा अहं हंसरूपेण तस्य समीपं प्रादुरभवम्।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
मां दृष्ट्वा ते मुनयः ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा समीपमुपव्रज्य पादाभिवन्दनं कृत्वा पप्रच्छुः—को भवानिति।
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
तदा तत्त्वजिज्ञासुभिर्मुनिभिर्हं पृष्टः; यदहं तेभ्यः अवोचं तद् उद्धव त्वं मे निबोध।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
हे विप्राः, यदि वस्तुनोऽनानात्वात् आत्मनः एष प्रश्नो भवति—युष्माकं मम चाभेद इति—तर्हि ‘को भवान्’ इति प्रश्नः कथं युज्येत? वक्तुर्मम वा युष्माकं च क आश्रयः परमार्थतः?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
यदि देहमेव लक्ष्यीकृत्य ‘को भवान्’ इति पृच्छसि, तर्हि पञ्चभूतात्मकत्वात् सर्वे देहा: समाना एव। तदा ‘के यूयं पञ्च’ इति पृष्टव्यं स्यात्। वस्तुत: समानेषु भूतेषु देहभेदकल्पना निरर्थका; अतः तव प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः।
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
मनसा वचसा दृष्ट्या तथा अन्यैरपि इन्द्रियैः यत् किञ्चिद् गृह्यते, तत् सर्वम् अहमेव; मत्तोऽन्यत् किञ्चन नास्ति। अतः सर्वे यूयम् अञ्जसा एवम् अवगच्छत।
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
गुणेषु विषयेषु चेतो नित्यं प्रविशति, गुणाश्च विषयाः चेतसि प्रविशन्ति; उभयमेतत् प्रजाः देहसंज्ञा-रूपं मदंशभूतं जीवम् आच्छादयति। जीवस्य देह इवैतद् उभयं, मदात्मनः तु नित्यम् अनात्म्यं नाममात्रम्।
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
गुणसेवया नित्यं गुणेषु चित्तम् अभीक्ष्णं प्रविशति, गुणाश्च चित्तप्रभवा: चित्ते प्राधान्येन तिष्ठन्ति। मद्रूपं तत्त्वतः ज्ञात्वा, साधकः उभयं—चित्तं च विषयान् च—त्यजेत्।
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च—एताः गुणतः बुद्धिवृत्तयः। तासां विलक्षणः जीवः साक्षित्वेन निश्चीयते, स तु त्रीणि अवस्थात्रयाणि पश्यन् अव्यभिचारी साक्षी भवति।
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
यदा हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिदः, मयि तुर्ये स्थितो जह्यात्; तदा गुणचेतसां त्यागोऽपि स्वयमेव भवति।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम्; विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां मयि तुर्ये स्थितस्त्यजेत्।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः, जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा; गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् समस्तकरणैर्भुङ्क्ते हृदि तत्सदृक्षान्; स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्यन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
एवं गुणतो मनसस्त्र्यवस्थाः मन्मायया मयि कल्पिता इति निश्चित्य, हार्दमनुमान-सदुक्ति-तीक्ष्णज्ञानासिना सर्वसंशयाधिष्ठानं अहङ्कारं छित्त्वा, हृदि स्थितं मां भजत।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
मनसो विलासरूपं जगदिदं विभ्रमं पश्येत—दृष्टं विनष्टं चातिलोलं, अलातचक्ररेखेव। आत्मा तु विज्ञानमेकमेव; माया बहुधेव विभाति। गुणविसर्गकृतो विकल्पः जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तित्रिधा स्वप्नवत् एव।
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
ततो दृष्टिं प्रतिनिवर्त्य, निवृत्ततृष्णः, तूष्णीं भवेत्—निजसुखानुभवो निरीहः। क्वचिदिदं पश्येत् चेत्, अवस्तुबुद्ध्या त्यक्तमिति स्मरेत्; एवं मृत्युपर्यन्तं स्मृत्या न पुनर्भ्रमाय पतति।
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
स्वरूपमध्यगमात् सिद्धो देहं न पश्यति—स्थितं वा उत्थितं वा। दैवादपेतं दैववशादुपेतं वा, मदिरामदान्धो यथा परिकृतं वासो न वेत्ति तथा।
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
देहो दैववशगः कर्म यावत् सासुः सेंद्रियः स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षते। परं प्रतिबुद्धवस्तुः समाधियोगाधिरूढः सप्रपञ्चं देहं स्वाप्नं इव पुनर्न न भजते।
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः। जानीत मां गतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया॥३८॥
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः। परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर्दमस्य च॥३९॥
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम्। सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः॥४०॥
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
इति मे छिन्नसन्देहा मुनयः सनकादयः। सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः॥४१॥
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः। प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः॥४२॥
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.