Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
उद्धवगीतायां श्रीकृष्णः उपदेशं निरन्तरं कुर्वन् दर्शयति यत् बन्धमोक्षौ प्रभोर्मायया प्रकृतेर्गुणैरेव जायेताम्, आत्मा तु नित्यं निर्लेपः। स्वप्न-आकाश-सूर्य-वायु-दृष्टान्तैः भौतिकशोकस्य असारत्वं तथा साक्षिभूतस्य आत्मनः स्थितिं प्रकाशयति। ज्ञानी इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तमानानि पश्यति, अज्ञस्तु कर्तृत्वाभिमानेन कर्मबन्धं प्राप्नोति। एकस्मिन् वृक्षे द्वौ पक्षिणौ—फलभोगी जीवः, अभोक्ता साक्षी ज्ञाता परमात्मा—इति प्रसिद्धदृष्टान्तः कथ्यते। ततः ज्ञानवैराग्याद् भक्तौ प्रवर्तते—भगवतो लीलारहितं पाण्डित्यं निष्फलं, तस्मै कर्म-मनः समर्पणं तु शुद्धिकरम्। उद्धवस्य ‘साधुभक्तस्य लक्षणानि’ इति प्रश्नात् श्रीकृष्णः सन्तगुणान् निर्दिश्य शुद्धभक्तेः महिम्नः शिक्षाप्रवाहं प्रास्तावयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—उद्धव! बद्धः मुक्त इति या व्याख्या, सा मम अधीनगुणतः; वस्तुतस्तु न। गुणाः माया-मूलाः; अहं तस्याः मायायाः परमेश्वरः, तस्मान्न मे मोक्षो न बन्धनम्।
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया; स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः, संसृतिरपि तथा—न तु वास्तवी।
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
विद्याविद्ये मम तनू विद्धि, उद्धव, शरीरिणाम्; मोक्षबन्धकरी आद्ये, मायया मे विनिर्मिते।
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्य, महामते, अविद्यया अनादिर्बन्धः; विद्यया तु तथेतरः—मोक्षः।
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
अथ ते बद्धस्य मुक्तस्य च वैलक्षण्यं वदामि। तात, एकस्मिन्नेव देहे विरुद्धधर्मिणोः स्थिती एकधर्मिणि दृश्येते॥
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे। एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नं मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्॥
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः। योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः॥
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः। अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग् यथा॥
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च। गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रियः॥
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
दैवाधीनेऽस्मिन् शरीरे गुणभाव्येन कर्मणा वर्तमानोऽबुधः ‘अहं कर्ता’ इति मन्यते; अहङ्कारमोहितः स मूढः प्रकृतेर्गुणैः प्रवर्तितैः कर्मभिः बध्यते।
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
एवं विरक्तो विद्वान् शयने आसने अटने मज्जने दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु देहं प्रवर्तयन्नपि, तत्र तत्र गुणान् आदयन् साक्षीवद् न तथा बध्यते।
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः; तथा आत्मविद् विरागदृष्ट्या वैशारद्येन छिन्नसंशयः, स्वप्नात् प्रतिबुद्ध इव नानात्वविस्तारात् चित्तं विनिवर्तयति।
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नात् नानात्वाद् विनिवर्तते; आत्मविद् विरागदृष्ट्या ज्ञानशस्त्रेण संशयान् छित्त्वा बहिर्विस्तारं चित्तात् निवर्तयति।
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
यस्य प्राणेन्द्रियमनोधियाम् वृत्तयः वीतसङ्कल्पाः स विनिर्मुक्तः; देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः न बध्यते।
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
कदाचिद् यदृच्छया क्रूरैः जन्तुभिर्वा हिंस्रैः शरीरं हिंस्यते; कदाचित् क्वचित् पूज्यते वा। यः न क्रुध्यति न च पूजायां तुष्यति, स एव बुधः॥
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
न स्तुवीत न निन्देत परेषां साध्वसाधु कर्म कुर्वताम्। गुणदोषयोर्वचनेषु च समदृक् मुनिः सर्वथा वर्जितो भवति॥
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
देहधारणार्थं न कुर्यात् न वदेत् किञ्चित् न ध्यायेत् साध्वसाधु वा। आत्मारामः सर्वत्रासङ्गः सन् एतया वृत्त्या जडवन्मुनिः विचरेत्॥
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
शब्दब्रह्मणि निष्णातोऽपि यदि परे न निष्णायात्, तस्य श्रमः श्रमफल एव। अधेनुमिव रक्षतः—दुग्धरहितां गां पालयतः—तद्वत्॥
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
अङ्ग उद्धव, अधेनुं गां दुग्धदोहाम्, असतीं भार्यां, पराधीनं देहं, असत्प्रजां, अतीर्थीकृतं वित्तं, मया-कीर्तिविहीनां वाचं च यः रक्षति—स दु:खदु:खी नितरां दुःखितः॥
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
उद्धव, यत्र मम पावनं लीलाकर्म न वर्ण्यते—येन जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयाः प्रकाश्यन्ते, तथा मम प्रियतमौ कृष्णबलरामौ—तादृशी वाणी वन्ध्या; धीरः तां न बिभृयात्।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
एवं जिज्ञासया आत्मनि नानात्वभ्रमम् अपोह्य, विरजं मन उपारमेत; सर्वगे मयि तदर्प्य स्थिरं कुर्यात्।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
यदि ब्रह्मणि मनो निश्चलं धारयितुम् अनीशः स्यात्, तर्हि निरपेक्षः सर्वाणि कर्माणि मयि समाचर—मत्प्रसादार्थं समर्पय।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
श्रद्धालुः मत्कथाः शृण्वन् सुभद्राः लोकपावनीः, गायन् अनुस्मरन् मम कर्म जन्म च मुहुः अभिनयन्; मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः—स सनातने मयि निश्चलां भक्तिं लभते, उद्धव।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
श्रद्धालुः मत्कथाः शृण्वन् सुभद्राः लोकपावनीः, गायन् अनुस्मरन् मम कर्म जन्म च मुहुः अभिनयन्; मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः—स सनातने मयि निश्चलां भक्तिं लभते, उद्धव।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
सत्सङ्गेन लब्धया शुद्धभक्त्या यो मां नित्यं समुपासते। स सद्भिर्दर्शितं मम पदम् अञ्जसा एव विन्दति॥
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
श्रीउद्धव उवाच— साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो। भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता॥
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो। प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्॥
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः। भक्तानां प्रेमवश्यस्त्वं स्वेच्छया बहुधा वपुः धत्से॥
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच— कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्। सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः। अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः। अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान्। धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः॥
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच—उद्धव, साधुः कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्। सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सुखदुःखयोः सर्वोपकारकश्च; कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः, अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः। अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः॥—एवं साधोर्लक्षणं; स सर्वेषां प्रति हितैषी, न कपटः, भक्तिभावप्रबोधकश्च।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
एवं गुणदोषान् मयादिष्टान् स्वकान् धर्मानपि सम्यग् ज्ञात्वा; यः सर्वान् धर्मान् सन्त्यज्य मच्छरणः सन् मामेव भजते, स तु सत्तमः॥
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
ये वै मां ज्ञात्वाज्ञात्वा यावान् यश्चास्मि यादृशः। भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः॥
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.