Adhyaya 10
Karma-vāda Critiqued, Varṇāśrama Reframed, and the Soul’s Distinction from the Body
उद्धवाय श्रीकृष्णस्योपदेशः प्रवर्तते। अस्मिन्नध्याये वर्णाश्रमधर्मे यथास्थितिः प्रदर्श्यते—भगवति पूर्णाश्रयः, भक्तियोगे मनोनिवेशः, स्वेच्छारहितं नियतकर्तव्यपालनं च। इन्द्रियसुखनिबद्धाः प्रयत्ना निष्फलाः, स्वप्नवस्तुवद् मायाकल्पिताः इति स उपदिशति। शुद्ध्यर्थं नियतकर्म, ततः आत्मतत्त्वानुसन्धानपरस्य फलविधिनिषेधत्यागः, अन्ते सद्गुरुमुपसर्पणं च क्रमः कथ्यते। शिष्यधर्माः—विनयः, अममत्वं, उद्योगः, अनसूया, मौनशीलता च। अग्नि-इन्धनदृष्टान्तेन स्थूलसूक्ष्मदेहाभ्यां भिन्न आत्मा विवृणोति; गुणकृतदेहाभिमान एव बन्धः, ज्ञानात् निवर्तते। कर्मवादं स्वर्गफलश्रुतिं च खण्डयन् कालः सर्वफलानि नाशयति, पापं नरकपाताय, ब्रह्मापि कालं बिभेति इति दर्शयति। अन्ते उद्धवः ‘आत्मा कथं बद्धो मुक्तश्च’ इति पृच्छति, पराध्यायस्य भूमिं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच— मयोदितेषु स्वधर्मेष्ववहितो मदाश्रयः । अकामात्मा वर्णाश्रमकुलाचारं समाचरेत् ॥
Verse 2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥
विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् इन्द्रियविषयान् सत्यत्वेन मिथ्याभिमतान् पश्येत्; तत्त्वध्यानेन गुणेषु सर्वारम्भाणां विपर्ययं विफलतां चान्वीक्षेत।
Verse 3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥
सुप्तस्य स्वप्ने विषयालोकः, ध्यायतः मनोरथश्च नानात्मकत्वात् विफलः; तथा स्वात्मतत्त्वे सुप्तस्य जीवस्य गुणैः भेदात्मधीः विषयान् पश्यति, ते मायाशक्तिकृताः क्षणिकाः, तेषु ध्यायन् इन्द्रियप्रेरितया बुद्ध्या व्यर्थं प्रवर्तते।
Verse 4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥
निवृत्तं कर्म सेवेत, प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्; आत्मतत्त्वजिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो यः, स कर्मचोदनां शास्त्रीयां नाद्रियेत्।
Verse 5
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
यमान् अभीक्ष्णं सेवेत, नियमान् मत्परः क्वचित्; मदभिज्ञं गुरुं शान्तम् उपासीत मदात्मकम्।
Verse 6
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोदृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
अमान्यः मत्सरहीनः दक्षः निर्ममः दृढसौहृदः। असत्वरः अर्थजिज्ञासुः अनसूयुः अमोघवाक्॥
Verse 7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ॥
Verse 8
विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥
Verse 9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्तःप्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः ॥
Verse 10
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः ॥
Verse 11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥
Verse 12
आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥
आचार्यः अधोऽरणिरिव स्यात्, अन्तेवासी चोत्तरारणिरिव; तयोर्मध्ये यत् सन्धानं प्रवचनं, सा विद्यासन्धिः सुखावहा भवति।
Verse 13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिः गुरोः सम्यक् शुश्रूषणया गुणसम्प्रसूतां मायां धुनोति। गुणांश्च सन्दह्य, यदेतदात्ममेव, असमिद्यथाग्निः स्वयं च शाम्यति।
Verse 14
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
केचित् कर्मकर्तॄन् भोक्तॄंश्च सुखदुःखयोर्मन्यन्ते; लोककालागमात्मनां नानात्वं नित्यत्वं च वदन्ति, सर्वभावानां संस्थामौत्पत्तिकीमिव मन्यन्ते, तत्तदाकृतिभेदेन धीर् जायते भिद्यते च; एवमपि देहयोगतः कालावयवतां देहिनां जन्मादयो भावा असकृद्भवन्ति।
Verse 15
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
केचित् सर्वभावानां संस्थामौत्पत्तिकीमिव मन्यन्ते; तत्तदाकृतिभेदेन धीर् जायते भिद्यते च, तस्माज्ज्ञानं नैकं न नित्यमिति वदन्ति।
Verse 16
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः कालावयवतां सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत्; तस्मात् संसारो न निवर्तते।
Verse 17
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते। भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवशं भजेत्॥
Verse 18
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि। तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम्॥
Verse 19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः। तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा॥
Verse 20
कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥
कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके। आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः॥
Verse 21
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः। बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम्॥
Verse 22
अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥
अन्तरायैरविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥
Verse 23
इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥
इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥
Verse 24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥
Verse 25
स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥
Verse 26
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालितः ॥
Verse 27
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
असत्सङ्गेन वा जितेन्द्रियत्वाभावेन वा योऽधर्मरतः पुरुषः कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकश्च भवति। स वेदविधिमतिक्रम्य पशून् हत्वा प्रेतभूतगणान् यजन् मोहाविष्टो नरकं गत्वा तमोगुणघनदेहं प्राप्नोति; तत्र दुःखोदर्ककर्माणि कुर्वन् पुनः पुनर्देहं लभते—मर्त्यधर्मिणः कुतः सुखम्?
Verse 28
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
वेदविधिमतिक्रम्य पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् मोहाविष्टो जन्तुः नरकान् गत्वा उल्बणं तमः प्राप्नोति, तत्र तमोगुणघनदेहं लभते।
Verse 29
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
तैः कर्मभिः दुःखोदर्काणि कर्माणि देहेन कुर्वन् स जन्तुः पुनः पुनर्देहमाभजते; तत्र मर्त्यधर्मिणः किं सुखं स्यात्, यत्कर्म मृत्यु-पर्यवसानम्?
Verse 30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम्; ब्रह्मणोऽपि मत्तो भयं द्विपरार्धपरायुषः—अहं कालरूपेण सर्वत्र भयहेतुः।
Verse 31
गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि, गुणोऽनुसृजते गुणान्; जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ—सत्त्वादिभिः प्रेरितेन्द्रियैः कृतकर्मणां फलभोगी भवति।
Verse 32
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥
यावत् गुणेषु वैषम्यबुद्धिः तावत् आत्मनः नानात्वाभिमानः। यावत् नानात्वाभिमानः तावत् कर्मफलाधीनता पारतन्त्र्यं च निश्चयेन॥
Verse 33
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥
यावदस्य अस्वतन्त्रत्वं तावत् ईश्वरतः भयम्। ये तु गुणनानात्वं सत्यमिति समुपासते ते भोगासक्ताः शोकशुचाभिभूताः मुह्यन्ति॥
Verse 34
काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
गुणव्यतिकरे सति मां केचित् काल इति, केचित् आत्मेति, केचित् आगम इति, केचित् लोक इति, केचित् स्वभाव इति, केचित् धर्म इति च बहुधा प्राहुः॥
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
श्रीउद्धव उवाच—विभो! देहजेषु गुणेषु वर्तमानोऽपि देही कथं गुणैर्न बध्यते? अथ वा देही नित्यो निरञ्जनः इति चेत् कथं पुनः प्रकृत्या बध्यते?
Verse 36
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्लक्षणैर्ज्ञायेत च? किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा? एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर। नित्यबद्धो नित्यमुक्त इत्येक एवेति मे भ्रमः॥
Verse 37
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
हे अच्युत! जीवः कदा नित्यबद्ध इति, कदा नित्यमुक्त इति च कथ्यते; एतन्मे न स्पष्टम्। नित्यबद्धस्य नित्यमुक्तस्य च लक्षणानि ब्रूहि—स कथं वर्तते, कथं विहरति, कैर्लक्षणैः ज्ञायते? किं भुङ्क्ते, किं विसृजति, कथं शयीत, आसीत, याति वा? प्रश्नविदां वर! एतत् मे निवेदय।
Frequently Asked Questions
It presents varṇāśrama as a regulated framework meant to support purification when performed without personal desire and with full shelter in Bhagavān. Duties are not the final goal; they are subordinated to fixing the mind in devotional service and advancing toward realized truth.
Because dream-objects appear real to a sleeping person but are mental constructions with no lasting substance. Similarly, sense objects pursued by one “asleep” to spiritual identity are māyā’s temporary manifestations; meditation on them, driven by the senses, misuses intelligence and yields no permanent gain.
Kṛṣṇa indicates that when one is fully engaged in searching out the ultimate truth of the soul (ātma-tattva-vicāra) and not motivated by sense gratification, one should not accept injunctions governing fruitive activities (karma-kāṇḍa), while still maintaining purity and approaching a realized guru.
The guru is described as fully knowledgeable of Kṛṣṇa as He is, peaceful, and spiritually elevated—so aligned with the Lord’s will that he is said to be ‘not different’ in the sense of representing the Lord’s instruction and presence without personal agenda.
Using the fire-and-fuel analogy: fire (the conscious seer) is distinct from firewood (the body to be illumined). The soul is self-luminous consciousness, while gross and subtle bodies are guṇa-made instruments mistakenly taken as the self.
They are karma-vādīs who claim the living entity’s natural position is fruitive action and that he is the independent enjoyer of results. The chapter argues this view cannot remove birth and death and is contradicted by observation: results are controlled, happiness is inconsistent, and time ultimately destroys all fruits.
Because svarga results depend on exhaustible piety and are vanquished by time. The chapter describes heavenly luxury to show its impermanence: when merit ends, the soul falls against his desire, proving that karma cannot grant lasting fearlessness or liberation.
Uddhava asks how the soul can be described as both eternally conditioned and eternally liberated, and how bondage occurs if the self is transcendental. This directly sets up the subsequent explanation of the symptoms and lived characteristics of conditioned versus liberated beings.