Adhyaya 1
The Curse on the Yadus Begins: Kṛṣṇa’s Plan to Withdraw His Dynasty
शुकदेवः परीक्षितं प्रति कथयति—भगवान् श्रीकृष्णः पाण्डवैः कुरुक्षेत्रयुद्धं कारयित्वा भूमेर्भारं प्रथमं न्यूनं चकार, ततः अतिबलवतः यदून् एव शेषभाररूपान् ज्ञात्वा तेषां नाशाय स्वयमेव अन्तःकलहं प्रेरयितुं निश्चिनोति, वेणूनां घर्षणज्वलनवत्। ब्राह्मणशापं निमित्तीकृत्य वंशसंहारस्य उपायं करोति। वृष्णयः ब्राह्मणान् सत्कुर्वन्ति इति विस्मितः परीक्षितः शापकारणं शापवचनं च पृच्छति। शुकदेवः वसुदेवयज्ञे महर्षीणां आगमनं, ततः पिण्डारके यदुकुमारैः साम्बं गर्भिणीवेषेण धृत्वा तान् उपहासं च वर्णयति। क्रुद्धाः ऋषयः शपन्ति—अयःमुष्टिः प्रसूयते, सा वंशं नाशयिष्यति। सा मुष्टिः जाताऽग्रसेनाय निवेदिता, चूर्णीकृता समुद्रे क्षिप्ता; चूर्णात् वेणवः जाताः, शेषायः जरा-व्याधस्य बाणाग्रं भवति। सर्वं जानन्नपि समर्थोऽपि कृष्णः कालरूपेण तदनुमन्यते, यदूनां स्वविनाशं स्वधामगमनं च प्रति प्रसङ्गं स्थापयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः। भुवोऽवतारयद्भारं जविष्ठं जनयन् कलिम्॥१॥
Verse 2
ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥
पाण्डुसुताः सपत्नैः बहुभिरपराधैः—दुर्द्यूतहेलनैः परुषवाक्यैः द्रौपद्याः केशग्रहणादिभिः—कोपिताः सन्तः, तान् निमित्तमात्रान् कृत्वा ईश्वरः कुरुक्षेत्रयुद्धव्याजेन उभयतः समेतान् नृपान् हत्वा क्षितिभारं निरहरत्।
Verse 3
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
भूभाररूपान् राजपृतनान् यदुभिः स्वबाहुगुप्तैः निरस्य अप्रमेयः स्वयम् अचिन्तयत्—अवनेः भारोऽपि गत इति लोके वदन्ति, किन्तु मम मते न गतः; यतो यादवं कुलं महदविषह्यबलं शेषमास्ते।
Verse 4
नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
मत्संश्रयस्य नित्यमुन्नतविभवस्य यदुकुलस्य परिभवो बाह्यतः कथञ्चिन्न न भवेत्। अतः अन्तःकलिं विधाय वेणुस्तम्बसम्भूतवह्निवत् तेन शान्तिं कृत्वा अहं स्वं धाम उपैमि इति कृष्णोऽचिन्तयत्।
Verse 5
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥
एवं व्यवसितः राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वरः, विप्राणां शापव्याजेन स्वकुलं विभुः सञ्जह्रे।
Verse 6
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम्, गीर्भिस्ता स्मरतां चित्तं, पदैस्तानीक्षतां क्रियाः। आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ, तमोऽनया तरिष्यन्तीति अगात् स्वं पदमीश्वरः।
Verse 7
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
भगवान् श्रीकृष्णः सर्वलावण्यनिधिः स्वमूर्त्या नृणां लोचनानि हरति, अन्येषु वस्तुषु लावण्याभावं दर्शयन्। तस्य गीर्भिः स्मरतां चित्तं आकृष्यते; तस्य पदैः पश्यतां क्रियाः तदनुगामिन्यः भवन्ति। एवं स सुश्लोकां कीर्तिं सहजमेव वितत्य मन्यते—अनया श्रवणकीर्तनमात्रेण भाविनः प्रजाः तमोऽज्ञानं तरिष्यन्ति; इति सन्तुष्टः स्वं पदम् अगात्।
Verse 8
श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
श्रीराजोवाच—ब्रह्मण्याः वदान्याः नित्यं वृद्धोपसेविनश्च कृष्णचेतसो वृष्णयः; तेषां कथं द्विजैः शापः अभवत्?
Verse 9
यन्निमित्त: स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
यन्निमित्तः स शापः अभवत्, यादृशश्च, हे द्विजसत्तम; एकात्मनां यदूनां कथं भेदः अभवत्—एतत् सर्वं मे वद।
Verse 10
श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—सकलसुन्दरसन्निवेशं वपुः बिभ्रन् भगवान् भुवि सुमङ्गलानि कर्माणि आचरन्, यद्यपि आप्तकामः सन् प्रयत्नरहितः। स्वधाम्नि रममाणः उदारकीर्तिः, स्थितकृत्यशेषः सन्, इदानीं स्वकुलं संहर्तुम् ऐच्छत्।
Verse 11
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि कर्माणि कृत्वा, यानि गायज्जगतः कलिमलापहराणि, कालात्मना वसता यदुदेवगेहे। तैः समाप्य कर्माणि, भगवान् कृष्णः मुनीन् ससम्मानं निसृज्य; ते मुनयः पिण्डारकं समगमन्। विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः, कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादयश्च।
Verse 12
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादयः ॥ ते मुनयः पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि कर्माणि कृत्वा, येषां कीर्तनमात्रेण जगतः कलिमलापहृतिः स्यात्, यदुदेवगेहे वसुदेवस्य गृहे कालात्मना श्रीकृष्णेन सह सम्यगनुष्ठाय, विसर्जिताः सन्तः पिण्डारकं तीर्थं समगमन् ॥
Verse 13
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
क्रीडन्तो यदुनन्दनाः कुमारा मुनिसङ्घं तत्रोपव्रज्य, स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतं वेषयित्वा, मुनिपादानुपसङ्गृह्य अविनीताः सन्तो विनीतवत् पप्रच्छुः—“विप्राः! एषा अन्तर्वती असितेक्षणा वः पृच्छति; साक्षात् प्रष्टुं विलज्जते। अमोघदर्शनाः! प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति—पुत्रं वा कन्यां वा?”
Verse 14
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
क्रीडन्तो यदुनन्दनाः कुमारा मुनिसङ्घं तत्रोपव्रज्य, स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतं वेषयित्वा, मुनिपादानुपसङ्गृह्य अविनीताः सन्तो विनीतवत् पप्रच्छुः—“विप्राः! एषा अन्तर्वती असितेक्षणा वः पृच्छति; साक्षात् प्रष्टुं विलज्जते। अमोघदर्शनाः! प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति—पुत्रं वा कन्यां वा?”
Verse 15
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
क्रीडन्तो यदुनन्दनाः कुमारा मुनिसङ्घं तत्रोपव्रज्य, स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतं वेषयित्वा, मुनिपादानुपसङ्गृह्य अविनीताः सन्तो विनीतवत् पप्रच्छुः—“विप्राः! एषा अन्तर्वती असितेक्षणा वः पृच्छति; साक्षात् प्रष्टुं विलज्जते। अमोघदर्शनाः! प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति—पुत्रं वा कन्यां वा?”
Verse 16
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
एवं प्रलब्धा मुनयः कुपिता नृप, तानूचुः—“मन्दाः! वः सा मुषलं जनयिष्यति, यत् कुलनाशनं भविष्यति।”
Verse 17
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
ऋषिशापं निशम्य तेऽतिसन्त्रस्ता यदुकुमाराः सहसा साम्बस्योदरं विमोच्य तस्मिन्नयस्मयं मुषलं ददृशुः॥
Verse 18
किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥
किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः—इति विह्वलिताः ते मुषलं गृहीत्वा स्वगृहान् ययुः॥
Verse 19
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
तन्मुषलं सदसि उपनीय परिम्लानमुखश्रियः ते सर्वयादवसन्निधौ राज्ञे उग्रसेनाय यथावृत्तम् आवेदयामासुः॥
Verse 20
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥
हे नृप परीक्षित्, अमोघं विप्रशापं श्रुत्वा मुषलं च दृष्ट्वा द्वारकावासिनो विस्मिता भयसन्त्रस्ता अभवन्॥
Verse 21
तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
तन्मुषलं चूर्णयित्वा यदुराजः स आहुकः स्वयम् समुद्रसलिले प्रास्यत्, अस्यावशिष्टं लोहपिण्डं च॥
Verse 22
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥
कश्चिन्मत्स्यो लोहपिण्डं चूर्णानि च ग्रसित्वा, तरङ्गैः तानि वेलां प्रति नीतानि; तत्र लग्नानि किल एरकाः तीक्ष्णा दीर्घा बभूवुः।
Verse 23
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
स मत्स्योऽर्णवे मत्स्यघ्नैर्जालेन सहान्यैर्मत्स्यैर्गृहीतः। तस्योदरस्थं लोहं लुब्धको जरा शल्यरूपेण धनुष्शरे न्यधात्।
Verse 24
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
भगवान् सर्वार्थज्ञः ईश्वरोऽपि, तदन्यथा कर्तुं समर्थः सन्, विप्रशापं न व्यावर्तयितुमैच्छत्; कालरूपेण तु तदन्वमोदत।
Frequently Asked Questions
Śukadeva presents it as Kṛṣṇa’s deliberate saṅkalpa: after Kurukṣetra, the Yādavas’ unmatched power still constituted a ‘burden’ on earth. Since no external enemy could overcome devotees protected by the Lord, He sanctioned an internal dissolution, using the brāhmaṇa curse as a dharmic pretext. As Kāla, He does not become subject to fate; rather, fate becomes the narrative instrument of His withdrawal and the completion of His earthly mission.
The episode distinguishes the dynasty’s overall virtue from a specific adharmic act: the young Yadus’ deceitful ridicule of exalted ṛṣis at Piṇḍāraka. In Purāṇic ethics, intentional mockery of realized brāhmaṇas is a severe aparādha, and the sages’ curse manifests the moral law that sacred authority (brahma-tejas) protects the sanctity of dharma—while simultaneously serving the Lord’s higher purpose.