Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
द्वितीयस्कन्धस्य पञ्चमेऽध्याये नारदः ब्रह्माणं प्रणम्य तीक्ष्णैः प्रश्नैः पृच्छति—जीवात्मपरमात्मभेदज्ञानं, जगतः प्राकट्यस्य कारणं, सृष्टि-स्थिति-नियमनं च। स सर्पटोपमया ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यं परीक्षते—किं स्वशक्त्या एव सृजति? ब्रह्मा प्रत्युवाच—सर्वमहिमा वासुदेवस्य; मम सर्जनशक्तिः तस्य तेजसा प्रकाशितैव, मायया च द्वितीयकर्तरि परमत्वबुद्धिः मोहाय भवति। ततः सर्ग-विसर्गक्रमं वर्णयति—पुरुषावतारः, महत्तत्त्वं, कालः, गुणाः, अहङ्कारविकाराः, पञ्चमहाभूतानां इन्द्रियाणां च उद्भवः, तथा विश्वेषु प्राणनाय भगवतः प्रवेशावश्यकता। अन्ते विराट्रूपवर्णनेन वर्णाः लोकव्यवस्था च भगवतो विश्वदेहे न्यस्यन्ते, परविस्तराय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
नारद उवाच—देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज; तद् विजानीहि यज्ज्ञानम् आत्मतत्त्वनिदर्शनम्।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
पितः प्रभो, अस्य प्रकटजगतः यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं, यत्संस्थं यत्परं च—तत् सर्वं तत्त्वतः मे वद।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
पितः प्रभो, भूतं भव्यं भवच्च सर्वं त्वं वेद; करामलकवत् तव विज्ञानावसितं विश्वं, तव करगतमिव।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
पितः, तव विज्ञानस्य कः स्रोतः? कस्याधारे त्वं तिष्ठसि? कस्याधीनः कर्म करोषि? तव स्वस्वरूपं किम्? किं त्वमेवात्ममायया भूतैर्भूतानि एकः सृजसि?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
आत्मन्, त्वं तानि स्वयमेव भावयसि, न परैः पराभाव्यसे; आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः स्वजालं सृजसि।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
विभो, अहं न वेद परं नापरं न समं; नामरूपगुणैः यद्भाव्यं सदसत् किञ्चित्, तत् सर्वं नान्यतः, त्वत्त एव।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
स भवान् सुसमाहितो घोरं तपोऽचरद्; तेन वयं खिद्यामहे, त्वयि सृष्टिकर्मणि समर्थेऽपि पराशङ्कां च प्राप्नुमः।
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर; यथैवेदं अहं बुध्ये, तथा मां शिष्यवत् अनुशाधि।
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ब्रह्मोवाच—सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम्; यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने।
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः; अविज्ञाय परं मत्तः परं तत्त्वं, मदीयैश्वर्यदर्शनात् मोह्यते जनः।
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम्; यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारकाः।
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
तस्मै भगवते वासुदेवाय नमो नमः; तं ध्यायामि, यस्य दुर्जयया मायया जनाः मां जगद्गुरुम् इति वदन्ति।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
यस्य माया लज्जमाना इक्षापथे स्थातुं न शक्नोति; तया विमोहिताः दुर्धियः ‘मम अहम्’ इति विकत्थन्ते।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
द्रव्यं कर्म कालः स्वभावो जीवश्च—एते सर्वे वासुदेवात् विभक्तांशाः; ब्रह्मन्, तत्त्वतः तेषु अन्योऽर्थो नास्ति।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
नारायणपराः वेदाः, देवा नारायणाङ्गजाः; नारायणपराः लोकाः, नारायणपराः मखाः।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
नारायणपरो योगः, नारायणपरं तपः; नारायणपरं ज्ञानं, नारायणपरा गतिः।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
तस्य द्रष्टुर् ईशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः केवलया ईक्षया प्रेरितोऽहं तेनैव सृष्टं सृजामि, अहं च तेनैव सृष्टः।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
निर्गुणस्य विभोः सत्त्व-रजस्-तम इति गुणास्त्रयः मायया गृहीताः, स्थितिसर्गनिरोधार्थं जगतः।
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
द्रव्य-ज्ञान-क्रियारूपा गुणाः कार्यकारणकर्तृत्वे नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं बध्नन्ति।
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
एष अधोक्षजः त्रिभिर् एतैर्लिङ्गैः इन्द्रियागोचरः; स्वलक्षितगतिः, ब्रह्मन्, सर्वेषां मम च ईश्वरः।
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
मायेशः स्वमायया कालं कर्म स्वभावं च, आत्मन्, यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुः उपाददे; पुनश्च स्वातन्त्र्येण लीनयति।
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
आद्यपुरुषावतारेण महत्तत्त्वं प्रादुर्भूतम्; ततः कालः प्रकटितः, कालेन त्रिगुणव्यतिकरः स्वभावतः परिणामश्च जातः, कर्मणां जन्म च पुरुषाधिष्ठितात् अभवत्।
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
महतः विकुर्वाणात् रजःसत्त्वोपबृंहितात् प्रथमं विकारः; पश्चात् तमःप्रधानात् द्रव्यं तज्ज्ञानं च तदनુष्ठानक्रियाश्च प्रादुर्भवन्ति।
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
स विकुर्वन् अहङ्कार इति प्रोक्तः त्रिधा समभवत्—वैकारिकः, तैजसः, तामसश्च; एषा भिदा द्रव्यशक्तिः, ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिरिति, प्रभो—नारद, त्वं तदवगन्तुं समर्थः।
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
तामसाद् अहङ्कारात् भूतादेः विकुर्वाणात् प्रथमं नभः समजायत; तस्य सूक्ष्मा मात्रा शब्दगुणः, यथा द्रष्टृदृश्ययोः सम्बन्धलिङ्गम्।
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
नभसो विकुर्वाणात् स्पर्शगुणोऽनिलः समजायत; परान्वयात् स शब्दवान् च प्राण-ओजः-सहो-बलात्मकः। वायोर्विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावतः तेजो रूपवत् स्पर्शशब्दवत् उदपद्यत। तेजसः विकुर्वाणात् अम्भो रसात्मकं रूपस्पर्शशब्दसमन्वितं प्रादुर्भूतम्। अम्भसो विकुर्वाणात् विशेषतः पृथिवी गन्धवती, परान्वयात् रस-স্পর্শ-शब्द-रूपगुणान्विता समजायत।
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
नभसो विकारात् स्पर्शगुणोऽनिलोऽभवत्; परान्वयात् शब्दवान् च प्राण-ओजः-सहः-बलसमन्वितः। वायोर्विकारात् कालकर्मस्वभावतः तेजोऽजायत रूपवत् स्पर्शशब्दवत्। तेजसो विकारादम्भो रसात्मकं प्रादुरभूत्, रूपस्पर्शघोषसमन्वितम्। अम्भसो विकाराद् विशेषः पृथिवी गन्धवती जाता, परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणैः समन्विता।
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम्। रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात्॥
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत्। परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वितः॥
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश। दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका:॥
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन्। ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ। श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः॥
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
हे नारद, ब्रह्मवित्तम! यावद् एते भावा भूत-इन्द्रिय-मनः-गुणाः असङ्गताः सन्ति, तावत् देह-आयतन-निर्माणे न शेकुः।
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
तदा ते सर्वे भगवच्छक्तिचोदिताः अन्योन्यं संहृत्य, सद्-असत्त्वम् उपादाय, उभयं हेतुम् आश्रित्य इदं जगत् असृजन्।
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
एवं वर्षपूगसहस्रान्ते तानि अण्डानि उदके शयमानानि; काल-कर्म-स्वभावस्थः जीवेश्वरः तेषु प्रविश्य अजीवम् अजीवयत्।
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
स एव पुरुषः तस्मात् उदकेशयात् अण्डं निर्भिद्य निर्गतः; हिरण्यगर्भरूपेण प्रविश्य विराड्रूपं बिभ्रत् सहस्रोर्वङ्घ्रि-बाह्वक्षः सहस्रानन-शीर्षवान् अभवत्।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
यस्य इह अवयवैः मनीषिणः लोकान् कल्पयन्ति; कट्यादिभिः अधः सप्त, जघनादिभिः ऊर्ध्वं सप्त इति।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म, बाहवः क्षत्रमेव च। ऊरू वैश्यो भगवतः, पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत॥
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः। हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः॥
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात्। मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः॥
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभोः। जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम्। पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्॥
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभोः। जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम्। पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्॥
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
केचिद् लोकत्रयं एवं विभजन्ति—भूर्लोकः पादयोः कल्पितः, भुवर्लोकोऽस्य नाभितः, स्वर्लोकः उरः-मूर्धपर्यन्तं मूर्ध्ना कल्पित इति; एषा लोककल्पना॥
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.