Adhyaya 4
Parīkṣit’s Full Surrender and Śukadeva’s Maṅgalācaraṇa to Kṛṣṇa (Inquiry into Creation, Maintenance, and Dissolution)
मरणशय्यायां संवादे सूतः वर्णयति—शुकदेवात् आत्मतत्त्वं श्रुत्वा परीक्षितः कृष्णे तीव्रं निमग्नः सन् देह-परिवार-राज्यवैभवेषु आसक्तिं तथा कर्मप्रवृत्तिधर्मार्थकामत्रयेऽपि स्पृहां त्यक्तवान्। शुद्धचित्तः सन् स लोकानां प्रश्नरूपेण भगवतः अचिन्त्यशक्तीन् पप्रच्छ—कथं स अनन्तब्रह्माण्डानि सृजति, गुणैः अंशकलाभिश्च जगत् पालयति संहरति च, एकः कथं एककालं क्रमशो वा नानाविधं कार्यं करोतीव दृश्यते। शुकदेवः सृष्टिशक्तिं वक्तुं पूर्वं हृषीकेशं स्मृत्वा मङ्गलाचरणरूपेण नमस्कारान् बहून् अकरोत्—कृष्णो भक्तिकर्मभिः शुद्धिं ददाति, मोक्षं प्रयच्छति, ब्रह्माणं वैदिकज्ञानेन समर्थयति, पुरूषरूपेण विश्वं प्रविशति, भक्तसङ्गेन पतितानपि तारयति। अन्ते ब्रह्मा नारदाय यत् भगवतः साक्षात् श्रुत्वा कथयति इति परम्परास्रोतः सूच्यते, येन परं विश्वरचनावर्णनस्य क्रमः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
सूत उवाच—वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन उपधार्य, औत्तरेयः परीक्षितः कृष्णे सतीं मतिं व्यधात्।
Verse 2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
महाराजः परीक्षित् श्रीकृष्णे सम्यगनुरक्त्या देहपत्नीपुत्रगृहपशुधनबन्धुजनराज्येषु चिररूढां ममतां सर्वथा जहौ।
Verse 3
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
हे सत्तमाः, महामना परीक्षित् कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्धधानः, निकटमृत्युसंस्थां विज्ञाय त्रैवर्गिकं कर्म संन्यस्य, वासुदेवे भगवति दृढमात्मभावं गतः; तदेव मे पप्रच्छ यद्यूयं मां पृच्छथ।
Verse 4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
हे सत्तमाः, महामना परीक्षित् कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्धधानः, निकटमृत्युसंस्थां विज्ञाय त्रैवर्गिकं कर्म संन्यस्य, वासुदेवे भगवति दृढमात्मभावं गतः; तदेव मे पप्रच्छ यद्यूयं मां पृच्छथ।
Verse 5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
राजोवाच—हे ब्रह्मन् अनघ, सर्वज्ञस्य तव वचनं समीचीनमेव; हरेः कथां कथयतः तव वाक्यैर्मम अज्ञानतमो नश्यति।
Verse 6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
भूय एव त्वत्तो ज्ञातुमिच्छामि—भगवानात्ममायया यथेदं विश्वं सृजति, यदधीश्वरैरपि दुर्विभाव्यम्।
Verse 7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
यथा सर्वशक्तिमान् विभुः स्वशक्तीः उपाश्रित्य जगत् पालयति, पुनश्च संहरति; परः पुरुषः पुरुशक्तिः क्रीडन् इव आत्मानं क्रीडयन् सृजति विकरोति च।
Verse 8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
नूनं ब्रह्मन् भगवतो हरेः अद्भुतकर्मणः चेष्टितं कविभिरपि दुर्विभाव्यमिवाभाति; तद् अतर्क्यमिव दृश्यते।
Verse 9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
यथा प्रकृतेः गुणान् युगपत् क्रमशोऽपि वा एकः भूरिशः बिभर्ति, तथा स एक एव भगवान् जन्मभिः कर्माणि कुर्वन् गुणान् नियच्छति।
Verse 10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
एतन्मे विचिकित्सितं सर्वं यथावत् ब्रवीतु भगवान्; शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान् खलु।
Verse 11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
सूत उवाच—एवं राज्ञा हरेः गुणानुकथने उपामन्त्रितः शुकदेवः, हृषीकेशम् अनुस्मृत्य, यथावत् प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे।
Verse 12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—सृष्टिस्थित्यन्तलीलया गुणत्रयशक्तिं गृहीत्वा जगदुत्पत्त्यादिकर्त्रे, सर्वदेहिनामन्तर्व्यापिने, अनिर्वचनीयगतये परस्मै पुरुषाय भूयसे नमः।
Verse 13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
भूयो नमः सतां वृजिनच्छिदे, असतां नास्तिकभाववृद्धिनाशकाय, अखिलसत्त्वमूर्तये; परमहंस्याश्रमे व्यवस्थितानां पुंसामनुमृग्यदाशुषे नमः।
Verse 14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
नमो नमस्तेऽस्तु सात्वतां ऋषभाय, कुयोगिनां विदूरकाष्ठाय; निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते—तस्मै नमः।
Verse 15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम्—लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं; तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः।
Verse 16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः। विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमाः—तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः।
Verse 17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥
Verse 18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवनाः खसादयः । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥
Verse 19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
स एष आत्मात्मवतामधीश्वरस्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिर्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥
Verse 20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिर्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापतिः । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः ॥
Verse 21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मनः । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥
Verse 22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
सृष्ट्यादौ येन सरस्वती प्रचोदिता ब्रह्मणो हृदि सतीं स्मृतिं वितन्वती, यस्य मुखतोऽपि किल प्रादुरभूत्; स ऋषीणामृषभो भगवान् मे प्रसीदतु।
Verse 23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
यो विभुः भूतैर्महद्भिरिमाः पुरो निर्माय तासु शेते, यदन्तः पूरुषो गुणान् षोडश षोडशात्मकः भुङ्क्ते; स भगवान् मे वचांसि अलङ्कृषीष्ट।
Verse 24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे; यन्मुखाम्बुरुहासवं ज्ञानमयं सौम्या पपुः शुद्धभक्ताः।
Verse 25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते; वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मनः।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit renounces fruitive motivation (karma-miśra aims) because death is imminent and because attraction to Kṛṣṇa has matured into niṣkāma-bhakti. His questions are not curiosity for control or prestige; they are bhakti-driven inquiry (paripraśna) meant to fix consciousness on Bhagavān. In the Bhāgavata, cosmology becomes a meditation-object: by hearing how everything depends on Kṛṣṇa’s śakti, the listener’s attachment to temporary designations dissolves.
Bhagavān is advaya (non-dual) in essence, yet manifests variegated expansions through His internal and external energies. The guṇas belong to prakṛti (material nature), while the Lord remains transcendental; He can preside over the guṇas via puruṣa expansions without becoming conditioned. Thus, the One may appear to act alone, simultaneously in multiple forms, or sequentially—without compromising unity—because all forms are expressions of the same supreme reality and will.
They denote groups traditionally viewed as mleccha or outside orthodox Vedic culture. The Bhāgavata’s theological point is universal eligibility: even those habituated to pāpa (sin) can be purified by taking shelter of the Lord’s devotees (bhakta-āśraya). Deliverance is attributed to the Lord’s supreme power operating through sādhus, emphasizing sadhu-saṅga as a decisive means of purification.
This functions as maṅgalācaraṇa (auspicious invocation) and a hermeneutic key: the subject of creation must be approached through devotion and humility, not mere speculation. The prayers also summarize core doctrines—Kṛṣṇa as liberator, indwelling Supersoul, source of Brahmā’s knowledge, and puruṣa entering the cosmos—thereby framing the forthcoming cosmology as bhakti-siddhānta rather than impersonal physics.