Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
शुकदेवः परीक्षितं प्रति निश्चिनोति यत् मरणसन्नस्योपदेशः सम्यगुक्तः। ततः स काम्यकर्मपरायणानां वैदिकमार्गं निरूपयति—बलं प्रजा धनं यशः सौन्दर्यं दीर्घायुः राज्यं स्वर्गारोहणं च इत्यादिफलार्थं नानादेवताः समाश्रयन्ते; एषा कामस्य निदानसूचीव। अनन्तरं अध्यायः परिवर्तते—आध्यात्मिकवृद्ध्यर्थं विष्णुं तद्भक्तं वा सेवेत; कामयुक्तो निष्कामो मोक्षकामो वा उदारधीः केवलं भगवन्तं पुरुषोत्तमं भजेत। शुद्धभक्तसङ्गेन भगवति दृढरतिरेव परमा सिद्धिरिति, हरिज्ञानं च गुणतरङ्गनिरोधकं इति कथ्यते। नैमिषारण्यसंवादे शौनकः सूतं प्रवर्तयति—आयुः क्षीयमाणे हरिकथा कालस्य श्रेष्ठा विनियोगः; श्रवणकीर्तनविहीना जीवनं आध्यात्मिकमृतवत् इति निन्दति। एवं कर्मविभागात् एकान्तभक्तौ संक्रमणं कृत्वा परेषु प्रश्नेषु भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे परीक्षित्, मम यत् त्वया म्रियमाणानां मनीषिणां कर्तव्यं पृष्टं, तदेतत् एवमेतन्निगदितं मया।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मणः पतिं यजेत; इन्द्रियकाम इन्द्रं; प्रजाकामः प्रजापतीन्। श्रीकामो देवीं मायां; तेजस्कामो विभावसुम्; वसुकामो वसून; वीर्यकामो रुद्रान्। अन्नाद्यकामोऽदितिं; स्वर्गकामोऽदितेः सुतान्; राज्यकामो विश्वान्देवान्; लोकप्रियकामः साध्यान्। आयुष्कामोऽश्विनौ; पुष्टिकाम इलां; प्रतिष्ठाकामो रोदसी। रूपकामो गन्धर्वान्; स्त्रीकामोऽप्सरः उर्वशीम्; आधिपत्यकामः परमेष्ठिनम्। यशस्कामो यज्ञं; कोशकामः प्रचेतसम्; विद्याकामो गिरिशं; दाम्पत्यार्थ उमां सतीम्।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं यजेत; वंशरक्षार्थं तन्तुं तन्वन् पितॄन् यजेत। रक्षाकामः पुण्यजनान्, ओजस्कामो मरुद्गणान् यजेत।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
राज्यकामो मनून् देवान् यजेत; निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत। कामकामो यजेत सोमम्; अकामः पुरुषं परम् यजेत।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः। तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम्।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः—भगवति अचलो भावः, यद् भागवतसंगतः।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
हरिसम्बन्धि यज्ज्ञानं गुणोर्मिचक्रस्य पूर्णप्रतिनिवृत्तिहेतुः; आत्मप्रसादकरं गुणेष्वसङ्गं, कैवल्यसम्मतपथं च भक्तियोगं—हरिकथासु रतिं कः न कुर्यात्?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
शौनक उवाच—एवं व्याहृतं श्रुत्वा भरतर्षभः राजा परीक्षित् भूयः किमन्यत् वैयासकिं कविमृषिं शुकदेवं पृष्टवान्?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
विद्वन् सूत, एतच्छुश्रूषतां नः भाषितुमर्हसि; यतो हरिकथोदर्काः कथाः सतां सदसि ध्रुवं स्युः।
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः; बाल्येऽपि बालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे।
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
वैयासकिः स भगवान् वासुदेवपरायणः; उरुगायगुणोदारा हि सतां समागमे कथाः स्युः।
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
उद्यन्नस्तं च गच्छन् सविता सर्वेषां पुंसामायुः हरति; केवलं तस्य न हरति यः क्षणं उत्तमश्लोकस्य वार्तया नयति॥
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
तरवः किं न जीवन्ति? भस्त्राः किं न श्वसन्ति? पशवोऽपि ग्रामे किं न खादन्ति न मेहन्ति च?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
श्वविड्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुरेव; यः कर्णपथं जातु नयति न गदाग्रजस्य नाम, तस्य स्तुतिः निष्फला॥
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
ये उरुक्रमस्य विक्रमान् कर्णपुटे न शृण्वन्ति, उरुगायस्य गाथाः च नोपगायन्ति, तेषां कर्णबिले सर्पबिलवत्, जिह्वा च दार्दुरिकेव मता।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
पट्टकिरीटजुष्टमपि उत्तमाङ्गं मुकुन्दं न नमेत् चेत् भार एव; करौ च हरेः सपर्यां न कुरुतः शावौ, लसत्काञ्चनकङ्कणौ अपि।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
ये नराः विष्णोर्लिङ्गानि—तस्य रूप-नाम-गुण-लीलादीनि—न निरीक्षन्ति, तेषां नयने बर्हायिते इव; ये च हरेः स्मरण-क्षेत्राणि नानुव्रजन्ति, तेषां पादौ द्रुमजन्मभाजौ इव मन्ये।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
यो मर्त्यो भागवताङ्घ्रिरेणुं शिरसा न कदाचिदभिलभेत, स जीवञ्छव एव; तथा श्रीविष्णुपद्या तुलस्याः गन्धं यो न वेद, स श्वसञ्छवोऽपि छव एव।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
तदिदं हृदयं बतेदं अश्मसारं यत् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैर्न विक्रियेत; विकारे सति नेत्रयोर्जलं न स्यात्, गात्ररुहेषु च हर्षो न जायेत।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
अथाभिधेहि अङ्ग मनोऽनुकूलं यत् प्रभाषसे भागवतप्रधानः; यदाह वैयासकिः आत्मविद्याविशारदः साधु पृष्टो नृपतिं परीक्षितम्।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.