Adhyaya 7
Paramparā of the Atharva Veda and Purāṇas; Definition of a Purāṇa (Daśa-lakṣaṇam)
कलियुगे श्रुतेः संरक्षणविषये स्कन्धस्य उपसंहार-भावं अनुवर्तयन् सूतगोस्वामी सुमन्तु-ऋषेः आरभ्य कबन्धं यावत् अथर्ववेदस्य गुरुपरम्परां तथा शिष्य-शाखा-विस्तारं निरूपयति, येन अधिकृताचार्यैः श्रुति-परम्परा रक्ष्यते इति दर्शयति। ततः पुराण-प्रामाण्यं प्रतिपादयन् व्यास-शिष्यस्य रोमहर्षणस्य समीपात् अधीतवन्तः षट् प्रमुखाः पुराणाचार्याः नाम्ना निर्दिश्य, पुराणानां मूल-संहिता-विभागं च कथयति। अनन्तरं पुराणस्य लक्षणं दशलक्षणैः—सर्गः, विसर्गः, स्थानम्, पोषणम्, ऊतिः, मन्वन्तरम्, ईशानुकथा, निरोधः, मुक्तिः, आश्रयः—इति विधिवत् परिभाषते; महापुराणेषु सर्वाणि, उपपुराणेषु पञ्चेति स्पष्टयति। एतानि तत्त्वतः संक्षेपेण व्याचष्टे, आश्रये परमसत्ये सर्वावस्थातीत-अन्तर्वर्तिनि परमाश्रये पर्यवसानम्। अन्ते अष्टादश महापुराणानां नामानि निर्दिश्य, एतत् वंशानुश्रवणं आध्यात्मिक-तेजः वर्धयति इति प्रतिजानीते, भगवतः अन्तिम-संग्रहेभ्यः पाठकं सज्जीकुरुते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥
सूत उवाच—अथर्ववित् सुमन्तुः स्वां संहितां शिष्यम् कबन्धं अध्यापयत्; स च पथ्याय वेददर्शाय च ताम् उक्तवान्॥
Verse 2
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥
वेददर्शस्य शिष्याः शौक्लायनिः ब्रह्मबलिः मोदोषः पिप्पलायनिश्च; अथ पथ्यस्य शिष्यान् शृणु—कुमुदः शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्च, ते सर्वेऽथर्ववितः॥
Verse 3
बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥
शुनकस्य शिष्यौ बभ्रुः सैन्धवायनश्च द्वे संहिते अधीयेताम्; सैन्धवायनस्य शिष्यः सावर्णः तथा अन्येषां महर्षीणां शिष्याश्च एतां शाखाम् अधीयिरे॥
Verse 4
नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
नक्षत्रकल्पः शान्तिकल्पश्च कश्यपाङ्गिरसादयः । एतेऽप्याथर्वणाचार्याः; शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
Verse 5
त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
त्रय्यारुणिः कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रणः । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
Verse 6
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्यः सर्वाः समध्यगाम् ॥ ६ ॥
Verse 7
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रणः । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिताः ॥ ७ ॥
Verse 8
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारतः ॥ ८ ॥
Verse 9
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
हे ब्रह्मन्—अस्य सर्गः, विसर्गः, वृत्तिः, रक्षाः, मन्वन्तराणि, वंशः, वंशानुचरितम्, संस्थाः, हेतुः, अपाश्रयश्च—एतानि दश लक्षणानि पुराणस्य; महापुराणं दशविधं, अल्पं तु केचित् पञ्चविधं मन्यन्ते।
Verse 10
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
हे ब्रह्मन्—दशलक्षणयुक्तं पुराणं तद्विदो विदुः; महापुराणं दशविधं, अल्पपुराणं तु केचित् महदल्पव्यवस्थया पञ्चविधं प्राहुः।
Verse 11
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥
अव्याकृतस्य गुणक्षोभात् महत्तत्त्वं प्रादुरभवत्; तस्मात् त्रिविधोऽहङ्कारः, ततो भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः—एष सर्ग इति कथ्यते।
Verse 12
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥
पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासनामयः समाहारोऽयं विसर्गः; बीजाद् बीजं यथा, तथा वासनाप्रवर्तककर्मभिः चराचरं जगद् जायते।
Verse 13
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥
वृत्तिः भूतानां भूतैः जीवनप्रकारः—चराणामचराणि भक्ष्यत्वेन; नृणां तु स्वभावानुरूपा जीविकाक्रिया, सा कामात् वा, ईश्वरशासनानुसारतः चोदनया वा प्रवर्तते।
Verse 14
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥
प्रत्येकं युगे युगेऽच्युतो भगवान् अस्मिन् विश्वे तिर्यङ्-मर्त्य-ऋषि-देवेषु अवतीर्य स्वलीलाभिः विश्वं रक्षति, त्रयी-द्विषः शत्रूंश्च हन्ति।
Verse 15
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्विधमुच्यते ॥ १५ ॥
मन्वन्तरे मनुः, देवाः, मनुपुत्राः, सुरेश्वरः (इन्द्रः), ऋषयः, हरेरंशावताराश्च—एते षड्विधा हरेः प्रकाशा इति कथ्यन्ते।
Verse 16
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥
ब्रह्मप्रसूतानां राज्ञां वंशः भूत-भविष्यद्-वर्तमान-त्रैकालिकोऽन्वयः। तेषां वंशानुचरितं, प्रमुखानां वृत्तं, ये च वंशधराः—एतद् वंशचरितं कथ्यते।
Verse 17
नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥
नैमित्तिकः, प्राकृतिकः, नित्यः, आत्यन्तिकश्च—लयः चतुर्धा। एषः स्वभावतः परमेश्वरस्य शक्त्या एव भवतीति कविभिः ‘संस्था’ इति प्रोक्तः।
Verse 18
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥
अस्य विश्वस्य सर्ग-स्थिति-लयानां हेतुः जीवः अविद्या-कर्म-कारकः। तं चानुशायिनं केचिद् अव्याकृतं चापरे प्राहुः।
Verse 19
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥
परब्रह्म तु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु सर्वासु अवस्थासु, मायामयेषु भावेषु, जीववृत्तिषु च सर्वत्र व्याप्तं, ताभ्यः सर्वाभ्यश्च भिन्नं च; स्वस्वरूपे स्थितं तदेवैकं परमाश्रयः।
Verse 20
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥
यथा पदार्थेषु रूपनामभेदेष्वपि द्रव्यं सन्मात्रं आधारतया तिष्ठति, तथा सृष्टदेहे बीजाद्यवस्थाभ्यः मृत्युपर्यन्तं युतायुतं परब्रह्म सर्वदा सन्निहितम्।
Verse 21
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥
यदा चित्तं स्वयमेव वा योगाभ्यासेन वा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिरूपं वृत्तित्रयं त्यक्त्वा विरमति, तदा परात्मानं बोधयित्वा भौतिकप्रवृत्तेः निवर्तते।
Verse 22
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविदः मुनयः प्राहुः; तानि अष्टादश महान्ति, अष्टादश च क्षुल्लकानि इति विभागः।
Verse 23
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
महापुराणानि—ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं शैवं लैङ्गं गरुडं नारदीयं भागवतं आग्नेयं स्कान्दं भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं वामनं वाराहं मात्स्यं कौर्मं ब्रह्माण्डं चेति अष्टादश।
Verse 24
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
अष्टादश महापुराणानि—ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं शैवं लैङ्गं सगारुडं नारदीयं भागवतं आग्नेयं स्कान्दं च; तथा भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं वामनं वाराहं मात्स्यं कौर्मं ब्रह्माण्डाख्यं चेति।
Verse 25
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥
ब्रह्मन्, मुनेर्व्यासस्य शाखाप्रणयनं शिष्यशिष्यप्रशिष्यपरम्परया यथासमाख्यातं मया; एतच्छ्रवणेन ब्रह्मतेजः परं वर्धते।
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.7 defines a Mahāpurāṇa as treating ten topics: sarga (primary creation), visarga (secondary creation), sthāna (cosmic situation/maintenance), poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees and the universe), ūti/vṛtti (impetus and livelihood—how beings act and subsist), manvantara (Manu periods and their administrations), vaṁśa (dynasties), vaṁśānucarita/īśānukathā (histories of kings and narrations of the Lord and His incarnations), nirodha (dissolution), mukti (liberation), and āśraya (the Supreme Absolute Truth as ultimate shelter).
The chapter shows that revealed knowledge is preserved through authorized teachers who transmit it intact across generations. By naming lineages (śākhās) and principal Purāṇa-ācāryas, the Bhāgavata anchors its authority in paramparā—especially crucial in Kali-yuga—so that spiritual practice rests on reliable, living transmission rather than speculation.
Romaharṣaṇa is presented as a disciple of Vedavyāsa who systematized Purāṇic material into major compilations. Sūta identifies himself as Romaharṣaṇa’s son and explains that six Purāṇa-masters learned from Romaharṣaṇa, and that Sūta then learned from those authorities—establishing a layered chain of custody for Purāṇic wisdom.
Āśraya is defined as the Supreme Absolute Truth who pervades waking, dreaming, and deep sleep, is present within all manifestations of māyā and all living functions, and yet exists separately in His own transcendence. He is the stable basis underlying all changing names and forms, and realization of Him enables withdrawal from material endeavor.