Adhyaya 12
Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam
द्वादशस्कन्धस्य उपसंहारे कलियुगान्धकारः साधनस्य च त्वरितता प्रतिपाद्यते। सूतगोस्वामी भक्तिधर्माय श्रीकृष्णाय च नमस्कृत्य श्रीमद्भागवतस्य स्कन्धानुक्रमेण महोपसंहारं करोति—सर्गविसर्गनिरोधाः, मन्वन्तरावताराः, वंशा वंशानुचरितानि, तथा कृष्णलीलामहाकथा। अनन्तरं हरिगुणकीर्तनरूपा पारमार्थिकी वाणी एव परममङ्गला इति स्तूयते, लौकिककथाभ्यः भेदः दर्श्यते, ‘नमो हरि’ इत्यस्य आकस्मिकोच्चारणमपि पावनं इति घोष्यते। एकादश्यां द्वादश्यां तीर्थेषु च श्रवणपाठयोः फलानि निरूप्य, कृष्णमधुरलीलाभिः परब्रह्म प्रकाशयितारं शुकदेवगोस्वामिनं सूतः प्रणमति; आश्रयो हरिरेव, भागवतश्रवणकीर्तनाभ्यां सुलभः।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
सूत उवाच— नमो धर्माय महते, नमः कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य, धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥
Verse 2
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
एतद् वः कथितं विप्राः विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥
Verse 3
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
अत्र सङ्कीर्तितः साक्षात् सर्वपापहरो हरिः । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पतिः ॥
Verse 4
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
अत्र परं ब्रह्म गुह्यं जगतः प्रभवाप्ययकारणं वर्ण्यते। तस्य दिव्यं ज्ञानं तदुपासनाविधिश्च विज्ञानसमन्वितं प्रोक्तम्॥
Verse 5
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
भक्तियोगः सम्यगाख्यातः, तदनुगुणं वैराग्यं च तदाश्रयम्। पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च कथितम्॥
Verse 6
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
विप्रपुत्रशापात् राजर्षिः परीक्षितः प्रायोपवेशं कृतवान्। तथा ब्रह्मर्षभस्य शुकस्य परीक्षितः सह संवादोऽपि वर्णितः॥
Verse 7
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
योगधारणया उत्क्रान्तिः—मरणकाले मुक्तिप्राप्तिविधिः—वर्णिता। नारदब्रह्मणोः संवादः, भगवतोऽवतारानुगीतं, तथा प्राधानिकः सर्गोऽव्यक्तादारभ्य क्रमशः प्रोक्तः॥
Verse 8
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
विदुरोद्धवसंवादः, क्षत्तृमैत्रेययोस्तथा। पुराणसंहिताप्रश्नो, महापुरुषे प्रलयकाले सृष्टेः संस्थितिश्च वर्णिता॥
Verse 9
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
ततः प्रकृतिगुणक्षोभजन्यः सर्गः, सप्त वैकृतिकविकारा, तथा ब्रह्माण्डस्य सम्भूतिः—यतो वैराजः पुरुषो भगवान् उदेति—एतत् सर्वं सम्यग् वर्णितम्।
Verse 10
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
कालस्य स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च गतिः, पद्मस्य गर्भोदकशायिविष्णोर्नाभितः समुद्भवः, तथा भुव उद्धरणकालेऽम्भोधेः हिरण्याक्षवधश्च यथावत् वर्ण्यते।
Verse 11
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गः, रुद्रसर्गश्च, तथा अर्धनारीश्वरात् स्वायम्भुवमनोरुद्भवः—एतानि भागवते वर्ण्यन्ते।
Verse 12
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
शतरूपा नाम या स्त्रीणामाद्या उत्तमा मनोः प्रिया, तथा कर्दमप्रजापतेर्धर्मपत्नीनां सन्तानश्च वर्ण्यते।
Verse 13
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
भगवतः महात्मनः कपिलस्यावतारः, तथा धीमता कपिलेन सह देवहूत्याः संवादश्च भागवते निरूप्यते।
Verse 14
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
अत्र नवमहाब्राह्मणानां सन्ततिः, दक्षयज्ञविनाशनं, ध्रुवमहाराज़स्य चरितं, ततः पृथोः प्राचीनबर्हिषश्च कथा, प्राचीनबर्हिषो नारदेन सह संवादः, प्रीयव्रतस्य जीवनं, तथा नाभेः, भगवान् ऋषभस्य, भरतस्य च चरितकर्माणि वर्ण्यन्ते।
Verse 15
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
अत्र नवमहाब्राह्मणानां सन्ततिः, दक्षयज्ञविनाशनं, ध्रुवमहाराज़स्य चरितं, ततः पृथोः प्राचीनबर्हिषश्च कथा, प्राचीनबर्हिषो नारदेन सह संवादः, प्रीयव्रतस्य जीवनं, तथा नाभेः, भगवान् ऋषभस्य, भरतस्य च चरितकर्माणि वर्ण्यन्ते।
Verse 16
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
अत्र पृथिव्याः द्वीपवर्षसमुद्रगिरिनद्यादीनां विस्तरतो वर्णनं, ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं, तथा पातालप्रदेशेषु नरकेषु च स्थितयः प्रतिपाद्यन्ते।
Verse 17
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
प्रचेतोभ्यः पुत्रत्वेन दक्षस्य पुनर्जन्म, तस्य कन्यानां च सन्ततिः—यतः देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादयः प्रजाः प्रवृत्ताः—एतत्सर्वं अत्र वर्ण्यते।
Verse 18
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
द्विजाः, त्वाष्ट्रस्य वृत्रासुरस्य जन्म निधनं, दितेः पुत्रयोः हिरण्याक्षहिरण्यकशिप्वोर्जन्ममरणे, तथा दितिवंशश्रेष्ठस्य महात्मनः प्रह्लादस्य चरितं च अत्र कथ्यते।
Verse 19
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
मन्वन्तराणां चरितं गजेन्द्रस्य विमोक्षणं च, तथा प्रत्येकमन्वन्तरे विष्णोः विशेषावताराः—हयशीर्षादयः—अपि अत्र वर्ण्यन्ते।
Verse 20
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
जगत्पतेः कूर्म-मात्स्य-नारसिंह-वामनरूपेण आविर्भावाः, तथा अमृतार्थं दिवौकसां क्षीरोदसमुद्रमथनं च भागवते वर्ण्यते।
Verse 21
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
देवासुरयोर्महायुद्धस्य वृत्तान्तः, राजवंशानां क्रमशः अनुकीर्तनं, इक्ष्वाकोर्जन्म तद्वंशः, तथा महात्मनः सुद्युम्नस्य वंशश्च—एतत्सर्वं अस्मिन् ग्रन्थे निबद्धम्।
Verse 22
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
इलायाः उपाख्यानं अत्रोक्तं, तारायाः उपाख्यानं च; तथा सूर्यवंशस्य अनुकीर्तनं—शशादादयः नृगादयश्च—इह वर्ण्यन्ते।
Verse 23
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
सौकन्यायाः कथा, शर्यातेश्च, धीमतः ककुत्स्थस्य, खट्वाङ्गस्य, मान्धातुः, सौभरेः, सगरस्य च चरितानि अत्र कथ्यन्ते।
Verse 24
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
श्रीमद्भागवते कोशलेन्द्रस्य श्रीरामस्य पावनं चरितं किल्बिषापहं वर्ण्यते; तथा निमेः देहपरित्यागः, जनकवंशस्य च सम्भवोऽपि कथ्यते।
Verse 25
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
श्रीमद्भागवते भार्गवेन्द्रस्य भगवान् परशुरामस्य भुवि क्षत्रियाणां निःक्षत्रीकरणं वर्ण्यते; तथा ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च, दौष्मन्तेर्भरतस्य, शान्तनोस्तत्सुतस्य भीष्मस्य च चरितानि, ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशश्चानुकीर्तितः।
Verse 26
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
श्रीमद्भागवते भार्गवेन्द्रस्य भगवान् परशुरामस्य भुवि क्षत्रियाणां निःक्षत्रीकरणं वर्ण्यते; तथा ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च, दौष्मन्तेर्भरतस्य, शान्तनोस्तत्सुतस्य भीष्मस्य च चरितानि, ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशश्चानुकीर्तितः।
Verse 27
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
यत्र यदुवंशे जगदीश्वरः भगवान् कृष्णाख्यः अवतीर्णः; वसुदेवगृहे तस्य जन्म, ततः गोकुले वृद्धिश्च विस्तरेण वर्ण्यते।
Verse 28
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
तस्यासुरद्विषः श्रीकृष्णस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितानि—पूतनायाः स्तन्येन सह प्राणापहरणं, शिशोः शकटोच्चाटनं, तृणावर्तस्य निष्पेषः, बकवत्सयोर्वधः, अघासुरवधः, तथा धात्रा ब्रह्मणा वत्सपालानां गुहायां निगूहनसमये कृतं लीलाचरितं च।
Verse 29
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
असुरद्विषः श्रीकृष्णस्यापाराणि कर्माणि कीर्तितानि—पूतनायाः स्तन्येन सह प्राणापहरणं, शिशोः शकटभेदनं, तृणावर्तनिष्पेषः, बकवत्साघासुरवधः, तथा धात्रा ब्रह्मणा वत्सपालानां गुहायामवगूहनलीला च।
Verse 30
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
धेनुकस्य सहभ्रातॄणां च प्रलम्बस्य च सङ्क्षयः, गोपानां परित्राणं च परिसर्पतः दावाग्नेः—एतानि श्रीकृष्णबलरामयोः चरितानि भागवते वर्णितानि।
Verse 31
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालियाहेर्दमनं, महाहेर्नन्दमोक्षणं, कन्यानां व्रतचर्या यैर्व्रतैरच्युतस्तुष्टः; यज्ञपत्नीभ्यः प्रसादो विप्राणां चानुतापनम्; गोवर्धनोद्धारणं ततः शक्रसुरभ्योः पूजाभिषेकः; स्त्रीभिः सह रात्रिषु क्रीडा; शङ्खचूडारिष्टकेशिनां च दुर्बुद्धीनां वधः—एताः लीलाः विस्तरेणोक्ताः।
Verse 32
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालियाहेर्दमनं, महाहेर्नन्दमोक्षणं, कन्यानां व्रतचर्या यैर्व्रतैरच्युतस्तुष्टः; यज्ञपत्नीभ्यः प्रसादो विप्राणां चानुतापनम्; गोवर्धनोद्धारणं ततः शक्रसुरभ्योः पूजाभिषेकः; स्त्रीभिः सह रात्रिषु क्रीडा; शङ्खचूडारिष्टकेशिनां च दुर्बुद्धीनां वधः—एताः लीलाः विस्तरेणोक्ताः।
Verse 33
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालियाहेर्दमनं, महाहेर्नन्दमोक्षणं, कन्यानां व्रतचर्या यैर्व्रतैरच्युतस्तुष्टः; यज्ञपत्नीभ्यः प्रसादो विप्राणां चानुतापनम्; गोवर्धनोद्धारणं ततः शक्रसुरभ्योः पूजाभिषेकः; स्त्रीभिः सह रात्रिषु क्रीडा; शङ्खचूडारिष्टकेशिनां च दुर्बुद्धीनां वधः—एताः लीलाः विस्तरेणोक्ताः।
Verse 34
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
अथ भागवतेऽक्रूरस्यागमनं, ततः परं रामकृष्णयोर्व्रजात् प्रस्थानं, व्रजस्त्रीणां करुणविलापं, अनन्तरं मथुरायाः परिदर्शनं च वर्ण्यते।
Verse 35
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां वधः, तथा गुरोः सान्दीपनेर्मुनेः मृतस्य सूनोरानयनं—एतदपि भागवते वर्ण्यते।
Verse 36
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
मथुरायां निवसता उद्धवरामाभ्यां सह हरिणा, यदुचक्रस्य प्रीत्यर्थं यत्कृतं—तदिदं शास्त्रं, हे द्विजाः, पुनरपि कथयति।
Verse 37
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
जरासन्धसमानीतानां बहूनां सैन्यानां बहुशो विनाशः, यवनेन्द्रस्य कालयवनस्य घातनं, कुशस्थल्यां द्वारकायां निवेशनं च वर्ण्यते।
Verse 38
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
सुरालयात् पारिजातस्य सुधर्मायाश्च आदानं, तथा युद्धे द्विषतः प्रमथ्य रुक्मिण्याः हरणं—हरेः कृत्यमिदमपि वर्ण्यते।
Verse 39
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
यत्र कथ्यते—युद्धे हरस्य जृम्भणं कृत्वा श्रीकृष्णेन शिवो जितः, बाणासुरस्य भुजाः छिन्नाः, प्राग्ज्योतिषपुराधिपो हतः, तत्र बद्धाः कन्याश्च मोचिताः।
Verse 40
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वादीनां दन्तवक्रस्य दुर्मतेः शम्बरद्विविदपीठमुरपञ्चजनादीनां च दैत्याणां माहात्म्यं वधश्च, वाराणस्याश्च दाहनं, तथा पाण्डवान् निमित्तीकृत्य कुरुक्षेत्रे भूमेर्भारावतरणं श्रीकृष्णेन कृतमिति कथ्यते।
Verse 41
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वादीनां दन्तवक्रस्य दुर्मतेः शम्बरद्विविदपीठमुरपञ्चजनादीनां च दैत्याणां माहात्म्यं वधश्च, वाराणस्याश्च दाहनं, तथा पाण्डवान् निमित्तीकृत्य कुरुक्षेत्रे भूमेर्भारावतरणं श्रीकृष्णेन कृतमिति कथ्यते।
Verse 42
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
विप्रशापापदेशेन स्वकुलस्य संहारः, वसुदेवस्य नारदेन सहाद्भुतः संवादः, उद्धवकृष्णयोश्च संवादः—यत्राखिलात्मविद्या धर्मविनिर्णयश्च प्रोक्तः—ततः स्वात्मयोगानुभावात् श्रीकृष्णस्य मर्त्यलोकपरित्यागश्चेति सर्वं भागवते वर्ण्यते।
Verse 43
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
विप्रशापापदेशेन स्वकुलस्य संहारः, वसुदेवस्य नारदेन सहाद्भुतः संवादः, उद्धवकृष्णयोश्च संवादः—यत्राखिलात्मविद्या धर्मविनिर्णयश्च प्रोक्तः—ततः स्वात्मयोगानुभावात् श्रीकृष्णस्य मर्त्यलोकपरित्यागश्चेति सर्वं भागवते वर्ण्यते।
Verse 44
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
अस्मिन्ग्रन्थे युगानां लक्षणवृत्तयश्च, कलौ नृणामुपप्लवः, चतुर्विधः प्रलयः, तथा त्रिविधा सृष्टिरपि निरूप्यते।
Verse 45
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
विष्णुरातस्य धीमतः राजर्षेर्देहत्यागः, ऋषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा, शाखाप्रणयनं च व्यासस्य, तथा जगदात्मनः सूर्यस्य महापुरुषविन्यासोऽपि वर्ण्यते।
Verse 46
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
इति वः पृष्टं मया द्विजश्रेष्ठाः सम्यगिहोक्तम्; अत्र च लीलावतारकर्माणि भगवतः सर्वशः कीर्तितानि।
Verse 47
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
पतितः स्खलितो वा आर्तः क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन्, ‘हरये नमः’ इत्युच्चैः प्रोच्य सर्वपातकात् प्रमुच्यते।
Verse 48
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्तः श्रुतानुभावः पुंसां व्यसनं हि; स चित्तं प्रविश्याशेषं विधुनोति, यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः।
Verse 49
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
मृषा गिरः ताः ह्यसतीर् असत्कथा न कथ्यते यद् भगवान् अधोक्षजः। तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम्॥
Verse 50
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम्। तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तमःश्लोकयशोऽनुगीयते॥
Verse 51
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित्। तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमलाः॥
Verse 52
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि। नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः॥
Verse 53
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम्। कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम्॥
Verse 54
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
वर्णाश्रमाचारतपःश्रुतादिषु यः परिश्रमः स केवलं लौकिकयशःश्रियौ जनयति; किन्तु श्रीलक्ष्मीपतिश्रीधरस्य गुणानुवादं श्रद्धयादरेण श्रुत्वा तस्य पादपद्मयोः अविस्मृतिः सिध्यति।
Verse 55
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
कृष्णपदारविन्दयोः अविस्मृतिः सर्वानभद्रान् क्षिणोति, परमं शं च तनोति; सा चित्तशुद्धिं, परमात्मभक्तिं, तथा विज्ञानविरागसमन्वितं ज्ञानं ददाति।
Verse 56
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
यूयं द्विजाग्र्याः भूरिभागाः, यत् शश्वदात्मनि अखिलात्मभूतं नारायणं देवं अदेवमीशम् अविवेश्य अजस्रभावा भजथ; तस्मात् तमेव उपासध्वम्।
Verse 57
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
अहं च परमर्षिवक्त्रात् पुरा श्रुतं आत्मतत्त्वं इदानीं सम्यक् संस्मारितवान्; यदा नृपतेः परीक्षितः प्रायोपवेशे महर्षिसभायां तेषां शृण्वतां मध्ये अहं आसम्।
Verse 58
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
विप्राः, एतद् वः कथितं वासुदेवस्य कथनीयोरुकर्मणः माहात्म्यं सर्वाशुभविनाशनम्।
Verse 59
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
यः एतत् भागवतं नित्यं यामक्षणमनन्यधीः श्रावयेत्, श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा श्रद्धया यः शृणुयात्, स निश्चयेन स्वात्मानमेव पुनाति।
Verse 60
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
द्वादश्यामेकादश्यां वा एतद् भागवतं शृण्वन् आयुष्यवान् भवेत्; प्रयतः उपवासेन सह पठन् पातकात् पूतो भवति।
Verse 61
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां च यतात्मवान् उपोष्य एतां संहितां पठित्वा सर्वभयात् मुच्यते।
Verse 62
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
एतत् पुराणं कीर्तनात् गृणतः शृण्वतः च यस्य, देवता मुनयः सिद्धाः पितरः मनवः नृपाश्च तस्मै सर्वान् कामान् यच्छन्ति।
Verse 63
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ऋचो यजूंषि सामानि अधीत्य यत् फलम्, तत् भागवताध्ययनात् द्विजः मधुकुल्या घृतकुल्याः पयःकुल्याश्चानुविन्दते।
Verse 64
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
यः प्रयतो द्विजः एतां पुराणसंहिताम् अधीत्य, भगवता यत् प्रोक्तं तत् परमं पदं व्रजेत्।
Verse 65
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
विप्रोऽधीत्य प्रज्ञामाप्नुयात्, राजन्यः उदधिमेखलां भूमिं जयेत्; वैश्यो निधिपतित्वं च, शूद्रः पातकात् शुध्येत्।
Verse 66
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिः, इतरत्र न ह्यभीक्ष्णं गीयते; इह तु भगवानेषः अशेषमूर्तिः कथाप्रसङ्गैः अनुपदं परिपठितः।
Verse 67
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
तमहं अजमनन्तम् आत्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिं, अजशक्रशङ्कराद्यैः दुरवसितस्तवम् अच्युतं नतोऽस्मि।
Verse 68
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
उपचितनवशक्तिभिः स्वात्मन्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय, भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय सनातनाय नमः।
Verse 69
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
व्याससूनुं शुकदेवं गुरुमहं नमामि—यः स्वसुखनिभृतचित्तोऽपि ब्रह्मानन्दनिष्ठः, अजितस्य श्रीकृष्णस्य रुचिरलीलया आकृष्टहृदयः सन्, कृपया तत्त्वदीपं परमं पुराणं श्रीमद्भागवतं व्यतनुत; तमखिलवृजिनघ्नं नतोऽस्मि।
Frequently Asked Questions
As a siddhānta-closure: the chapter functions like an index with a purpose—showing that all narratives (creation, manvantaras, dynasties, avatāras, Kṛṣṇa-līlā, dissolution) converge on āśraya, the Supreme Lord. The summary is not merely informational; it is meant to fix the listener’s remembrance in Hari and affirm bhakti as the Bhāgavatam’s final intent.
The verse teaches the intrinsic potency of Hari-nāma: contact with the Lord’s name invokes divine purification because the name is non-different from the Lord (nāma-tattva). The emphasis is that even unintended remembrance can break sinful momentum; deliberate, faithful hearing and chanting yields deeper purification and steady devotion.
Literature devoid of Hari-kathā is compared to a ‘crow’s pilgrimage’—attractive to those who relish worldly refuse—whereas devotees, likened to swans (haṁsas), seek the clear waters of divine glorification. The point is qualitative: speech becomes auspicious and truthful when it awakens devotion to the infallible Lord, even if stylistically imperfect.
Śukadeva is Vyāsa’s son and the principal reciter of the Bhāgavatam to Mahārāja Parīkṣit. Though originally absorbed in impersonal Brahman realization, he became attracted to Kṛṣṇa’s līlā and compassionately spoke the Bhāgavatam. He is praised because his realization, detachment, and sweetness of Hari-kathā together make him the archetypal Bhāgavata-vaktā.
SB 12.12 teaches that even partial hearing purifies, while attentive recitation brings cleansing of sins, longevity when heard on Ekādaśī/Dvādaśī, fearlessness when studied with restraint and pilgrimage discipline, and broad auspiciousness acknowledged by devas and sages. The highest benefit is remembrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, yielding bhakti with realized knowledge and renunciation.