Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
द्वादशस्कन्धस्य उपसंहारोन्मुखे व्यावहारिकसाक्षात्कारपरत्वे नैमिषारण्ये मुनयः सूतं तन्त्रसिद्धान्तं पृच्छन्ति—विष्णोः नियताराधनरूपः क्रियायोगः, तथा भौतिकसाम्यैः भगवतोऽङ्गायुधाभरणपरिकराणां भावनाविधिः, न तु तं द्रव्यत्वेन अवतारयितुम्। सूतः विराड्भावनां प्रथमतः निरूप्य लोकव्यवस्थां कर्मेन्द्रियादिकं च भगवतः शरीरत्वेन दर्शयति; अनन्तरं कौस्तुभ-श्रीवत्स-वनमाला-पीताम्बर-यज्ञोपवीतादीनि, शङ्खचक्रगदाधनुषादीनि च तत्त्वैः—भूतैः, प्राणैः, गुणैः, कालेन, इन्द्रियैः—सम्बध्य व्याख्यायति। ततः शौनकः सूर्यदेवस्य मासिकसप्तकान् पृच्छति; सूतः द्वादशमासेषु सूर्यस्य द्वादश मूर्तीन् षड्भिः सहचरैः (ऋषि-गन्धर्व-अप्सरा-नाग-यक्ष-राक्षसैः) सह निर्दिशति, उषःसायं स्मरणेन शुद्धिप्रतिज्ञां च वदति। एवं ध्यानात्मकं विश्वरूपज्ञानं नित्यसाधनया संयोज्य हरिणः कालशासनं पूजाविधिं च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
श्रीशौनक उवाच—अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम्; समस्ततन्त्रसिद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित्।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं यथा च यैः कल्पयन्ति। तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम्; येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम्।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं यथा च यैः कल्पयन्ति। तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम्; येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम्।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
सूत उवाच—गुरून् नमस्कृत्य अहं वक्ष्ये वैष्णवीं विभूतिं, या वेदतन्त्राभ्यां पद्मजाद्यैर्महाचार्यैः प्रोक्ता।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वैः तेषां विकारैश्च स भगवान् विराट्-रूपेण निर्मितो दृश्यते; चेतनया युक्ते तस्मिन् भुवनत्रयं प्रकाशते।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
एतद् वै पौरुषं रूपं—भूः पादौ, द्यौः शिरः, नभो नाभिः; सूर्यः अक्षिणी, वायुः नासे, दिशः कर्णौ प्रभोः। प्रजापतिः प्रजननम्, अपानः मृत्युर्ईशितुः; लोकपालाः तस्य बाहवः, चन्द्रः मनः, यमः भ्रुवौ। लज्जा अधरः, लोभः उत्तरः, ज्योत्स्ना दन्ताः, स्मयः भ्रमः; भूरुहाः रोमाणि, मेघाः पुरुषमूर्धजाः।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
एतद् वै पौरुषं रूपं—भूः पादौ, द्यौः शिरः, नभो नाभिः; सूर्यः अक्षिणी, वायुः नासे, दिशः कर्णौ प्रभोः। प्रजापतिः प्रजननम्, अपानः मृत्युर्ईशितुः; लोकपालाः तस्य बाहवः, चन्द्रः मनः, यमः भ्रुवौ। लज्जा अधरः, लोभः उत्तरः, ज्योत्स्ना दन्ताः, स्मयः भ्रमः; भूरुहाः रोमाणि, मेघाः पुरुषमूर्धजाः।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
एतद् वै पौरुषं रूपं—भूः पादौ, द्यौः शिरः, नभो नाभिः; सूर्यः अक्षिणी, वायुः नासे, दिशः कर्णौ प्रभोः। प्रजापतिः प्रजननम्, अपानः मृत्युर्ईशितुः; लोकपालाः तस्य बाहवः, चन्द्रः मनः, यमः भ्रुवौ। लज्जा अधरः, लोभः उत्तरः, ज्योत्स्ना दन्ताः, स्मयः भ्रमः; भूरुहाः रोमाणि, मेघाः पुरुषमूर्धजाः।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
यथा लोके साधारणस्य पुरुषस्याङ्गप्रमाणैः परिमाणं ज्ञायते, तथा विश्वरूपे स्थितानां लोकपद्धतीनां संस्थया महापुरुषस्यापि परिमाणं निर्णीयते।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
अजः सर्वेश्वरः प्रभुः स्ववक्षसि कौस्तुभमणिं बिभर्ति, यः शुद्धात्मस्वरूपस्य प्रतीकः; तस्यैव व्यापिनी प्रभा साक्षात् श्रीवत्सलाञ्छनरूपेणोरसि विराजते।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
देवः स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत्; पीतं वासश्छन्दोमयं, ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् प्रणवस्वरम्। मकरकुण्डले साङ्ख्यं योगं च बिभर्ति; मौलिश्च पारमेष्ठ्यं पदं, सर्वलोकाभयङ्करं, विराजते।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
देवः स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत्; पीतं वासश्छन्दोमयं, ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् प्रणवस्वरम्। मकरकुण्डले साङ्ख्यं योगं च बिभर्ति; मौलिश्च पारमेष्ठ्यं पदं, सर्वलोकाभयङ्करं, विराजते।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
अनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितं तदव्याकृतं प्रकृतेरवस्थां; इह पद्मं तु सत्त्वं कथ्यते, यद्धर्मज्ञानादिभिरुपेतं, तत्र भगवान् विराजते।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
भगवतः गदा ओजः-सहः-बलयुक्तं मुख्यतत्त्वं प्राणं बिभर्ति। शङ्खोऽपां तत्त्वं, सुदर्शनं तेजस्तत्त्वं, नभोनिभोऽसिर्नभस्तत्त्वं; चर्म तमोमयं, शार्ङ्गधनुः कालरूपं, इषुधिः कर्मेन्द्रियमयः।
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
भगवतः गदा ओजः-सहः-बलयुक्तं मुख्यतत्त्वं प्राणं बिभर्ति। शङ्खोऽपां तत्त्वं, सुदर्शनं तेजस्तत्त्वं, नभोनिभोऽसिर्नभस्तत्त्वं; चर्म तमोमयं, शार्ङ्गधनुः कालरूपं, इषुधिः कर्मेन्द्रियमयः।
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
इन्द्रियाणि शराः प्रोक्ताः, आकूतिरेव तस्य स्यन्दनम्। तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिः, मुद्राः पुनरर्थक्रियात्मतासाराः।
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
सूर्यमण्डलं देवयजनं, दीक्षा आत्मनः संस्कारः। भगवतः परिचर्या तु आत्मनो दुरितक्षयहेतुः।
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
भगवान् भगशब्दार्थं लीलया कमलमुद्वहन्, धर्म-यशोरूपाभ्यां चामरव्यजनाभ्यां सेवामङ्गीकरोति।
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
हे द्विजाः, भगवतः आतपत्रं वैकुण्ठधामैव—अकुतोभयम्; यज्ञपुरुषं वहन् सुपर्णाख्यो गरुडः त्रिवृद्वेदस्वरूपः।
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षाद् हरेरात्मनः अन्तरङ्गशक्तिरिह सहैव दृश्यते। विष्वक्सेनः पार्षदाधिपः पाञ्चरात्रादितन्त्रस्वरूपो विदितः; नन्दादयश्चाष्टौ द्वारस्थाः अणिमाद्याः हरेर्गुणा एव।
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम्; अनिरुद्ध इति, ब्रह्मन्, मूर्तिव्यूहः अभिधीयते।
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
स विश्वः तैजसः प्राज्ञः तुरीय इति वृत्तिभिः; अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते।
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवान् तच्चतुष्टयम् बिभर्ति; चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वरः स्वलक्षणैश्चतुर्विधं भावं धारयति।
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
द्विजर्षभ! स एव स्वयंदृक् ब्रह्मयोनिः, स्वमहिम्ना परिपूर्णः। स्वमायया जगदिदं सृजति हरति पाति च; कर्मभेदेन विभक्त इवोच्यते, तथापि शुद्धबोधे स्थितः। ये तस्मिन् भक्त्या पराः, ते तमात्मानं सत्यं लभन्ते॥
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
हे श्रीकृष्ण! कृष्णसख! वृष्ण्यृषभ! अवनिध्रुक्! राजन्यवंशदहन! अनपवर्गवीर्य! गोविन्द! गोपवनिताव्रजभृत्यगीततीर्थश्रवः—श्रवणमङ्गल! भृत्यान् पाहि॥
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
यः प्रातःकाले उत्थाय महापुरुषलक्षणमिदं तच्चित्तः प्रयतः शनैर्जपित्वा, गुहाशयं ब्रह्म वेद—हृदि स्थितं परमं तत्त्वम्॥
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
श्रीशौनक उवाच—शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते। सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः। ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः॥
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
श्रीशौनक उवाच—शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते। सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः। ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः॥
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
सूत उवाच—अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् । निर्मितोऽयं लोकतन्त्रो लोकेषु परिवर्तते ॥
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
सूर्य आत्मादिकृद्धरिरिति लोकानामेक एव हि । सर्ववेदक्रियामूलो बहुधर्षिभिरुदितः ॥
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यमागमः । द्रव्यं फलमिति नवधा हरिरजया निरूपितः ॥
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
मध्वादिषु द्वादशसु मासेषु कालरूपधृक् । भगवान् सूर्यरूपेण चरति द्वादशभिर्गणैः ॥
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
धाता सूर्यः कृतस्थल्यप्सरा हेतिः राक्षस उच्यते । वासुकी नागो रथकृद्यक्षा पुलस्त्यस्तुम्बुरुर्गन्धर्वो मधुमासं नयन्ति ॥
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
अर्यमा सूर्यदेवः, पुलहः ऋषिः, अथौजाः यक्षः, प्रहेतिः राक्षसः, पुञ्जिकस्थली अप्सराः, नारदः गन्धर्वः, कच्छनीरः नागः—एते सर्वे माधवमासं नयन्ति।
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
मित्रः सूर्यदेवः, अत्रिः ऋषिः, पौरुषेयः राक्षसः, तक्षकः नागः, मेनका अप्सराः, हाहा गन्धर्वः, रथस्वनः यक्षः—एते शुक्रमासं नयन्ति।
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
वसिष्ठः ऋषिः, वरुणः सूर्यदेवः, रम्भा अप्सराः, सहजन्यः राक्षसः, हुहू गन्धर्वः, शुक्रः नागः, चित्रस्वनः यक्षः—एते शुचिमासं नयन्ति।
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
इन्द्रः सूर्यदेवः, विश्वावसुः गन्धर्वः, श्रोता यक्षः, एलापत्रः नागः, अङ्गिराः ऋषिः, प्रम्लोचा अप्सराः, वर्यः राक्षसः—एते नभोमासं नयन्ति।
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
विवस्वान् सूर्यदेवः, उग्रसेनः गन्धर्वः, व्याघ्रः राक्षसः, आसारणः यक्षः, भृगुः ऋषिः, अनुम्लोचा अप्सराः, शङ्खपालः नागः—एते नभस्याख्यं मासं नयन्ति।
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
पूषा सूर्यदेवः, धनञ्जयो नागः, वातो राक्षसः, सुषेणो गन्धर्वः, सुरुचिर्यक्षा, घृताच्यप्सरा, गौतमो मुनिरिति—एते तपोमासं नयन्ति।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ऋतुర్యक्षः, वर्चा राक्षसः, भरद्वाजो मुनिः, पर्जन्यः सूर्यदेवः, सेनजिदप्सरा, विश्वो गन्धर्वः, ऐरावतो नाग इति—एते तपस्याख्यं मासं नयन्ति।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
अंशुः सूर्यदेवः, कश्यपो मुनिः, तार्क्ष्यो यक्षः, ऋतसेनो गन्धर्वः, उर्वश्यप्सरा, विद्युच्छत्रु राक्षसः, महाशङ्खो नाग इति—एते सहोमासं नयन्ति।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
भगः सूर्यदेवः, स्फूर्जो राक्षसः, अरिष्टनेमिर्गन्धर्वः, ऊर्णा यक्षः, आयुर्मुनिः, कर्कोटको नागः, पूर्वचित्त्यप्सरा—एते पुष्यमासं नयन्ति।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
त्वष्टा सूर्यदेवः; ऋचीकतनयो जमदग्निर्मुनिः; कम्बलाश्वो नागः; तिलोत्तमाप्सरा; ब्रह्मापेतो राक्षसः; शतजिद् यक्षः; धृतराष्ट्रो गन्धर्वः—एते इषमासं धारयन्ति।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ऊर्जमासे विष्णुरादित्यरूपेण, अश्वतरो नागरूपेण, रम्भा अप्सरारूपेण, सूर्यवर्चा गन्धर्वरूपेण, सत्यजिद् यक्षरूपेण, विश्वामित्रो मुनिरूपेण, मखापेतो राक्षसरूपेण च शासनं कुर्वन्ति।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
एता आदित्यरूपे भगवतो विष्णोर्विभूतय एव; ये नराः प्रातःसायं सन्ध्ययोः स्मरन्ति, तेषामहोरात्रं पापं हरन्ति।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
एवं द्वादशसु मासेषु स देवः षड्भिः सहचरैः सह सर्वतो भ्रमन्, इह परत्र च लोकानां सन्मतिं शुद्धचेतनां प्रसारयति।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ऋषयः सामऋग्यजुर्भिः तल्लिङ्गैः आदित्यं संस्तुवन्ति; गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति; अप्सरसोऽग्रतो नृत्यन्ति। नागा रथं उन्नह्यन्ति, ग्रामण्यो रथयोजकाः; बलशालिनो नैऋर्ता पृष्ठे रथं चोदयन्ति।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ऋषयः सामऋग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैः आदित्यं संस्तुवन्ति; गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति; अप्सरसोऽग्रतो नृत्यन्ति। नागा रथं उन्नह्यन्ति, ग्रामण्यो रथयोजकाः; बलशालिनो नैऋर्ता पृष्ठे रथं चोदयन्ति।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
वालखिल्याः षष्टिसहस्राणि ब्रह्मर्षयोऽमलाः । रथस्य पुरतोऽभिमुखं यान्ति, वैदिकस्तुतिभिर्विभुं सूर्यदेवं स्तुवन्ति ॥
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वरः । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकान् अवत्यजः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.