Adhyaya 9
Dāmodara-līlā: Mother Yaśodā Binds Kṛṣṇa; the Two-Fingers Mystery; Prelude to the Yamala-Arjuna Deliverance
व्रजशैशवलीलासु यशोदा दधि मथ्नन्ती कृष्णक्रीडाकथाः गायति। कृष्णः स्तन्यं याचते; क्षीरं उफ्फुल्लं रक्षितुं सा क्षणं त्यक्त्वा गता, तदा स कुपित इव दधिभाण्डं भित्त्वा गुप्तं नवनीतं वानरेभ्यः वितरति। यशोदा तं दुष्कृतं दृष्ट्वा शनैः उपसर्पति, दण्डभीता इव स पलायते—यत्र योगिनोऽपि ध्यानैर्न गृह्णन्ति, तत्र मातृदण्डात् धावति। अपराधनिवारणाय बन्धनं कर्तुं यदा सा निश्चिनोति, प्रत्येकं रज्जुयुग्मं द्व्यङ्गुलं न्यूनं भवति, बह्वीः रज्ज्वो योजयित्वापि। गोप्यः विस्मयेन स्मितं कुर्वन्ति; यशोदायाः श्रमं दृष्ट्वा भगवान् कृपया बन्धनं स्वीकृत्य भक्तिवश्यतां प्रकाशयति। अनन्तरं यमलार्जुनयोः समीपे बद्धः सन्, नलकूबरमणिग्रीवयोः पूर्वरूपं स्मरन्, तयोर्मोक्षलीलायाः प्रस्तावं करोति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा नन्दगेहिनी यशोदा गृहदासीषु कर्मान्तरनियुक्तासु स्वयं दधि निर्ममन्थ। दधिनिर्मन्थने काले सा तद्बालचरितानि स्मरन्ती यानि यानि गीतानि रचयामास, तानि स्वयमेव गायत।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा नन्दगेहिनी यशोदा गृहदासीषु कर्मान्तरनियुक्तासु स्वयं दधि निर्ममन्थ। दधिनिर्मन्थने काले सा तद्बालचरितानि स्मरन्ती यानि यानि गीतानि रचयामास, तानि स्वयमेव गायत।
Verse 3
क्षौमं वास: पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धं पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रू: । रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥
क्षौमपीतवस्त्रधरा पृथुकटितटे सूत्रनद्धं वासो बिभ्रती, पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगा जातकम्पा सुभ्रूः। रज्ज्वाकर्षश्रमात् चलद्भुजकङ्कणकुण्डला स्विन्नवक्त्रा, कबरविगलन्मालतीपुष्पा यशोदा मन्थनं चकार॥
Verse 4
तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरि: । गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥
तां मथ्नन्तीं जननीं स्तन्यकामो हरिरासाद्य, दधिमन्थानं गृहीत्वा प्रीतिमावहन् मथनं न्यषेधत्॥
Verse 5
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया- वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम्। अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा ययावुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते॥
Verse 6
सञ्जातकोप: स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् । भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरं गत: ॥ ६ ॥
सञ्जातकोपः स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम्। भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरं गतः॥
Verse 7
उत्तार्य गोपी सुशृतं पय: पुन: प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् । भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म त- ज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥
उत्तार्य गोपी सुशृतं पयः पुनः प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम्। भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म तज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती॥
Verse 8
उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनै: ॥ ८ ॥
तदा श्रीकृष्ण उलूखलस्योपरि विपर्यस्तस्योपविष्टः स्वेच्छया मर्कटानां दधि-नवनीतादीनि दुग्धविकारान् ददौ। चौर्यशङ्कया मातृदण्डभयात् सर्वतोऽन्वीक्षन् साशङ्कोऽभवत्। तं दृष्ट्वा यशोदा जननी शनैः पश्चादुपससार।
Verse 9
तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर- स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मन: ॥ ९ ॥
तां जननीं यष्टिमादाय सत्वरं प्रसमीक्ष्य स उलूखलात् अवरुह्य भीत इव अपससार। यं योगिनो ध्यानतपसा परमात्मानं ग्रहीतुं यतन्ते, तं न प्राप्नुवन्ति; स एव यशोदया पुत्रत्वेन मन्यमाना अन्वधावत् तं ग्रहीतुं।
Verse 10
अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल- च्छ्रोणीभराक्रान्तगति: सुमध्यमा । जवेन विस्रंसितकेशबन्धन- च्युतप्रसूनानुगति: परामृशत् ॥ १० ॥
अन्वञ्चमाना जननी सुमध्यमा बृहच्चलच्छ्रोणीभराक्रान्तगतिर्जवेन। धावतोऽस्याः केशबन्धनं विस्रंसितं प्रसूनानि च्युतानि पश्चादनुगतानि; तथापि सा पुत्रं परामृशत्।
Verse 11
कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥
गृहीते जनन्या स कृतागसं स्वापराधं विज्ञाय भीततरः प्ररुदन्। अश्रुभिः अञ्जनमिश्रितैः नेत्रयोः कषन् स्वपाणिना मुखेऽञ्जनं व्यलिम्पत्। यशोदा तं सुन्दरं सुतं हस्ते गृहीत्वा मृदु भर्त्सयामास।
Verse 12
त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला । इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥
यष्टिं त्यक्त्वा सुतं भीतं विज्ञाय, अर्भकवत्सला सा यशोदा तद्वीर्यकोविदा दाम्ना तं बद्धुम् इयेष, यथा पुनर्न दुष्कृतं कुर्यात्।
Verse 13
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
यस्यान्तर्न बहिर्नास्ति न पूर्वं नापि चापरम्। स एव सर्वव्यापी कालातीतो जगच्च जगतोऽपि च॥
Verse 14
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम्। यशोदा दाम्ना कोलूखले बबन्ध प्राकृतं यथा॥
Verse 15
तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागस: । द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागसः। द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका॥
Verse 16
यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे। तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद्यदादत्त बन्धनम्॥
Verse 17
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि। गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत्॥
Verse 18
स्वमातु: स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रज: । दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्ण: कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
स्वमातुः स्विन्नगात्रायाः विस्रस्तकबरस्रजः । तां परिश्रान्तां दृष्ट्वा कृष्णः कृपयाऽभवत्, स्वबन्धनेऽनुममे ॥
Verse 19
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥
Verse 20
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥
Verse 21
नायं सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुत: । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥
नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥
Verse 22
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभु: । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥
Verse 23
पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् । नलकूवरमणिग्रीवाविति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥
पुरा नारदशापेन मदात् वृक्षतां प्रापितौ; नलकूवरमणिग्रीवौ इति ख्यातौ श्रियान्वितौ॥
Frequently Asked Questions
Traditional Vaiṣṇava explanation reads the “two fingers” as a deliberate theological sign: one ‘finger’ represents human endeavor (sādhaka-prayatna or the devotee’s sincere effort), and the second represents Bhagavān’s mercy (kṛpā). Binding the Infinite is impossible by material means alone; Kṛṣṇa allows Himself to be ‘captured’ only when devotion is complete—effort is offered fully and grace is bestowed freely.
The chapter juxtaposes tattva and līlā: ontologically Kṛṣṇa is the timeless, all-pervading Absolute, yet in Vraja He voluntarily accepts the rules of intimate relationship (vātsalya-rasa). His ‘fear’ is not ignorance or limitation imposed by māyā; it is a self-chosen līlā that magnifies His devotee’s love and demonstrates that prema is a higher ‘binding force’ than yogic or speculative approaches.
Commentarial tradition highlights dharma within bhakti: Yaśodā’s love is practical, attentive, and responsible—she serves Kṛṣṇa while also protecting offerings and household duties meant for Him. The scene also intensifies the līlā’s rasa: Kṛṣṇa’s playful jealousy and mischief amplify the sweetness (mādhurya) of their relationship.
They are the two sons of Kuvera, formerly cursed by Nārada Muni due to intoxication with wealth and pride, resulting in their birth as the twin yamala-arjuna trees. Their mention here functions as narrative foreshadowing: bound to the mortar, Kṛṣṇa will soon move between the trees and grant them liberation, demonstrating His compassion and the purifying power of contact with Him.