Adhyaya 88
Hari’s Special Mercy, Śiva’s Quick Boons, and the Deliverance from Vṛkāsura
दशमस्कन्धे भक्तिमहिम्नि भगवतः विशेषानुग्रहे च प्रवर्तमाने परीक्षित् तात्त्विकं प्रश्नं पृच्छति—शिवभक्ताः शीघ्रं धनभोगान् लभन्ते, हरिभक्तास्तु किञ्चिद् दीनाः इव दृश्यन्ते इति। शुकदेवः व्याचष्टे—शिवो गुणमय्या प्रकृत्या सह व्यवहारयति, तस्मात् तदुपासनया गुणजन्यैश्वर्यं लभ्यते; हरिस्तु निर्गुणः साक्षी च, स भक्तान् गुणबन्धनात् विमोचयति। पूर्वं युधिष्ठिरस्यापि एष एव संशयः आसीत्; तत्र कृष्णः पोषणतत्त्वं वदति—यदा अहं कस्यचित् विशेषं प्रसन्नो भवामि, तदा तस्य धनं शनैः अपहरामि, येन स विफलभौतिकाश्रयात् विरक्तः सत्सङ्गं प्राप्य परब्रह्मानुभवं लभते। ततः वृषकासुरकथया शीघ्रवरदानस्य भयङ्करता दर्श्यते—नारदोपदेशात् स केदारनाथे घोरतपसा शिवं तोषयति; आशुतोषः शिवः शिरःस्पर्शमरणवरं ददाति। वृषकः शिवमेव हन्तुं प्रवृत्तः; शिवो पलायमानः वैकुण्ठशरणं ययौ। हरिः योगमायया ब्रह्मचारिरूपेण आगत्य वृषकं स्वशिरसि वरपरीक्षां कर्तुं प्रेरयति; स तत्क्षणं विनश्यति, शिवश्च रक्षितः। अन्ते हरिलीलारक्षणं श्रवणफलञ्च स्तूयते—शत्रुनाशः संसारमोक्षश्च, तथा उपासनायाः परमार्थः भगवत्प्राप्तिरेव इति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्या: पतिं हरिम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवं, प्रायस्ते धनिनो भोगा भवन्ति; न तु लक्ष्मीपतिं हरिं भजन्ति।
Verse 2
एतद् वेदितुमिच्छाम: सन्देहोऽत्र महान् हि न: । विरुद्धशीलयो: प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गति: ॥ २ ॥
एतदर्थं सम्यग्वेदितुमिच्छामः; अत्र नः महान् सन्देहः। प्रभ्वोर्विरुद्धशीलयोर्भजतां गतिः फलञ्च विरुद्धमेव दृश्यते॥
Verse 3
श्रीशुक उवाच शिव: शक्तियुत: शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृत: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—शिवः शक्तियुतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति अहं त्रिधा॥
Verse 4
ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन । उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥ ४ ॥
तस्मादहङ्कारात् षोडश विकाराः समभवन्। शिवस्य यः कस्यचिदेतेषु तत्त्वेषु रूपं भजते, स तदनुरूपाः सर्वा विभूतयोऽश्नुते॥
Verse 5
हरिर्हि निर्गुण: साक्षात् पुरुष: प्रकृते: पर: । स सर्वदृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ ५ ॥
हरिः तु निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः। स सर्वदृक् उपद्रष्टा; तं भजन् निर्गुणो भवेत्॥
Verse 6
निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामह: । शृण्वन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥
निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः। शृण्वन् भगवतो धर्मान् अपृच्छदिदम् अच्युतम्॥
Verse 7
स आह भगवांस्तस्मै प्रीत: शुश्रूषवे प्रभु: । नृणां नि:श्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ ७ ॥
स आह भगवान् तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः। नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले॥
Verse 8
श्रीभगवानुवाच यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनै: । ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दु:खदु:खितम् ॥ ८ ॥
श्रीभगवानुवाच—यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः। ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्॥
Verse 9
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्ण: स्याद् धनेहया । मत्परै: कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९ ॥
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद् धनेहया। मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्॥
Verse 10
तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् । विज्ञायात्मतया धीर: संसारात्परिमुच्यते ॥ १० ॥
तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम्। विज्ञायात्मतया धीरः संसारात् परिमुच्यते॥
Verse 11
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जन: । ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धता: । मत्ता: प्रमत्ता वरदान् विस्मयन्त्यवजानते ॥ ११ ॥
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः। ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान् विस्मयन्त्यवजानते॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादय: । सद्य:शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युत: ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—शापप्रसादयोः सामर्थ्यं ब्रह्मविष्णुशिवादयः वहन्ति। सद्यः शापप्रसादौ शिवो ब्रह्मा च, हे राजन्; अच्युतः परं प्रभुः तु न तथा।
Verse 13
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥ १३ ॥
अत्र चोदाहरन्ति इमम् इतिहासं पुरातनम्—वृकासुराय गिरिशः वरं दत्त्वा आप सुसङ्कटम्।
Verse 14
वृको नामासुर: पुत्र: शकुने: पथि नारदम् । दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मति: ॥ १४ ॥
वृको नामासुरः शकुनेः पुत्रः पथि नारदम् दृष्ट्वा, देवेषु त्रिषु कः आशुतोषः इति दुर्मतिः पप्रच्छ।
Verse 15
स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि । योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥
स आह—देवं गिरिशम् उपाधाव; आशु सिद्ध्यसि। योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यां आशु तुष्यति कुप्यति।
Verse 16
दशास्यबाणयोस्तुष्ट: स्तुवतोर्वन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम् ॥ १६ ॥
दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव। ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम्।
Verse 17
इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रत: । केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥
इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रत: । केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥
Verse 18
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥
Verse 19
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
Verse 20
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता- महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता- महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥
Verse 21
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥
Verse 22
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत । ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इवाभवत्, भारत; तथापि ॐ इति प्रहसन् तस्मै वृकाय वरं ददौ, यथा विषसर्पाय क्षीरं दद्यात्।
Verse 23
स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुर: । स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिव: ॥ २३ ॥
स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि असुरः स्वहस्तं स्थापयितुमारेभे; तेन स्वकृताद् एव शिवोऽबिभ्यत्।
Verse 24
तेनोपसृष्ट: सन्त्रस्त: पराधावन् सवेपथु: । यावदन्तं दिवो भूमे: कष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥
तेन उपसृष्टः सन्त्रस्तः सवेपथुः पराधावन्; उत्तरावासात् शीघ्रं निर्गत्य, दिवो भूमेः काष्ठानां च अन्तं यावत् जगाम।
Verse 25
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
अजानन्तः प्रतिविधिं सुरेश्वराः तूष्णीमासन्; ततः शिवो वैकुण्ठं भास्वरं तमसः परम् अगमत्, यत्र नारायणः साक्षान् शान्तानां न्यस्तदण्डानां न्यासिनां परमा गतिः, यतो गतः पुनरावर्तते न।
Verse 26
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
अजानन्तः प्रतिविधिं सुरेश्वराः तूष्णीमासन्; ततः शिवो वैकुण्ठं भास्वरं तमसः परम् अगमत्, यत्र नारायणः साक्षान् शान्तानां न्यस्तदण्डानां न्यासिनां परमा गतिः, यतो गतः पुनरावर्तते न।
Verse 27
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
दूरात् शिवस्यापदं दृष्ट्वा वृजिनार्दनो भगवान् योगमायया बटुकब्रह्मचारिरूपं धृत्वा मेखलाजिनदण्डाक्षमालाभिः समलङ्कृतः, अग्निरिव तेजसा ज्वलन् वृषकासुरस्य पुरतोऽगात्; कुशपाणिर्विनीतवत् तं दैत्यं नमस्कृतवान्।
Verse 28
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
मेखलाजिनदण्डाक्षमालाभिः समलङ्कृतो भगवान् बटुकः, तेजसाग्निरिव ज्वलन्, कुशपाणिर्विनीतवत् वृषकासुरं समभिवादयत्।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्त: किं दूरमागत: । क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—शाकुनेय! भवान् व्यक्तं श्रान्तः; किं दूरमागतः? क्षणं विश्रम्यताम्। अयं हि देह आत्मनः सर्वकामधुक्।
Verse 30
यदि न: श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो । भण्यतां प्रायश: पुम्भिर्धृतै: स्वार्थान् समीहते ॥ ३० ॥
विभो! यदि नः श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं, तर्हि भण्यताम्। प्रायशः पुम्भिर्धृतैः सहायैः स्वार्थाः समीह्यन्ते।
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा । गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता वचसामृतवर्षिणा पृष्टो वृषकः गतक्लमोऽभवत्। स तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितं सर्वं निवेदयामास।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्त: प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्त: प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥
Verse 33
यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥
यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥
Verse 34
यद्यसत्यं वच: शम्भो: कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्यसद्वाचं न यद वक्तानृतं पुन: ॥ ३४ ॥
यद्यसत्यं वच: शम्भो: कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्यसद्वाचं न यद वक्तानृतं पुन: ॥ ३४ ॥
Verse 35
इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभि: स सुपेशलै: । भिन्नधीर्विस्मृत: शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥
इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभि: स सुपेशलै: । भिन्नधीर्विस्मृत: शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥
Verse 36
अथापतद् भिन्नशिरा: वज्राहत इव क्षणात् । जयशब्दो नम:शब्द: साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥
अथापतद् भिन्नशिरा: वज्राहत इव क्षणात् । जयशब्दो नम:शब्द: साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥
Verse 37
मुमुचु: पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे । देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचित: सङ्कटाच्छिव: ॥ ३७ ॥
हते पापे वृकासुरे देवर्षि-पितृ-गन्धर्वाः पुष्पवर्षाणि मुमुचुः; शिवश्च सङ्कटात् मोचितोऽभवत्।
Verse 38
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः— “अहो देव महादेव! पापोऽयं स्वेन पाप्मना हतः। कः नु महत्स्वीश जन्तुः कृतकिल्बिषः क्षेमी स्यात्? किमु विश्वेशे जगद्गुरौ कृतागस्कः?”
Verse 39
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः— “अहो देव महादेव! पापोऽयं स्वेन पाप्मना हतः। कः नु महत्स्वीश जन्तुः कृतकिल्बिषः क्षेमी स्यात्? किमु विश्वेशे जगद्गुरौ कृतागस्कः?”
Verse 40
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वत: परस्य साक्षात् परमात्मनो हरे: । गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभि: ॥ ४० ॥
यः परस्य साक्षात् परमात्मनो हरेरव्याकृत-शक्त्युदन्वतः गिरित्रमोक्षं कथयेत् शृणोति वा, स संसृतिभिः शत्रुभिश्च विमुच्यते।
Frequently Asked Questions
Śiva is described as closely connected with material nature and responding through the guṇas; thus, worship directed to his manifestations within the material elements can yield corresponding enjoyments and powers. These results are within prakṛti and therefore do not necessarily purify the heart or free one from bondage.
Kṛṣṇa states that when He especially favors someone, He may gradually remove wealth so the devotee’s dependence on temporary supports collapses. Abandoned by fair-weather associates and frustrated in material striving, the person turns toward devotees, develops sobriety (vairāgya), and realizes the Absolute—achieving the lasting good that prosperity often delays.
Vṛkāsura, a demon described as a son of Śakuni’s, performed severe worship of Śiva at Kedāranātha and asked for a fearful benediction: that anyone he touched on the head with his hand would die instantly.
After receiving the boon, Vṛkāsura attempted to test it by placing his hand on Śiva’s head. Because the boon was irrevocable and immediately effective, Śiva had to flee, demonstrating the peril of granting power to the impure-minded and the limits of quick-pleasure religiosity.
Hari used Yoga-māyā to appear as a brahmacārī student and, through artful reasoning, induced Vṛkāsura to ‘test’ the boon by placing his own hand on his head. The demon’s head shattered instantly, and Śiva was delivered—showing Hari as the ultimate protector even of the devas.
The chapter states that one who recites or hears this līlā becomes freed from enemies and from the repetition of birth and death, indicating both immediate protection (poṣaṇa) and the ultimate fruit of devotion—release from saṁsāra.