Adhyaya 84
Kurukṣetra Pilgrimage: Sages Praise Kṛṣṇa; Vasudeva Inquires on Karma; Viṣṇu-yajña Performed
कुरुक्षेत्रे राजस्त्रियश्च कृष्णस्य व्रजसख्यश्च द्वारकापत्नीनां कृष्णे तीव्रप्रेम विलोक्य विस्मयं यान्ति। पुरुषा नारीश्च पृथक् संवादं कुर्वन्ति; तत्र व्यास-नारद-परशुराम-कुमारादयः बहवो महर्षय आगच्छन्ति। कृष्णबलरामौ पाण्डवैः सह राजभिः समुत्थाय तान् पूजयतः। कृष्णः उपदिशति—तीर्थदेवताः शनैः शुद्धिं ददति, सिद्धसाधवस्तु सद्यः; देहाभिमानं तथा साधुसेवारहितां ‘तीर्थबुद्धिं’ निन्दति। ऋषयः तस्य विनयचरितेन विस्मिताः योगमायां वर्णाश्रम-वैदिकधर्मरक्षणं च स्तुवन्ति। तेषु गतेषु वसुदेवः पृच्छति—कर्मणा कर्म कथं निवर्त्यते? उत्तरं—गृहस्थानां विष्णुयज्ञः शास्त्रोक्तो मार्गः, दानाध्ययनं च देव-ऋषि-पितृऋणत्रयपरिशोधनं सह। ततः वसुदेवः कुरुक्षेत्रे महायज्ञान् कृत्वा सर्वान् दान-भोजनैः सत्करोति; बान्धवाः स्नेहवियोगेन पृथक् भवन्ति, ऋतुपरिवर्तने वृष्णयः द्वारकां प्रत्यावर्तन्ते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्य: । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्य: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ महाप्रणयबन्धं श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्री याज्ञसेनी माधवी क्षितिपपत्न्यः स्वगोप्यश्च सर्वा विसिस्म्युः; तासामक्षीणि अश्रुकलाकुलानि बभूवुः।
Verse 2
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिर्नृषु एवं सम्भाषमाणेषु तत्र कृष्णरामदिदृक्षया मुनयः समाययुः—द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसितः, विश्वामित्रः शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतमः।
Verse 3
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
तेषु मुनिषु परशुरामः सशिष्यः, भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगुः, पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पतिश्च समागताः।
Verse 4
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्राश्चतुरः कुमाराः, तथा अङ्गिरा अपि समाययुः।
Verse 5
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे मुनयः अपि तत्र समागताः, कृष्णरामदर्शनलालसाः।
Verse 6
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादय: । पाण्डवा: कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः । पाण्डवाः कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥
Verse 7
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनै: ॥ ७ ॥
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनैः ॥
Verse 8
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनु: । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वत: ॥ ८ ॥
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्ततनुः । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वतः ॥
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥
Verse 10
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥
Verse 11
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ११ ॥
न हि केवलानि जलराशयः तीर्थानि, न च मृदशिलामयाः प्रतिमाः देवताः। तानि चिरकालेन शुद्धिं ददति, साधवस्तु दर्शनमात्रेणैव तत्क्षणात् पुनन्ति॥
Verse 12
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मन: । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
नाग्निर्न सूर्यश्च न चन्द्रतारकाः, न भूमिरापो नभसोऽनिलोऽथ वाक्-मनः। भेददृष्टय उपासकानामघं न हरन्ति; विपश्चितस्तु मुहूर्तसेवयैव पापं निघ्नन्ति॥
Verse 13
यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥ १३ ॥
यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके, स्वधीः कलत्रादिषु, भौम इज्यधीः; यत्तीर्थबुद्धिः सलिले, न कर्हिचिज्जनेष्वभिज्ञेषु—स एव गोखरः॥
Verse 14
श्रीशुक उवाच निशम्येत्थं भगवत: कृष्णस्याकुण्ठमेधस: । वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धिय: ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवतः कृष्णस्याकुण्ठमेधसः दुरन्वयानि वचांसि निशम्य विप्राः भ्रमद्धियः तूष्णीमासन्॥
Verse 15
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचु: स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम्। जनसङ्ग्रह इति ऊचुः स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम्॥
Verse 16
श्रीमुनय ऊचु: यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वरा: । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
श्रीमुनय ऊचुः—यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वराः। यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम्॥१६॥
Verse 17
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा। भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्॥१७॥
Verse 18
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुष: परो भवान् ॥ १८ ॥
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च। स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान्॥१८॥
Verse 19
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तप:स्वाध्यायसंयमै: । यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च तत: परम् ॥ १९ ॥
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपःस्वाध्यायसंयमैः। यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च ततः परम्॥१९॥
Verse 20
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मन: । सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मनः। सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान्॥२०॥
Verse 21
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृश: । त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्त: श्रेयसां पर: ॥ २१ ॥
अद्य नः जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृशः। त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्तः श्रेयसां परः॥
Verse 22
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे। स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने॥
Verse 23
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णय: । मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णयः। मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम्॥
Verse 24
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक्। नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम्॥ तथा त्वां नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया। मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात्॥
Verse 25
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक्। नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम्॥ तथा त्वां नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया। मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात्॥
Verse 26
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगै: । उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमथानुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
अद्य वयं प्रत्यक्षं तव पादौ ददृशिम, ये गङ्गोत्पत्तिस्थानं पापौघमर्षणं तीर्थास्पदं च। सुविपक्वयोगिनोऽपि हृदि ध्यायन्ति; परं तु उत्सिक्तभक्त्या मनोमयावरणं जित्वा ये त्वां प्राप्नुवन्ति, तान् भक्तान् अस्मान् अनुगृहाण।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मन: ॥ २७ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं ब्रुवाणाः मुनयः, हे राजर्षे, दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरं च अनुज्ञाप्य, स्वाश्रमान् गन्तुं मनो दधिरे।
Verse 28
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशा: । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रित: ॥ २८ ॥
तान् प्रस्थितान् वीक्ष्य महायशा वसुदेवः तान् उपव्रज्य, प्रणम्य पादौ चोपसङ्गृह्य, सुयन्त्रितः इदं बभाषे।
Verse 29
श्रीवसुदेव उवाच नमो व: सर्वदेवेभ्य ऋषय: श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—सर्वदेवमयाभ्यः वः नमः, हे ऋषयः। श्रोतुमर्हथ; कर्मणा कर्मनिर्हारः यथा नः स्यात्, तद् अस्मान् उच्यताम्।
Verse 30
श्रीनारद उवाच नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्न: पृच्छति श्रेय आत्मन: ॥ ३० ॥
श्रीनारद उवाच—हे विप्राः, वसुदेवो बुभुत्सया यत् आत्मनः श्रेयः पृच्छति, नातिचित्रम्। यतोऽसौ कृष्णं बालकं मत्वा अस्मान् पृच्छति।
Verse 31
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानामनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
अत्र मर्त्यानां सन्निकर्षोऽनादरणकारणं भवति। यथा गङ्गातटे वसन्नपि कश्चिद् अन्याम्भः प्रति गत्वा शुद्धिं याचते॥
Verse 32
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्यादिभिर्न स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति। स ईश्वरः सर्वथा अव्याहतः॥
Verse 33
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहैरव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम्। प्राणादिभिः स्वविभवैः उपगूढमिति मूढा मन्यन्ते, यथा सूर्यं मेघहिमोपरागैः॥
Verse 34
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयो: ॥ ३४ ॥
अथ मुनयो राजन् पुनरूचुः, आनकदुन्दुभिं वासुदेवं संबोध्य; सर्वेषां राज्ञां शृण्वतां तथा अच्युतरामयोः॥
Verse 35
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपित: । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखै: ॥ ३५ ॥
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपितः—यच्छ्रद्धया मखैः विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं यजेत्॥
Verse 36
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभि: शास्त्रचक्षुषा । दर्शित: सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावह: ॥ ३६ ॥
शास्त्रचक्षुषा कविभिः प्रदर्शितोऽयं चित्तोपशमस्य सुगमो योगो मोक्षप्रदः; स एव धर्मः हृदयमुदावहः।
Verse 37
अयं स्वस्त्ययन: पन्था द्विजातेर्गृहमेधिन: । यच्छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुष: ॥ ३७ ॥
अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातिगृहमेधिनः—श्रद्धया प्राप्तवित्तेन शुचिना पुरुषोत्तमः पूज्यते।
Verse 38
वित्तैषणां यज्ञदानैर्गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुध: । ग्रामे त्यक्तैषणा: सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
वित्तैषणां यज्ञदानैः परित्यजेत, दारसुतैषणां गृहवासानुभवेन; आत्मलोकैषणां देव कालप्रभावदर्शनेन विसृजेत बुधः। एवं त्यक्तैषणाः धीराः सर्वे तपोवनं ययुः।
Verse 39
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितृणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन् पतेत् ॥ ३९ ॥
देवर्षिपितॄणां प्रभो, द्विजो जातः त्रिभिरृणैः; यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान् अनिस्तीर्य देहं त्यजन् पतेत्।
Verse 40
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
त्वं तु महामते ऋषिपित्रोर्द्वाभ्यां मुक्तः; यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव।
Verse 41
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्च: स यद् वां पुत्रतां गत: ॥ ४१ ॥
हे वसुदेव! भवान् नूनं परमया भक्त्या जगदीश्वरं हरिं पूर्वमेव सम्यक् प्रार्चितवान्; यतो हि स एव वां पुत्रभावं स्वीकृतवान्॥
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामना: । तानृषीनृत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं तेषां वचः श्रुत्वा महामना वसुदेवः मूर्ध्ना भूमिं प्रणम्य तान् प्रसाद्य च तानृषीनृत्विजो वव्रे॥
Verse 43
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकै: ॥ ४३ ॥
त एनं ऋषयो राजन् धर्मेण वृता धार्मिकं कुरुक्षेत्रे तस्मिन् क्षेत्रे उत्तमकल्पकैर्मखैः समयाजयन्॥
Verse 44
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करस्रजः स्नाताः सुवाससो राजन् दीक्षाशालामुपाजग्मुः; राजानश्च सुष्ठ्वलङ्कृताः, तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः चन्दनालिप्ता वस्तुपाणयश्च॥
Verse 45
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणयः॥
Verse 46
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादय: । ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवु: सूतमागधा: । जगु: सुकण्ठ्यो गन्धर्व्य: सङ्गीतं सहभर्तृका: ॥ ४६ ॥
मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादयः सर्वे निनदुः; नटाः नर्तक्यश्च ननृतुः; सूतमागधाः स्तुतिं जगुः। मधुरकण्ठ्यः गन्धर्व्यः स्वभर्तृभिः सह सङ्गीतं जगुः॥
Verse 47
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विज: । पत्नीभिरष्टादशभि: सोमराजमिवोडुभि: ॥ ४७ ॥
अक्तमभ्यक्तं वसुदेवं विधिवदृत्विजोऽभ्यषिञ्चन्; अष्टादशभिः पत्नीभिः सह पवित्रतोयैः। पत्नीभिरावृतः स सोमराजमिव तारकाभिरिव शोभते॥
Verse 48
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलै: । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृत: ॥ ४८ ॥
ताभिः दुकूलवलयहारनूपुरकुण्डलैः स्वलङ्कृताभिः सह वसुदेवो दीक्षितः; अजिनसंवृतदेहः स परमं विभाति॥
Verse 49
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नकौशेयवासस: । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
महाराज परीक्षित्, तस्य वसुदेवस्य ऋत्विजोऽपि ससदस्याः रत्नकौशेयवाससः विराजिरे; ते वृत्रहणोऽध्वरे स्थिताः इव तेजस्विनो बभूवुः॥
Verse 50
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वै: स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ । रेजतु: स्वसुतैर्दारैर्जीवेशौ स्वविभूतिभि: ॥ ५० ॥
तदा रामः कृष्णश्च स्वैः स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ, स्वसुतैर्दारैश्च सह, जीवेशौ स्वविभूतिभिः सह महता तेजसा रेजतुः॥
Verse 51
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणै: । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
विधिनाऽग्निहोत्रादिलक्षणैः प्राकृतवैकृतयज्ञैश्च वासुदेवोऽनुयज्ञं सम्यगाचरन् द्रव्यज्ञानक्रियामन्त्राणाम् ईश्वरं यज्ञेश्वरं भगवन्तं समर्चयामास।
Verse 52
अथर्त्विग्भ्योऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणा: । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधना: ॥ ५२ ॥
ततः काले यथाम्नातं स वसुदेवोऽर्त्विग्भ्यः दक्षिणाः प्रददौ; स्वलङ्कृतेभ्यः पुनरप्यलङ्कृत्य गोभूकन्यादिभिर्महाधनैः सम्यक् सन्तोषयामास।
Verse 53
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षय: । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुर:सरा: ॥ ५३ ॥
पत्नीसंयाजावभृथ्यादीन् विधिवत् समाप्य ते महर्षयो ब्राह्मणा यजमानपुरःसराः परशुरामह्रदे रामह्रदे स्नानं चक्रुः।
Verse 54
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रिय: । तत: स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
स्नातः स वसुदेवः सह स्त्रीभिर्वन्दिभ्यः स्वालङ्कारवासांसि ददौ; ततः स्वलङ्कृतो वर्णान् श्वभ्यः पर्यन्तं सर्वान् अन्नेन पूजयामास।
Verse 55
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
स बन्धून् सदारान् ससुतान् भूयसा पारिबर्हेण पूजयामास; विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान्, सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणांश्च। श्रीनिकेतं कृष्णमनुज्ञाप्य सर्वे शंसन्तः क्रतुगौरवं प्रययुः।
Verse 56
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
स भूयसा पारिबर्हेण बन्धून् सदारान् ससुतान् विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् च पूजयामास। सदस्यर्त्विजः सुरगणान् नृभूतपितृचारणांश्च समर्च्य श्रीनिकेतं कृष्णमनुज्ञाप्य सर्वे अतिथयः वसुदेवक्रतोः कीर्तिं शंसन्तः स्वस्वदेशान् प्रययुः।
Verse 57
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्रोऽनुजश्च विदुरः पार्थाः पृथा भीष्मो द्रोणो यमौ नकुलसहदेवौ नारदो भगवान् व्यासश्च तथा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवाः। ते यदून् परिष्वज्य सौहृदाक्लिन्नचेतसः विरहकृच्छ्रेण मन्दगत्या स्वदेशान् प्रययुः।
Verse 58
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्रोऽनुजश्च विदुरः पार्थाः पृथा भीष्मो द्रोणो यमौ नकुलसहदेवौ नारदो भगवान् व्यासश्च तथा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवाः। ते यदून् परिष्वज्य सौहृदाक्लिन्नचेतसः विरहकृच्छ्रेण मन्दगत्या स्वदेशान् प्रययुः।
Verse 59
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चित: । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सल: ॥ ५९ ॥
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चितः। कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्बन्धुवत्सलः किञ्चित्कालं तत्र न्यवात्सीत्॥
Verse 60
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद् वृत: प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
वसुदेवोऽञ्जसा मनोरथमहार्णवं समुत्तीर्य प्रीतमनाः सुहृद्भिर्वृतः नन्दं करे स्पृशन् उवाच।
Verse 61
श्रीवसुदेव उवाच भ्रातरीशकृत: पाशो नृणां य: स्नेहसंज्ञित: । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—हे भ्रातः, ईश्वरकृतः स्नेहसंज्ञितः पाशो नृणां दृढं बध्नाति; तं पाशं शूराणामपि योगिनामपि दुस्त्यजमिति मन्ये।
Verse 62
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमै: । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमैः; मैत्र्यर्पिताफला चापि कदाचिदपि न निवर्तते।
Verse 63
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्याम: पुर: सत: ॥ ६३ ॥
प्रागकल्पात् कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि; अधुना त्वं पुरः सन्नपि श्रीमदान्धाक्षा वयं न पश्यामः।
Verse 64
मा राज्यश्रीरभूत् पुंस: श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
मा राज्यश्रीरभूत् पुंसः श्रेयस्कामस्य मानद; यया अन्धदृक् स स्वजनान् बन्धून् वा न पश्यति।
Verse 65
श्रीशुक उवाच एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभि: । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचन: ॥ ६५ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभिः; तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचनः रुरोद।
Verse 66
नन्दस्तु सख्यु: प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयो: । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
नन्दोऽपि सख्युः वसुदेवस्य प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयोः। ‘अद्य श्वः’ इति पुनःपुनरुक्त्वा, यदुभिर्मानितः सन् त्रिमासान् तत्रैवावसत्॥
Verse 67
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ततः सव्रजः सहबान्धवः कामैः पूर्यमाणः परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदैः। वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभिर्दत्तं पारिबर्हमादाय, यदुभिर्यापितो ययौ॥
Verse 68
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ततः सव्रजः सहबान्धवः कामैः पूर्यमाणः परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदैः। वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभिर्दत्तं पारिबर्हमादाय, यदुभिर्यापितो ययौ॥
Verse 69
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे । मन: क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययु: ॥ ६९ ॥
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे न्यस्तं मनः पुनर्हर्तुमनीशाः मथुरां ययुः॥
Verse 70
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णय: कृष्णदेवता: । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुन: ॥ ७० ॥
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णयः कृष्णदेवताः। प्रावृषमासन्नं वीक्ष्य पुनर्द्वारवतीं ययुः॥
Verse 71
जनेभ्य: कथयां चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्सन्दर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
ते नगरजनान् आख्यायामासुः यदुदेवस्य वसुदेवस्य महोत्सवं यज्ञोत्सवम् । तीर्थयात्रायां च यदभवत् सर्वं, विशेषतः सुहृदां सन्दर्शनादिकं च ॥
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches that sacred waters and stone/earth Deities purify over time when approached with gradual purification, but a realized sādhu—fixed in spiritual truth—immediately awakens remembrance of God and destroys sin when respectfully served. The point is not to diminish tīrtha or arcana, but to assert that their perfection is sādhu-saṅga and living transmission of tattva through humility, inquiry, and service.
It critiques ahaṅkāra and misidentification: seeing the self as the body, treating family as permanent possession, worshiping land/birth or mere water as ultimate, while neglecting association with the wise. The strong metaphor underscores that without sādhu-sevā and tattva-jñāna, human life fails in its distinct purpose—self-realization and devotion to the Supreme.
The sages conclude that karma is neutralized when action is performed as yajña for Viṣṇu—regulated Vedic sacrifice and duty done with faith, without selfish fruit. Such yajñārtha-karma purifies the mind, supports dharma for householders, and gradually leads toward liberation and bhakti by transforming obligation into worship.
A twice-born householder is described as indebted to (1) the devas (supported by sacrifice), (2) the ṛṣis (repaid by study and preserving knowledge), and (3) the pitṛs (repaid by responsible progeny and ancestral rites). The teaching frames gṛhastha life as stewardship within cosmic reciprocity, meant to culminate in detachment and eventual renunciation rather than endless acquisition.
They explain that Yoga-māyā covers Kṛṣṇa’s full identity even from intimates, enabling humanlike līlā. Just as a dreamer forgets waking identity, conditioned perception clings to nāma-rūpa; thus only by grace, devotion, and purified consciousness can one recognize Kṛṣṇa as Time, the inner controller, and the Soul of all beings.