Adhyaya 81
Sudāmā Brāhmaṇa Receives Kṛṣṇa’s Mercy (The Gift of Flat Rice)
पूर्वाध्यायात् प्रवृत्ते सुदामब्राह्मणोपाख्यानेऽस्मिन्नध्याये श्रीकृष्णस्य हृदयज्ञा करुणा भक्त्यर्पणतत्त्वं च प्रकाश्यते। भगवान् क्रीडया पृच्छति—किं दत्तं त्वया? इति, दर्शयन् यत् प्रेम्णा समर्पितं पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा स्वीकुरुते, निष्प्रेम्णा तु महादानं न तुष्यति। लज्जितः सुदामा न दातुमिच्छति; कृष्णः स्वयमेव बद्धवस्त्रात् अवलिकां गृहीत्वा आस्वादयति, ‘एतद् जगत् तर्पयति’ इति वदन्। रुक्मिणी निवारयति—एकमुष्टिमात्रेणापि अपरिमितसमृद्धिर्भवतीति। सुदामा शून्यहस्त इव गृहमागत्य अन्तःसन्तुष्टः, कृष्णस्य नम्रतां स्मरन् धनं विस्मृतिहेतुरिति शङ्कते। आगत्य कुटीरं दिव्यवैभवमयम् पश्यति—अनपेक्षितं वरदानम्। तद् भगवतः कृपादृष्टिमिति मन्यते, लोभविरक्तिं निश्चिनोति, अनासक्त्या भुङ्क्ते वैराग्यलक्ष्यः। अन्ते—अजितोऽपि भगवान् भक्तैर्जित इति, एतत् श्रवणं प्रेमोत्पादकं कर्मबन्धविमोचकं च इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः सर्वभूतमनोऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्। ब्रह्मण्यो भगवान् कृष्णः प्रहसन् प्रियम्, प्रेम्णा निरीक्षणेनैव तं प्रेक्षन्—सतां गतिः॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः सर्वभूतमनोऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्। ब्रह्मण्यो भगवान् कृष्णः प्रहसन् प्रियम्, प्रेम्णा निरीक्षणेनैव तं प्रेक्षन्—सतां गतिः॥
Verse 3
श्रीभगवानुवाच किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तै: प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे ब्रह्मन्, गृहात् मम किमुपायनम् आनीतम्? भक्तैः प्रेम्णा अण्वपि उपाहृतं मे भूर्येव भवति; अभक्तैः भूर्यपि उपहृतं तु मे तोषाय न कल्पते।
Verse 4
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन: ॥ ४ ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यः मे भक्त्या प्रयच्छति, तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः।
Verse 5
इत्युक्तोऽपि द्वियस्तस्मै व्रीडित: पतये श्रिय: । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुख: ॥ ५ ॥
इत्युक्तोऽपि द्विजः तस्मै व्रीडितः पतये श्रियः; पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुखः।
Verse 6
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणं विज्ञाय अचिन्तयत्—अयं श्रीकामो माभजत् पुरा न; पत्न्याः पतिव्रतायाः सखा प्रियचिकीर्षया प्राप्तः। अस्य दास्यामि सम्पदः अमर्त्यदुर्लभाः।
Verse 7
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणं विज्ञाय अचिन्तयत्—अयं श्रीकामो माभजत् पुरा न; पत्न्याः पतिव्रतायाः सखा प्रियचिकीर्षया प्राप्तः। अस्य दास्यामि सम्पदः अमर्त्यदुर्लभाः।
Verse 8
इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान्द्विजन्मन: । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥
एवं विचिन्त्य भगवान् द्विजस्य जीर्णवस्त्रबद्धान् पृथुकतण्डुलान् स्वयमेव जहार, ‘किमिदं?’ इति विस्मयेनोवाच।
Verse 9
नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुला: ॥ ९ ॥
‘ननु एतत् मे उपनीतं सखे परमप्रीणनम्; एते पृथुकतण्डुला अङ्ग मां विश्वं च तर्पयन्ति’ इति भगवान् उवाच।
Verse 10
इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
इत्युक्त्वा भगवान् एकां मुष्टिं सकृद् जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे; तावत् परमेष्ठिनः तत्परा श्रीर् हस्तं जगृहे।
Verse 11
एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ११ ॥
श्रीरुक्मिण्युवाच— ‘एतावता अलं विश्वात्मन्, अस्य सर्वसम्पत्समृद्धये इह लोकेऽथवामुष्मिन्; पुंसः समृद्धिः खलु त्वत्तोषकारणात्।’
Verse 12
ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥
ब्राह्मणस्तु तां रजनीम् अच्युतमन्दिरे उषित्वा, भुक्त्वा पीत्वा च सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा।
Verse 13
श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दित: । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दित: ॥ १३ ॥
अथ श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेन श्रीकृष्णेनाभिवन्दितः सुदामा ब्राह्मणः स्वालयं जगाम; पथ्यनुव्रज्य नन्दितोऽभवत्, तात राजन्।
Verse 14
स चालब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृत: ॥ १४ ॥
सुदामा कृष्णात् धनं न चालब्ध्वा इवाभात; तथापि स्वयमेव न याचितवान्। स तु व्रीडितः स्वगृहान् अगच्छत्, भगवद्दर्शननिर्वृतः।
Verse 15
अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५ ॥
अहो मया ब्रह्मण्यदेवस्य ब्रह्मण्यता प्रत्यक्षं दृष्टा; यत् श्रीलक्ष्म्या वक्षसि धृतोऽपि स दरिद्रतमं याचकं परिष्वज्य स्थितः।
Verse 16
क्वाहं दरिद्र: पापीयान् क्व कृष्ण: श्रीनिकेतन: । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भित: ॥ १६ ॥
क्वाहं दरिद्रः पापीयान् ब्रह्मबन्धुः, क्व कृष्णः श्रीनिकेतनः परमेश्वरः! तथापि स मां बाहुभ्यां परिरम्भितवान्।
Verse 17
निवासित: प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजित: श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥
स मां भ्रातृवत् प्रियाजुष्टे पर्यङ्के न्यवेशयत्; श्रान्तं च मां महिष्या बालव्यजनहस्तया स्वयमेव वीजितवान्।
Verse 18
शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभि: । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥
यद्यपि स सर्वदेवेशो ब्राह्मणपूज्यश्च, तथापि स देवदेवो विप्रदेवेन मया देववत् पूजितः; स परया शुश्रूषया मम पादसंवाहनादिभिः सेवां चकार।
Verse 19
स्वर्गापवर्गयो: पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥
स्वर्गेऽपवर्गे रसातले भुवि च याः सम्पदः, तथा सर्वा अपि सिद्धयः—तासां मूलं तदेव, भगवतः श्रीचरणयोः अर्चनं भक्तिसेवा च।
Verse 20
अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुच्चैर्न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात् ॥ २० ॥
अयं दरिद्रो जनो धनं प्राप्य मद्यन्नुच्चैर्मां न स्मरेदिति; इति नूनं करुणिको भगवान् मे अल्पमपि धनं नाददात्।
Verse 21
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
एवं मनसि चिन्तयन् सुदामा निजगृहान्तिकं प्राप्तः; तत्र तु सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानैः सर्वतो वृतं, विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्द्विजकुलाकुलैः, प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभिः सरोभिः शोभितं, स्वलङ्कृतैः पुम्भिः हरिणाक्षीभिश्च स्त्रीभिः सेवितं दृष्ट्वा विस्मितोऽभूत्—“किमिदं? कस्य वा स्थानं? कथं तदिदम्?” इति।
Verse 22
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
एवं मनसि चिन्तयन् सुदामा निजगृहान्तिकं प्राप्तः; तत्र तु सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानैः सर्वतो वृतं, विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्द्विजकुलाकुलैः, प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभिः सरोभिः शोभितं, स्वलङ्कृतैः पुम्भिः हरिणाक्षीभिश्च स्त्रीभिः सेवितं दृष्ट्वा विस्मितोऽभूत्—“किमिदं? कस्य वा स्थानं? कथं तदिदम्?” इति।
Verse 23
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
इति स्वान्ते विचिन्तयन् सुदामा निजगृहान्तिकं प्राप्तः। तत्र तु सर्वतो वृतं सूर्याग्निचन्द्रसंयुक्ततेजःसमं दिव्यविमानप्रासादैः। विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्द्विजसमाकुलैः, प्रोत्फुल्लकुमुदाम्भोजकह्लारोत्पलसरःसमन्वितैः, स्वलङ्कृतैः पुम्भिः हरिणाक्षीभिश्च स्त्रीभिः सेवितं दृष्ट्वा स विस्मितोऽचिन्तयत्— ‘किमिदं? कस्य वा स्थानम्? कथं तदिदमभूत्?’
Verse 24
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभा: । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्यश्च अमरप्रभाः समागत्य, महाभागं स्वामिनं गीतवाद्यघोषेण भूयसा प्रत्यगृह्णन्।
Verse 25
पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥
पतिमागतं श्रुत्वा ब्राह्मणी हर्षोत्कटसम्भ्रमा तूर्णं गृहात् निश्चक्राम, रूपिणी श्रीरिव स्वालयात्।
Verse 26
पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना । मीलिताक्ष्यनमद्बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥ २६ ॥
पतिव्रता सा पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुपूर्णलोचना, मीलिताक्षी नमद्बुद्ध्या तं मनसा परिषस्वजे।
Verse 27
पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मित: ॥ २७ ॥
पत्नीं वीक्ष्य स विस्मितः— सा दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्ती, वैमानिकीं देवीं इव विस्फुरन्तीं ददर्श।
Verse 28
प्रीत: स्वयं तया युक्त: प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥
स प्रीतः स्वभार्यया सह स्वयं युक्तः प्रविश्य निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनमिव ददर्श ॥
Verse 29
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
पयःफेननिभाः शय्याः दन्ताः रुक्मपरिच्छदाः; पर्यङ्काः हेमदण्डाः च चामरव्यजनानि च। तत्र सर्वसमृद्धीं दृष्ट्वा ब्राह्मणः स्वसमृद्धिमहैतुकीं निर्व्यग्रः चिन्तयामास ॥
Verse 30
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
हैमान्यासनानि मृदूपस्तरणानि च; मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च। एतत्सर्वं दृष्ट्वा ब्राह्मणः शान्तचित्तः स्वसमृद्धिमहैतुकीं मनसि विविच्यत ॥
Verse 31
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च रत्नदीपाः भ्राजमानाः; ललनाश्च रत्नाभरणसंयुताः। एतद्वैभवं दृष्ट्वा ब्राह्मणः शान्तः स्वसमृद्धिं विचिन्तयामास ॥
Verse 32
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
विलोक्य तत्र सर्वसम्पदां समृद्धीं ब्राह्मणः निर्व्यग्रः तर्कयामास—कुतो मेऽयं स्वसमृद्धिरहैतुकी, भगवतः कृपाप्रसाद एव इति ॥
Verse 33
नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतु: । महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥
सुदामा मन्यते—अहं शश्वद्दरिद्रो दुर्भगश्च; मम सहसा समृद्धिर्नूनं यदूत्तमस्य परमविभूतेः श्रीकृष्णस्य मय्यवलोकनादेव सम्भवति, अन्यथा नोपपद्यते।
Verse 34
नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोज: । पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशार्हकाणामृषभ: सखा मे ॥ ३४ ॥
सखा मे दाशार्हकाणामृषभः श्रीकृष्णो भूरिभोगी महाधनवान्; स मम गूढं याचनाभिप्रायं समक्षं स्थितस्यापि न किञ्चिदब्रवीत्, किन्तु पर्जन्यवत् स्वयमेव भूरि सम्पदं मयि व्यदधात्।
Verse 35
किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी । मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥
भगवान् स्वमहादानानपि तुच्छानिव मन्यते, सुहृद्भक्तकृतं तु फल्ग्वपि कर्म भूरि फलवद् वर्धयति। अतः प्रीतियुतो महात्मा मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत्।
Verse 36
तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्ग: ॥ ३६ ॥
तस्यैव मे जन्मनि जन्मनि सौहृदसख्यमैत्री दास्यं च स्यात्; गुणालयेन महाभावेन तेन सह तद्भक्तसत्सङ्गेन मम दृढोऽनुरागः प्रसज्यताम्।
Verse 37
भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यज: । अदीर्घबोधाय विचक्षण: स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥ ३७ ॥
अजः भगवान् विचक्षणः स्वयं धनिनां मदोद्भवं निपातं पश्यन्, अल्पबोधाय भक्ताय राज्यं विभूतीश्च लोके चित्राः सम्पदो न समर्थयति।
Verse 38
इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन्बुभुजे नातिलम्पट: ॥ ३८ ॥
इति बुद्ध्या दृढनिश्चयः सुदामा जनार्दनेऽत्यन्तभक्तोऽभवत्। अलम्पटः स पत्न्या सह दत्तान् विषयान् भुङ्क्ते स्म, अन्ते सर्वं त्यक्तुमिति भावयन्॥
Verse 39
तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते: प्रभो: । ब्राह्मणा: प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९ ॥
स देवदेवो हरिर्यज्ञपती प्रभुः सर्वेश्वरः। तथापि स साधुब्राह्मणान् स्वामित्वेनाङ्गीकरोति; तस्मात् तेभ्यः परं दैवं न विद्यते॥
Verse 40
एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरत: सतां गतिम् ॥ ४० ॥
एवं भगवतः सेवकैः स्वयमेवाजितस्यापि जितत्वं दृष्ट्वा स विप्रः। तद्ध्यानवेगात् हृदि शेषबन्धग्रन्थीन् छिन्नान् अनुभूय, अचिरेण तद्धाम सतां गतिं लेभे॥
Verse 41
एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नर: । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१ ॥
एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य ब्राह्मणप्रियतां श्रुत्वा नरः। भगवति भावं लभते, कर्मबन्धात् च विमुच्यते॥
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavata’s siddhānta is that bhakti (prema-bhāva) is the essential substance of worship, not the material magnitude of the offering. Kṛṣṇa, as antaryāmī (the indwelling witness), receives the devotee’s intention and love; therefore even a meager gift offered with śraddhā and affection becomes spiritually “great,” while lavish gifts offered without devotion do not touch the Lord’s heart.
Rukmiṇī’s gesture illustrates that the Lord’s satisfaction (tṛpti) is the root of all prosperity and that a single act of pure devotion can generate unlimited auspicious results. It also protects the narrative’s emphasis: Sudāmā’s bhakti is not a commercial exchange but a love-offering; the benediction is granted by the Lord’s independent mercy, not by transactional merit.
Sudāmā reasons that Kṛṣṇa may withhold wealth to prevent forgetfulness born of intoxication (mada) and pride—an idea consistent with the Lord’s protective poṣaṇa. Yet Kṛṣṇa still grants opulence in a way that does not break Sudāmā’s devotion: Sudāmā remains free from greed, interprets prosperity as mercy (not entitlement), and keeps renunciation as his horizon. Thus the gift becomes spiritually safe—supporting dharma and bhakti rather than ego.
The unconquerable Supreme Lord (Ajita) is ‘conquered’ by His devotee’s love and humility—meaning He voluntarily submits to the devotee’s claim upon His affection. Kṛṣṇa massages Sudāmā’s feet, honors him, and delights in his offering, showing that Bhagavān’s supreme independence includes the freedom to be bound by prema. This is bhakta-vaśyatā: the Lord’s willing subordination to devotion.
It teaches that prosperity is neither the goal nor the measure of divine favor; the true treasure is darśana, intimacy, and steady bhakti. When wealth comes, it should be held without avarice and used without loss of spiritual intelligence (buddhi), remembering its dangers and keeping the intention of eventual renunciation. When wealth does not come, the devotee remains satisfied in service—showing devotion is independent of outcomes.