Adhyaya 74
Rājasūya: Agrapūjā for Kṛṣṇa and the Slaying (and Liberation) of Śiśupāla
जरासन्धविजयानन्तरं बन्धिराजमोचनं च कृत्वा युधिष्ठिरः श्रीकृष्णस्य महिम्ना हृष्टः तस्य अनुमत्या राजसूययज्ञं समारभते। श्रेष्ठान् वैदिकान् ऋत्विजो नियोज्य सर्वलोकपालान् नृपान् च समाहूय सत्करोति। सोमदिने सभायां अग्रपूजायाः पात्रं कः इति विवादे सहदेवः अच्युतं यज्ञस्य देवता-मन्त्र-काल-देश-फलानां मूलाधारं प्रतिपादयति। ततः युधिष्ठिरः अश्रुपूर्णः पादोदकेन सह श्रीकृष्णं पूजयति, सभा च तं जयजयकारैः स्तौति। शिशुपालः तस्य स्तुतिं असहमानः निन्दां करोति; भक्ताः क्रुद्धाः, क्षत्रियाश्च उद्यताः, किन्तु कृष्णः तान् निवार्य सुदर्शनचक्रेण शिशुपालस्य शिरश्छिनत्ति। तस्य तेजो ज्योतिः कृष्णे प्रविश्य द्वेषेऽपि भगवति निबद्धचित्तस्य मोक्षप्राप्तिं सूचयति। यज्ञः अवभृथेन समाप्तः; सर्वे तुष्टाः प्रयान्ति, दुर्योधनस्तु ईर्ष्यया दग्धः, यतः परं वैरविस्तारस्य सूचनम्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं जरासन्धवधं विभोः कृष्णस्य चानुभावं श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा परमप्रीतः प्रभुमेवमब्रवीत्॥
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकामहेश्वराः च दुर्लभं तव शासनं शिरसैव वहन्ति॥
Verse 3
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
स भवान् अरविन्दाक्षः दीनानाम् ईशमानिनाम् अनुशासनं धत्ते—भूमन् तदत्यन्तविडम्बनम्॥
Verse 4
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥
न हि एकस्य अद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः कर्मभिः तेजो वर्धते न ह्रसते—यथा रवेः॥
Verse 5
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृती॥
Verse 6
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—एवमुक्त्वा यज्ञस्य योग्ये काले समुपस्थिते, श्रीकृष्णानुमतिं लब्ध्वा युधिष्ठिरः पार्थः वेदविदो ब्रह्मवादिनो योग्याञ् ऋत्विजो वव्रे यज्ञकर्मणि ॥
Verse 7
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
कृष्णद्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः । वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः ॥ विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः । पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः ॥—एते सर्वे यज्ञकर्मणि ऋत्विजो वृताः ॥
Verse 8
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
यज्ञार्थं वृताः ऋत्विजोऽमी—द्वैपायनादयः महर्षयः, वेदविदो ब्रह्मनिष्ठाः; तैः सह राज्ञा यज्ञः सम्यगनुष्ठेय इति ॥
Verse 9
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
एते महर्षयः—विश्वामित्रादयश्च—यज्ञस्याङ्गानि विधिवत् निर्वर्तयितुं समर्थाः; तेषां वरणेन राज्ञो यज्ञः परमपावनः समभवत् ॥
Verse 10
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः । धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः । तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥
Verse 11
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
उपहूताः द्रोणभीष्मकृपादयः, धृतराष्ट्रः सहसुतः, महामतिः विदुरश्च, तथा बहवो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः यज्ञं द्रष्टुमिच्छवः; सर्वे राजानः स्वपरिवारैः सह तत्र समेयुः।
Verse 12
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
ततः ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्गलैः देवयजनभूमिं कृष्ट्वा, यथाम्नायं नृपं युधिष्ठिरं दीक्षयां चक्रिरे।
Verse 13
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
हैमाः खलूपकरणाः पुरा वरुणस्य राजसूये यथाभवन्। इन्द्रादयो लोकपालाः विरिञ्चिभवसंयुताः, सिद्धगन्धर्वाः सगणाः, विद्याधराः महोरगाः, मुनयः, यक्षरक्षांसि, खगकिन्नरचारणाः, तथा समाहूताः राजानः राजपत्न्यश्च सर्वशः—पाण्डुसुतस्य राज्ञो युधिष्ठिरस्य राजसूयं सर्वदिग्भ्यः समीयुः; कृष्णभक्तस्य तद्वैभवं सूपपन्नमिति ते न विस्मिताः।
Verse 14
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
हैमाः खलूपकरणाः पुरा वरुणस्य राजसूये यथाभवन्। इन्द्रादयो लोकपालाः विरिञ्चिभवसंयुताः, सिद्धगन्धर्वाः सगणाः, विद्याधराः महोरगाः, मुनयः, यक्षरक्षांसि, खगकिन्नरचारणाः, तथा समाहूताः राजानः राजपत्न्यश्च सर्वशः—पाण्डुसुतस्य राज्ञो युधिष्ठिरस्य राजसूयं सर्वदिग्भ्यः समीयुः; कृष्णभक्तस्य तद्वैभवं सूपपन्नमिति ते न विस्मिताः।
Verse 15
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
हैमाः खलूपकरणाः पुरा वरुणस्य राजसूये यथाभवन्। इन्द्रादयो लोकपालाः विरिञ्चिभवसंयुताः, सिद्धगन्धर्वाः सगणाः, विद्याधराः महोरगाः, मुनयः, यक्षरक्षांसि, खगकिन्नरचारणाः, तथा समाहूताः राजानः राजपत्न्यश्च सर्वशः—पाण्डुसुतस्य राज्ञो युधिष्ठिरस्य राजसूयं सर्वदिग्भ्यः समीयुः; कृष्णभक्तस्य तद्वैभवं सूपपन्नमिति ते न विस्मिताः।
Verse 16
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥
देववर्चसो याजका महाराजं युधिष्ठिरं विधिवद् राजसूयेनायाजयन्, यथा पूर्वं अमरा वरुणं प्रचेतसमिव।
Verse 17
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥
सूत्येऽहनि अवनीपालो युधिष्ठिरो याजकान् सदसस्पतीन् च महाभागान् यथावत् सुसमाहितोऽपूजयत्।
Verse 18
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
सदस्याग्र्यपूज्यं कं प्रथमं पूजयेमेति सभासदो विमृशन्तः; नानैकान्त्यात् निर्णेतुं नाशक्नुवन्। तदा सहदेवोऽब्रवीत्।
Verse 19
अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥
अच्युत एव श्रैष्ठ्यमर्हति—भगवान् सात्वतां पतिः। एष एव हि सर्वा देवताः, देशकालधनादयश्च यज्ञपूजाङ्गानि।
Verse 20
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका:। अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्परः॥ एक एव अद्वितीयोऽसौ; एतदात्म्यमिदं जगत्। आत्मनात्माश्रयः सभ्याः, सृजत्यवति हन्त्यजः स्वशक्तिभिः॥
Verse 21
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्परः। एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत्; आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः॥
Verse 22
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम्॥
Verse 23
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम्; एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत्॥
Verse 24
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता॥
Verse 25
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित्; तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः॥
Verse 26
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥
द्विजैः प्रोक्तं वचः श्रुत्वा राजा सभासदां हृदयं ज्ञात्वा प्रीतः प्रणयविह्वलः । हृषीकेशं श्रीकृष्णं सम्यगर्चयामास ॥
Verse 27
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
तत्पादौ अवनिज्य आपः शिरसा लोकपावनीः । सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बो मुदा वहन् ॥
Verse 28
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
पीतकौषेयवासोभिर्भूषणैश्च महाधनैः । अर्हयित्वा अश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥
Verse 29
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥
इत्त्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥
Verse 30
इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥
इत्त्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठादुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥
Verse 31
ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
[शिशुपाल उवाच] कालो दुरत्यय ईश इति श्रुतेः सत्यता नूनं सिद्धा; यतो वृद्धानामपि बुद्धिर्बालवाक्यैर्विपथं नीयते।
Verse 32
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठाः; मा बालभाषितं मन्यध्वम्। सर्वे सदसस्पतयः—कृष्णोऽर्हणे सम्मत इति—तद् न शृणुत।
Verse 33
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् परमऋषीन् ब्रह्मनिष्ठान् लोकपालैश्च पूजितान्—एतान् सदसस्पतीन् अतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः सपर्यां कथमर्हति?
Verse 34
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
यथा काकः पुरोडाशं नाहर्तुमर्हति, तथा गोपालः कुलपांसनः सपर्यां कथमर्हति?
Verse 35
वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः—एवंविधः सपर्यां कथमर्हति?
Verse 36
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
ययातिना हि एषां यादवकुलं शप्तं, सत्पुरुषैर्बहिष्कृतं च। ते च शश्वद् वृथापानासक्ताः; तर्हि कथं श्रीकृष्णः सपर्यां अर्हति॥
Verse 37
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥
ब्रह्मर्षिसेवितान् पुण्यदेशान् हित्वा एतेऽब्रह्मवर्चसं स्थानम् आश्रिताः। समुद्रे दुर्गमं दुर्गं कृत्वा दस्यव इव प्रजाः बाधन्ते॥
Verse 38
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
एवमादीन्यभद्राणि नष्टमङ्गलः शिशुपालो बभाषे। भगवांस्तु किञ्चिदपि नोवाच, यथा सिंहः शिवारुतं न मन्यते॥
Verse 39
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
भगवन्निन्दनं दु:सहं श्रुत्वा सभासदः केचित् कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः। ते रुषा चेदिपं शपन्तश्च॥
Verse 40
निन्दां भगवत: शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥
यो भगवतो निन्दां तत्परस्य जनस्य वा शृण्वन् ततो नापैति, सोऽपि सुकृताच्च्युतोऽधो याति न संशयः॥
Verse 41
तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥
ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः । उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥
Verse 42
ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥
ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥
Verse 43
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहार पततो रिपोः ॥
Verse 44
शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥
शब्दः कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः ॥
Verse 45
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युतम् ॥
Verse 46
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
त्रिजन्मसु भगवत्कृष्णे वैरभावेन संसक्तचित्तः शिशुपालः तन्मयतां प्राप्तः; भाव एव भवकारणम्।
Verse 47
ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यश्च विपुलां दक्षिणां दत्त्वा, सर्वान् विधिवत् सम्पूज्य, एकराट् युधिष्ठिरोऽवभृथं चकार।
Verse 48
साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भिरभियाचित: ॥ ४८ ॥
राज्ञो युधिष्ठिरस्य महाक्रतुं साधयित्वा कृष्णो योगेश्वरेश्वरः; सुहृद्भिरभियाचितः कतिचिन्मासान् तत्रैव उवास।
Verse 49
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥
ततो राजानमनिच्छन्तमप्यनुज्ञाप्य, देवकीसुत ईश्वरः सभार्यः सामात्यः स्वपुरं ययौ।
Verse 50
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥
वैकुण्ठवासिनोर्द्वयोर्जन्मोपाख्यानं विप्रशापात् पुनः पुनः भुवि जातिः—तदहं ते बहुविस्तरं पूर्वमेव वर्णितवान्।
Verse 51
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
राजसूयस्यावभृथ्यस्नानेन शुद्धो राजा युधिष्ठिरः। ब्राह्मक्षत्रसभामध्ये सुरराज इव शुशुभे॥
Verse 52
राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
राज्ञा सम्यक् सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः। कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि मुदा ययुः॥
Verse 53
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम्। पाण्डुसुतस्य तां स्फीतां श्रियं दृष्ट्वा न सेहे सः॥
Verse 54
य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम्। राजमोक्षं वितानं च स सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Frequently Asked Questions
Sahadeva’s reasoning is that Kṛṣṇa is not merely one qualified guest among many but the very ground of yajña: the devas invoked, the mantras and fires, the sacred time and place, and the capacity for results all rest upon Him as the advaya-tattva (nondual Absolute). Thus honoring Kṛṣṇa is simultaneously honoring all beings and all sacrificial principles, making agrapūjā a theological conclusion rather than a political preference.
The chapter states that consciousness determines one’s destination: sustained absorption in the Lord—whether through devotion or antagonism—creates direct contact with His transcendence. Śiśupāla’s three-lifetime fixation culminates in the dissolution of enmity at death, symbolized by the effulgence entering Kṛṣṇa. Traditional Vaiṣṇava readings distinguish this from pure bhakti (which yields loving service), yet affirm that intense God-absorption can still grant a form of mukti.
The text gives a clear dharmic protocol: one should immediately leave the place where criticism of the Supreme Lord or His faithful devotee is heard; otherwise one risks spiritual decline and loss of pious merit. This frames śravaṇa (hearing) as a sacred channel that must be protected from aparādha (offense).
Yudhiṣṭhira appoints renowned Vedic authorities as priests (ṛtviks), while the sacrifice draws a vast interplanetary assembly: major devas (e.g., Indra, Brahmā, Śiva), Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, Nāgas, sages, Yakṣas, Rākṣasas, and earthly kings—showing the rite’s cosmic recognition, yet culminating in Kṛṣṇa’s supremacy over all participants.