Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
नरकासुरवधं मोचितकन्यानां विवाहं च श्रुत्वा देवर্ষिर्नारदः द्वारकां समायाति—एक एव भगवान् षोडशसहस्ररमाभिः पृथक् पृथक् प्रासादेषु कथं वर्तते इति द्रष्टुम्। दिव्यवास्तुशोभिते राजवेश्मनि प्रविश्य स एकस्मिन् प्रासादे कृष्णं राण्या सह स्नेहसेव्यमानं पश्यति; भगवान् तं ब्राह्मणसत्काररूपेण आदर्शतया सम्मानयति—उत्थाय आसनं दत्त्वा पादौ प्रक्षाल्य—धर्मस्य प्रतिमां दर्शयन्। ततः प्रासादात् प्रासादं गच्छन् नारदः सर्वत्र तमेव कृष्णं युगपत् नानाविधगृह्यराजकार्येषु प्रवृत्तं पश्यति—उद्धवेन द्यूतं, बालपालनं, स्नानं, यज्ञपञ्चमहायज्ञाः, ब्राह्मणभोजनं, सन्ध्यायां गायत्रीजपः, शस्त्राभ्यासः, राजधर्मनीतिः, क्रीडा, दानं, शास्त्रकथा, कुलकर्माणि, ध्यानं, वृद्धसेवा, दूतकार्यं, विवाहव्यवस्था, प्रजाहितचिन्ता, यज्ञार्थं मृगया, तथा छन्नरूपेण प्रजापरीक्षा च। एतत् सर्वं योगमायाशक्तेः अचिन्त्यप्रभावं ज्ञात्वा स मुनिः भगवतः पावनकीर्तिं प्रचारयितुं प्रस्थितः; अध्यायोऽयं द्वारकालीलायां कृष्णस्य आदर्शगृहस्थधर्मं सर्वव्यापकत्वं च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकं निहतं श्रुत्वा तथा योषितामुद्वाहं कृष्णेनैकेन बह्वीनाम् । तद् दिदृक्षुः स्म नारदः—चित्रं बतैतदेकवपुषा युगपत्पृथक् गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् । इत्युत्सुको देवर्षिर्द्वारवतीं द्रष्टुमागमत्, पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकं निहतं श्रुत्वा तथा योषितामुद्वाहं कृष्णेनैकेन बह्वीनाम् । तद् दिदृक्षुः स्म नारदः—चित्रं बतैतदेकवपुषा युगपत्पृथक् गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् । इत्युत्सुको देवर्षिर्द्वारवतीं द्रष्टुमागमत्, पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकं निहतं श्रुत्वा तथा योषितामुद्वाहं कृष्णेनैकेन बह्वीनाम् । तद् दिदृक्षुः स्म नारदः—चित्रं बतैतदेकवपुषा युगपत्पृथक् गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् । इत्युत्सुको देवर्षिर्द्वारवतीं द्रष्टुमागमत्, पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकासुरं हतं श्रुत्वा तथा कृष्णेनैकेन बह्वीनां योषितामुद्वाहं च निशम्य, तद् दिदृक्षुः स्म नारदः। स चिन्तयामास—“चित्रं बत! एकेन वपुषा युगपत् पृथक् पृथक् गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रियः एक एवोदावहत्।” इत्युत्सुको देवर्षिर्द्वारवतीं द्रष्टुमागमत्।
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकासुरवधं तथा कृष्णेनैकेन बह्वीनां योषितामुद्वाहं श्रुत्वा नारदः तद् दिदृक्षुः अभवत्। स उवाच—“चित्रं बत! एकेन वपुषा युगपत् पृथक् पृथक् गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रियः एक एवोदावहत्।” ततो देवर्षिर्द्वारवतीं द्रष्टुमुत्सुकः समागमत्।
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं चिन्तयन् देवर्षिर्नारदः द्वारवतीं द्रष्टुमागमत्—पुष्पितोपवनारामैः शोभितां, द्विजालिकुलनादितां; उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलैः सरःसु छुरितां, हंससारसकूजितां; स्फाटिकराजतप्रासादलक्षैः, महामरकतप्रख्यैः, स्वर्णरत्नपरिच्छदैः समलङ्कृताम्; विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः शालासभाभिः सुरालयैश्च रुचिराम्।
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
द्वारवत्यां हरेरन्तःपुरं श्रीमत् सर्वधिष्ण्यपैः पूजितम् आसीत्। यत्र त्वष्ट्रा विश्वकर्मा स्वकौशलं कार्त्स्न्येन दर्शितवान्। तत्र षोडशसद्मसहस्रैः समलङ्कृतं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्; तेषु एकतमं नारदः विवेश।
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
तत्र षोडशभिः सद्मसहस्रैः समलङ्कृतं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्। नारदः तेषु एकतमं विवेश—यत्र हरेः ऐश्वर्यं भक्तानां च सौभाग्यं प्रकाशते।
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमैः समुन्नद्धं तद्भवनम्; इन्द्रनीलमयैः कुड्यैः जगत्या च अहतत्विषा विराजितम्।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
तत्र त्वष्ट्रा निर्मितैः वितानैः मुक्तादामविलम्बिभिः शोभितम्; दन्तनिर्मितैः आसनपर्यङ्कैः मण्युत्तमैः परिष्कृतैश्च समलङ्कृतम्।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृताभिः दासीभिः सेवितम्; तथा सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलैः पुम्भिः परिरक्षितम्।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिः निरस्तध्वान्तं तद्भवनम्; विचित्रवलभीषु शिखण्डिनो नृत्यन्ति, जालवातायनच्छिद्रैः निर्गच्छन्तम् अगुरुधूपम् घनमिव मत्वा उन्नदन्ति।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
तस्मिन् गृहे विप्रो ददर्श सात्वतपतिं श्रीकृष्णं सह गृहिण्या; सा रुक्मदण्डेन चमरव्यजनेन तं परिवीजयन्ती, सहस्रदासीभिः समानगुणरूपवयःसुवेषाभिः नित्यं सेव्यमाना अपि स्वयमेव परिचचार।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितः श्रीपर्यङ्कतः, सकलधर्मभृतां वरिष्ठः। किरीटजुष्टेन शिरसा पादयुगलं प्रणम्य, साञ्जलिः स्वासने तम् अवीविशत्॥
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
तस्य चरणावनिज्य तदपः स्वमूर्ध्ना बिभ्रत्, जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिः। ‘ब्रह्मण्यदेव’ इति गुणनामयुक्तः स, तस्यैव चरणशौचमशेषतीर्थम्॥
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
सम्पूज्य देवऋषिवर्यम् विधिनोदितेन, पुराणो नारायणो नरसखोऽभिभाष्य। मितया अमृतमिष्टया वाचा तं प्राह— “प्रभो, भगवते, करवाम हे किम्?”॥
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
श्रीनारद उवाच— नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे, मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम्। नि:श्रेयसाय जगतः स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु॥
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं, ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः। संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं, ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्॥
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
ततः स नारदः कृष्णपत्न्याः अन्यद् गेहम् आविशत्, योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायां द्रष्टुम् इच्छन्।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
तत्रापि स प्रियया चोद्धवेन च अक्षैः दीव्यन्तं प्रभुं ददर्श। स च नारदं परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः पूजयामास।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
पृष्टश्चाविदुषेवासौ—“कदायातो भवान्? पूर्णानां किं नु अस्मदादिभिरपूर्णैः क्रियते?” इति।
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
“अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन्, जन्मैतच्छोभनं कुरु” इत्युक्त्वा; स तु विस्मितः उत्थाय तूष्णीम् अन्यद् गृहम् अगात्।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं शिशून् सुतान् लालयन्तम्। ततः अन्यस्मिन् गृहेऽपश्यत् मज्जनाय कृतोद्यमम्॥
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
क्वचिद् भगवान् वितानाग्निषु जुह्वन् हविर्ददौ; क्वचिद् पञ्चभिर्मखैः यजन्तम्; क्वचिद् द्विजान् भोजयन्तम्; क्वचिद् द्विजावशेषं प्रसादं भुञ्जानम्।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
क्वचिद् सन्ध्यामुपासीनो मौनव्रती ब्रह्म जपन् गायत्रीं; एकत्र चासिचर्माभ्यां असिवर्त्मसु चरन् अभ्यासं कुर्वन्।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
क्वचिद् अश्वैर्गजै रथैश्च गदाग्रजो विचरन्; क्वचिच्छयाने पर्यङ्के वन्दिभिः स्तूयमानो विश्रामं कुर्वन्।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
कस्मिंश्चित् मन्त्रिभिः उद्धवादिभिः सह मन्त्रयन्तम्; क्वचिद् जलक्रीडारतं वारमुख्याबलावृतं रममाणम्।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
कुत्रचिद् द्विजमुख्येभ्यः स्वलङ्कृताः गाः ददाति स्म; कुत्रचिद् इतिहासपुराणानि मङ्गलानि च शृण्वन् हृष्यन्।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
क्वचित् प्रियया सह गृहे हासकथाभिः हसन्तं श्रीकृष्णं नारदः ददर्श; क्वचित् दम्पत्योः सह धर्मकर्मसु प्रवृत्तम्; क्वचित् अर्थकामविषयेषु, क्वचित् शास्त्रनियमैः गृहजीवनं रमयन्तम्।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
क्वचित् एकाकी आसीनः प्रकृतेः परं परमपुरुषं ध्यायन्तं तम्; क्वचित् गुरून् ज्येष्ठान् च शुश्रूषन्तं, काम्यैर्भोगैः सपर्यया च तान् समर्चयन्तं ददर्श।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
क्वचित् कैश्चित् मन्त्रिभिः सह केशवं विग्रहं कुर्वन्तं ददर्श; अन्यत्र सन्धिं विधत्तम्; कुत्रापि रामेण सह सतां शिवं लोकहितं चिन्तयन्तं च।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनं कुर्वन्तं; तेषां वरैर्वधूभिश्च तदनुरूपैः, विभूतिभिः महता वैभवेन विवाहविधिं कल्पयन्तं नारदः ददर्श।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
अपत्यानां प्रस्थापन-उपनयनादिभिः महोत्सवान् वीक्ष्य; योगेश्वरेशस्य श्रीकृष्णस्य तेषु उत्सवेषु लोकाः विसिस्मिरे—कन्याः जामातॄन् प्रेषयितुं पुनरागमनं च स सम्यक् व्यवस्थापयामास।
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
क्वचिद् स भगवान् सर्वान् देवान् उर्जितैः क्रतुभिः सम्यग् यजन्ति स्म; क्वचिच्च धर्मं पूरयन् कूपाराममठादीनि लोकहितार्थं कारयामास॥
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
क्वचिद् सैन्धवं हयम् आरुह्य मृगयां चरन्, यदुपुङ्गवैः परीतः, तत्र मेध्यान् पशून् यज्ञार्थं घ्नन् दृश्यते स्म॥
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
क्वचिद् अव्यक्तलिङ्गः स योगेश्वरः प्रकृतिषु मन्त्रिगृहान्तःपुरादिषु विचरन्, तेषां तत्तद्भावं जिज्ञासया बुभुत्सया च॥
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
एवं योगमायोदयं दृष्ट्वा नारदः प्रहसन्निव हृषीकेशं प्रत्युवाच, मानुषीं गतिम् ईयुषं तम्॥
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
विदाम ते योगमायाः शक्तीः, मायिनामपि दुर्दर्शाः; योगेश्वरात्मन्, भवत्पादनिषेवया एव ताः निर्भाताः मम॥
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
देव, मां अनुजानीहि। अहं तव यशसा प्लुतान् लोकान् पर्यटामि, तव भुवनपावनीर्लीलाः उच्चैः उद्गायन्॥
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
श्रीभगवानुवाच—ब्रह्मन्, धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता। लोकशिक्षार्थमिममास्थितः; पुत्र, मा खिदः॥
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् आचरन्तं तमेव; सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह॥
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम्। मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः॥
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना सम्यक् सभाजितः प्रीतः। तमेवानुस्मरन् ऋषिर्ययौ॥
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
एवं मनुष्यपदवीं अनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय स्वशक्तिं प्रकटयामास। स च, हे राजन्, षोडशसहस्रवराङ्गनाभिः सह रेमे, तासां सव्रीडसौहृददृष्टिहासैः सेवितः॥
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
हरिः विश्वस्य सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुः। हे राजन्, इह यानि तेन अनन्यविषयाणि कर्माणि कृतानि, तानि यः गायति शृणोति वा अनुमोदते वा, तस्य भगवति अपवर्गमार्गे भक्तिः नूनं जायते॥
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.