Adhyaya 67
Balarāma Slays the Ape Dvivida (Dvivida-vadha)
परीक्षितस्य प्रश्नानुसारेण शुकदेवः नरकासुरमित्रस्य द्विविदवानरस्य कथां वर्णयति। सः दुष्टवानरः ऋषीन् जनपदान् च पीडयति स्म। रैवतकपर्वते यदा बलरामः स्त्रीभिः सह विहरति स्म, तदा द्विविदः तत्र आगत्य तान् अपमानितवान्। क्रुद्धः बलरामः मुसलेन हलेन च तं वानरं हतवान्। तदनन्तरं देवाः बलरामस्य स्तुतिं अकुर्वन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भुयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मण: । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभु: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः। अनन्तस्याप्रमेयस्य प्रभोः यदन्यत् कृतवान् इति॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानर: । सुग्रीवसचिव: सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः। सुग्रीवसचिवोऽसौ च मैन्दस्य भ्राता वीर्यवान्॥
Verse 3
सख्यु: सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वह्निमुत्सृजन् ॥ ३ ॥
सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम्। पुरग्रामाकरान् घोषान् दहद् वह्निमुत्सृजन्॥
Verse 4
क्वचित्स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरि: ॥ ४ ॥
क्वचित् स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत्। आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः॥
Verse 5
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यामुत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत् ॥ ५ ॥
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यामुत्क्षिप्य तज्जलम्। देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत्॥
Verse 6
आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खल: ॥ ६ ॥
स खलु दुष्टवानरः श्रेष्ठर्षीणामाश्रमेषु वनस्पतीन् भग्न्वा, वैतानिकान् यज्ञानलान् शकृन्मूत्राभ्यां दूषयामास।
Verse 7
पुरुषान् योषितो दृप्त: क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु स: । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलै: पेशष्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥
स दर्पितः पुरुषान् योषितश्च क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु निक्षिप्य, शिलैः पिधाय पेशष्कारीव कीटकं निन्ये।
Verse 8
एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रिय: । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ ॥ ८ ॥
एवं स देशान् विप्रकुर्वन् कुलस्त्रियश्च दूषयन्, रैवतकगिरितः सुललितं गीतं श्रुत्वा तत्र ययौ।
Verse 9
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
तत्र स यदुपतिं श्रीबलरामं पुष्करमालिनं सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगं ददर्श। स वारुणीं पीत्वा गायन् मदविह्वललोचनः, प्रभिन्न इव वारणो वपुषा विभ्राजमानः।
Verse 10
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
तत्र स यदुपतिं श्रीबलरामं पुष्करमालिनं सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगं ददर्श। स वारुणीं पीत्वा गायन् मदविह्वललोचनः, प्रभिन्न इव वारणो वपुषा विभ्राजमानः।
Verse 11
दुष्ट: शाखामृग: शाखामारूढ: कम्पयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
दुष्ट: शाखामृग: शाखामारूढ: कम्पयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
Verse 12
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापला: । हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहा: ॥ १२ ॥
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापला: । हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहा: ॥ १२ ॥
Verse 13
ता हेलयामास कपिर्भ्रूक्षेपैर्सम्मुखादिभि: । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षित: ॥ १३ ॥
ता हेलयामास कपिर्भ्रूक्षेपैर्सम्मुखादिभि: । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षित: ॥ १३ ॥
Verse 14
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
Verse 15
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
Verse 16
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् । क्रुद्धो मुषलमादत्त हलं चारिजिघांसया ॥ १६ ॥
तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् स्मरन् बलरामो भगवान् क्रुद्धो मुषलं हलं च जग्राह, शत्रुं जिघांसया॥
Verse 17
द्विविदोऽपि महावीर्य: शालमुद्यम्य पाणिना । अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ॥ १७ ॥
महावीर्यो द्विविदोऽपि शालं पाणिनोत्पाट्य तरसा अभ्येत्य तेन बलरामं मूर्ध्नि ताडयामास॥
Verse 18
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा । प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ॥ १८ ॥
स तु सङ्कर्षणो बलवान् अचल इव स्थिरः, मूर्ध्नि पतन्तं तं दण्डं प्रतिजग्राह; ततः सुनन्दनाम्ना मुषलेन द्विविदं जघान॥
Verse 19
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
मुषलाहतमस्तिष्को द्विविदो रक्तधारया विराजते स्म, गिरिरिव गैरिकया। प्रहारं नानुचिन्तयन् स पुनरन्यं वृक्षं समुत्क्षिप्य निष्पत्रं कृत्वा तेनाहनत्; तं तु सुसङ्क्रुद्धो बलः शतधा चिच्छेद। ततः स अन्येनापि रुषा जघ्ने, तदपि शतधा चिच्छेद॥
Verse 20
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
मुषलाहतमस्तिष्को द्विविदो रक्तधारया विराजते स्म, गिरिरिव गैरिकया। प्रहारं नानुचिन्तयन् स पुनरन्यं वृक्षं समुत्क्षिप्य निष्पत्रं कृत्वा तेनाहनत्; तं तु सुसङ्क्रुद्धो बलः शतधा चिच्छेद। ततः स অন্যेनापि रुषा जघ्ने, तदपि शतधा चिच्छेद॥
Verse 21
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
भगवन्मुषलेन मस्तके प्रहृतो द्विविदो रक्तधाराभिरिव गैरिकरञ्जितो गिरिरिव शोभामगात्। व्रणं नानुचिन्त्य स पुनरन्यं वृक्षं समुत्क्षिप्य पर्णहीनं कृत्वा बलरामं जघान; सुसङ्क्रुद्धो बलोऽपि तं वृक्षं शतधा चिच्छेद। ततः स अन्येनापि वृक्षेण रुषा जघान, तमपि भगवान् शतधा चिच्छेद।
Verse 22
एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुन: पुन: । आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२ ॥
एवं भगवता सह युध्यन्, भग्ने भग्ने वृक्षे पुनः पुनः, स सर्वतो वृक्षानाकृष्य समुत्पाट्य वनं निर्वृक्षमकरोत्।
Verse 23
ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षित: । तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुषलायुध: ॥ २३ ॥
ततः स कपिः अमर्षितो बलस्योपरि शिलावर्षममुञ्चत्; मुषलायुधो भगवान् तत्सर्वं लीलयैव चूर्णयामास।
Verse 24
स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वर: । आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥
स कपीश्वरः तालसङ्काशौ बाहू मुष्टीकृत्य रोहिणीपुत्रमासाद्य ताभ्यां वक्षसि प्रहारं चकार।
Verse 25
यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्ध: सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५ ॥
यादवेन्द्रोऽपि क्रुद्धो मुषललाङ्गले त्यक्त्वा तं दोर्भ्यां जत्रावभ्यर्दयत्; स कपिः रुधिरं वमन् भूमौ पपात।
Verse 26
चकम्पे तेन पतता सटङ्क: सवनस्पति: । पर्वत: कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥
पतितेन तेन कुरुशार्दूल, सटङ्क-सवनस्पति-समेतो रैवतको गिरिः कम्पितः; वायुना समुद्रे नौरिवाम्भसि इव।
Verse 27
जयशब्दो नम:शब्द: साधु साध्विति चाम्बरे । सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
अम्बरे ‘जय’ ‘नमः’ ‘साधु साधु’ इति च शब्दाः सुर-सिद्ध-मुनीन्द्रैः कुसुमवर्षिभिर् उच्चैर् आसन्।
Verse 28
एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् । संस्तूयमानो भगवान् जनै: स्वपुरमाविशत् ॥ २८ ॥
एवं जगद्व्यतिकरावहं द्विविदं निहत्य, जनैः संस्तूयमानो भगवान् स्वपुरम् आविशत्।
Frequently Asked Questions
Dvivida is a powerful ape associated with Narakāsura’s circle; after Naraka’s death he seeks revenge and expresses that enmity by terrorizing kingdoms. His acts—burning towns, flooding coasts, defiling hermitages and sacrificial fires, and abducting or imprisoning people—mark him as an agent of adharma whose violence targets both civic order and sacred culture (yajña and sages).
The episode frames Dvivida’s downfall as rooted in escalating aparādha: he violates social dharma by humiliating respectable women and commits direct offense to Bhagavān by mocking and provoking Balarāma. The broken pot is not merely a prop; it dramatizes contempt for the Lord and the sanctity of His pastime setting. In Purāṇic ethics, such deliberate, public irreverence toward the divine and toward protected members of society invites swift retribution.
Bhāgavata narration often uses familiar human imagery to describe divine līlā, but the Lord is not conditioned by the guṇas. Balarāma’s sporting mood (vilāsa) and rolling eyes are part of līlā-rasa, while His subsequent decisive protection of dharma shows full sovereignty and clarity. Traditional bhakti hermeneutics reads such passages as illustrating the Lord’s freedom (svātantrya) to engage the world without being bound by it.
The progression—from plow and club to bare-handed strike—intensifies the revelation of divine strength and mastery. It also underscores that victory does not depend on external implements: the Lord’s body itself is the source of power. The final hand-blow functions as a narrative seal on āśraya-tattva: the Supreme personally removes the burden of adharma.
Cosmic signs (the mountain trembling) and celestial acclamation (devas, siddhas, and sages praising and showering flowers) serve as Purāṇic validation that the event is not a local skirmish but a dharmic restoration with universal significance. It confirms Balarāma’s identity as the Supreme Lord (Saṅkarṣaṇa) acting for the welfare of the world.