Adhyaya 65
Balarāma Visits Vraja: Consoling the Gopīs and Dragging the Yamunā
दशमस्कन्धस्य उत्तरार्धे द्वारकाकथाप्रवाहेऽस्मिन्नध्याये व्रजविरहभावस्य सेतुः क्रियते। बलरामो नन्दगोकुलं गत्वा कृष्णस्य सुहृदः सान्त्वयति। नन्दयशोदे स्नेहेन तं पूजयतः, गोपाश्च बान्धवानां कुशलं कृष्णस्मरणं च पृच्छन्ति। विरहपीडिता युवतिगोप्यः कृष्णप्रतिज्ञासु संशयं व्यक्त्वा तस्य आलिङ्गनादिस्मरणेन विलपन्ति; बलरामः सामोपायेन कृष्णस्य गुह्यसन्देशान् निवेद्य ताः सान्त्वयति। मधु-माधवमासयोः व्रजवसन्तरात्रिषु रमते। चन्द्रप्रकाशे यमुनोपवने वरुणव्यवस्थया वारुणी प्रादुर्भवति; बलरामः पीत्वा स्त्रीभिः क्रीडति। यदा यमुना आह्वानं न शृणोति तदा हलाग्रेण तां कर्षति, नालिकाभिः प्रवाहं नयति; नदीदेवी शरणं गत्वा विमुच्यते। यमुनायाः परिवर्तितमार्गः प्रमाणं भवति, व्रजसौहार्दात् पुनर्यादववृत्तान्तप्रवाहं प्रति कथा प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलभद्र: कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थित: । सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठ: प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कुरुश्रेष्ठ, भगवान् बलभद्रः सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठो रथमास्थाय नन्दगोकुलं प्रययौ॥
Verse 2
परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दित: ॥ २ ॥
चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिश्च परिष्वक्तो रामः पितरावभिवाद्याशीर्भिरभिनन्दितः॥
Verse 3
चिरं न: पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वर: । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रै: सिषिचतुर्जलै: ॥ ३ ॥
[नन्दयशोदे प्रार्थयामासतुḥ—] “दाशार्ह! जगदीश्वर! सानुजः त्वं चिरं नः पाहि।” इत्युक्त्वा श्रीबलराममङ्कमारोप्य आलिङ्ग्य नेत्रजैर्जलैः सिषिचतुः॥
Verse 4
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान् बलरामः गोपवृद्धान् विधिवद् अभिवन्द्य, यविष्ठैश्च सादरं नमस्कृतः, यथावयः यथासख्यं यथासम्बन्धं च सर्वान् स्मितहस्तग्रहादिभिः समुपेत्य। अथ विश्रान्तः सुखमासीनोऽभवत्; तं पर्युपागता गोपाला प्रेमगद्गदया गिरा स्वेष्वनामयं पप्रच्छुः, स च तेषां कुशलं पप्रच्छ—कमलपत्राक्षे कृष्णे सन्न्यस्ताखिलराधसः॥
Verse 5
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान् बलरामः गोपवृद्धान् विधिवद् अभिवन्द्य, यविष्ठैश्च सादरं नमस्कृतः, यथावयः यथासख्यं यथासम्बन्धं च सर्वान् स्मितहस्तग्रहादिभिः समुपेत्य। अथ विश्रान्तः सुखमासीनोऽभवत्; तं पर्युपागता गोपाला प्रेमगद्गदया गिरा स्वेष्वनामयं पप्रच्छुः, स च तेषां कुशलं पप्रच्छ—कमलपत्राक्षे कृष्णे सन्न्यस्ताखिलराधसः॥
Verse 6
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान् बलरामः गोपवृद्धान् विधिवद् अभिवन्द्य, यविष्ठैश्च सादरं नमस्कृतः, यथावयः यथासख्यं यथासम्बन्धं च सर्वान् स्मितहस्तग्रहादिभिः समुपेत्य। अथ विश्रान्तः सुखमासीनोऽभवत्; तं पर्युपागता गोपाला प्रेमगद्गदया गिरा स्वेष्वनामयं पप्रच्छुः, स च तेषां कुशलं पप्रच्छ—कमलपत्राक्षे कृष्णे सन्न्यस्ताखिलराधसः॥
Verse 7
कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते । कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विता: ॥ ७ ॥
[गोपाः ऊचुः—] “राम! कच्चिन्नः सर्वे बान्धवाः कुशलमासते? राम! कच्चिद् यूयं दारसुतान्विताः अस्मान् स्मरथ?”॥
Verse 8
दिष्ट्या कंसो हत: पापो दिष्ट्या मुक्ता: सुहृज्जना: । निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रिता: ॥ ८ ॥
दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्जनाः। निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रिताः॥
Verse 9
गोप्यो हसन्त्य: पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृता: । कच्चिदास्ते सुखं कृष्ण: पुरस्त्रीजनवल्लभ: ॥ ९ ॥
गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृताः। कच्चिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः॥
Verse 10
कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च स: । अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति । अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुज: ॥ १० ॥
कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः। अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति। अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः॥
Verse 11
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄनपि। यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो॥ ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्नसौहृदः। कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम्॥
Verse 12
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄनपि। यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो॥ ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्नसौहृदः। कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम्॥
Verse 13
कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वच: कृतघ्नस्य बुधा: पुरस्त्रिय: । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर- स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुरा: ॥ १३ ॥
कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वचः कृतघ्नस्य बुधाः पुरस्त्रियः । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर-स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुराः ॥ १३ ॥
Verse 14
किं नस्तत्कथया गोप्य: कथा: कथयतापरा: । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव न: ॥ १४ ॥
किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव नः ॥ १४ ॥
Verse 15
इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदु: स्त्रिय: ॥ १५ ॥
इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः ॥ १५ ॥
Verse 16
सङ्कर्षणस्ता: कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमै: । सान्त्वयामास भगवान् नानानुनयकोविद: ॥ १६ ॥
सङ्कर्षणस्ताः कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमैः । सान्त्वयामास भगवान् नानानुनयकोविदः ॥ १६ ॥
Verse 17
द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च । राम: क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥
द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च । रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥
Verse 18
पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना । यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृत: ॥ १८ ॥
यमुनोपवने पूर्णचन्द्रकिरणैः स्निग्धे कौमुदीगन्धवायुनोपलालिते, स्त्रीगणैः परिवृतो भगवान् बलरामो रेमे।
Verse 19
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । पतन्ती तद् वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९ ॥
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् प्रस्रवमाणा तद्वनं सर्वं स्वमधुरगन्धेनाध्यवासयत्।
Verse 20
तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बल: । आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभि: समं पपौ ॥ २० ॥
तस्य मधुधाराया गन्धं वायुनोपहृतं बलोऽघ्राय तत्रोपगत्य ललनाभिः समं पपौ।
Verse 21
उपगीयमानो गन्धर्वैर्वनिताशोभिमण्डले । रेमे करेणुयूथेशो माहेन्द्र इव वारण: ॥ २१ ॥
गन्धर्वैरुपगीयमानो वनिताशोभिमण्डले, करेणुयूथेशो माहेन्द्रो वारण इव बलरामो रेमे।
Verse 22
नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषु: कुसुमैर्मुदा । गन्धर्वा मुनयो रामं तद्वीर्यैरीडिरे तदा ॥ २२ ॥
तदा व्योम्नि दुन्दुभयो नेदुः, गन्धर्वाः कुसुमैर्मुदा ववृषुः, मुनयश्च रामं तद्वीर्यैरीडिरे।
Verse 23
उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुध: । वनेषु व्यचरत् क्षीवो मदविह्वललोचन: ॥ २३ ॥
वनिताभिरुपगीयमानचरितो हलायुधो भगवान् क्षीव इव वनेषु व्यचरत्, मदविह्वललोचनः ॥
Verse 24
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया, स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितं बिभ्रत्; ईश्वरः स यमुनां जलक्रीडार्थम् आजुहाव ॥
Verse 25
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
यमुना तु ‘मत्तः’ इति मन्यमाना तस्य वाक्यमनादृत्य नोपाजगाम; ततो बलः कुपितो हलाग्रेण तामनागतां विचकर्ष ह ॥
Verse 26
पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता । नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २६ ॥
पापे, त्वं मामवज्ञाय मयाहुता सती यन्नायासि, किंतु कामचारिणी स्वेच्छया चरसि; अतः लाङ्गलाग्रेण त्वां शतधा नेष्येऽत्र ॥
Verse 27
एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप ॥ २७ ॥
एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनं बलरामं चकिता वाचं उवाच, पादयोः पतिता, हे नृप ॥
Verse 28
राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगत: पते ॥ २८ ॥
[यमुनोवाच] राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम्। यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते॥
Verse 29
परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् । मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २९ ॥
परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम्। मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल॥
Verse 30
ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बल: । विजगाह जलं स्त्रीभि: करेणुभिरिवेभराट् ॥ ३० ॥
ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः। विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवेभराट्॥
Verse 31
कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे । भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्ति: शुभां स्रजम् ॥ ३१ ॥
कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे। भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम्॥
Verse 32
वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम् । रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारण: ॥ ३२ ॥
वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम्। रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः॥
Verse 33
अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना । बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि ॥ ३३ ॥
अद्यापि, राजन्, यमुनाकृष्टवर्त्मना बहुधा प्रवहन्ती यमुनैव दृश्यते; अनन्तवीर्यस्य बलस्य पराक्रमं सा सूचयतीव हि।
Verse 34
एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे । रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम् ॥ ३४ ॥
एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे; रामस्याक्षिप्तचित्तस्य व्रजयोषितां माधुर्यैः।
Frequently Asked Questions
Their speech is the hallmark of viraha-bhakti: intense love expresses itself as complaint, irony, and apparent reproach, yet the mind cannot leave Kṛṣṇa for even a moment. In Bhāgavata theology, such “contrary” emotions are not mundane fault-finding but deepen remembrance (smaraṇa) and reveal the gopīs’ exclusive dependence (ananya-śaraṇatā).
It shows poṣaṇa and divine reciprocity: Kṛṣṇa does not abandon His devotees’ hearts, and He arranges consolation through His elder brother. Balarāma functions as the stabilizing, supportive principle (Saṅkarṣaṇa)—protecting the devotional community and sustaining Vraja’s emotional continuity within the broader narrative of Dvārakā.
On the līlā level, Yamunā disregards His summons, and the Lord asserts His authority playfully yet decisively. Theologically, Halāyudha’s act reveals His divine potency over nature and sacred geography: the river’s channels become a visible, enduring marker of līlā. Yamunā’s surrender underscores the Purāṇic theme that even deities honor Bhagavān when His true position is recognized.
In this narration, Kānti appears as a divine personification associated with splendor/beauty who offers royal adornments after Balarāma’s water-sport. The episode highlights the Lord’s aiśvarya (divine opulence) even within pastoral play, and it frames His enjoyment as sanctioned and celebrated by higher cosmic beings.