Adhyaya 62
Ūṣā-Haraṇa, Bāṇāsura’s Pride, and Aniruddha’s Capture (Prelude to Hari–Śaṅkara Conflict)
परीक्षित्प्रश्नप्रेरितः शुकदेवः ऊषा–अनिरुद्धकथां प्रवर्तयति, या हरि–शङ्करयोर्महासङ्ग्रामस्य पूर्वपीठिका भवति। अत्र बाणासुरः बलिपुत्रः, ऐश्वर्यसम्पन्नः, सहस्रबाहुः, शिवभक्तः च; ताण्डववाद्यसेवया शङ्करं तोषयित्वा शोणितपुररक्षणं लभते, तथा शिवसमसमेन युध्यमानस्य ध्वजभङ्गभविष्यद्वाणी कृष्णं सूचयति। अनन्तरं ऊषा स्वप्ने नीलमेघश्यामं पद्मनेत्रं युवानं ददर्श; योगसिद्धिसम्पन्ना सखी चित्रलेखा वृष्णीन् आलेख्य तं अनिरुद्धं कृष्णपौत्रं ज्ञात्वा द्वारकातः आनयति। गूढप्रेमविहारः प्रवर्तते; रक्षिभिः कन्याचारभङ्गो निवेदिते बाणः क्रुद्धः आगच्छति। अनिरुद्धः रक्षिणो जयति, किन्तु बाणेन नागपाशेन बद्धः; एषा बन्धनकथा पराध्याये कृष्णप्रत्युत्तरं हरि–शिवयुद्धं च उपनयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तम: । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत् सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तम: । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत् सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच बाण: पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मन: । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ तस्यौरस: सुतो बाण: शिवभक्तिरत: सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रत: । शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ॥ तस्य शम्भो: प्रासादेन किङ्करा इव तेऽमरा: । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच बाण: पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मन: । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ तस्यौरस: सुतो बाण: शिवभक्तिरत: सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रत: । शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ॥ तस्य शम्भो: प्रासादेन किङ्करा इव तेऽमरा: । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ २ ॥
Verse 3
भगवान् सर्वभूतेश: शरण्यो भक्तवत्सल: । वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ३ ॥
भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः । वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥
Verse 4
स एकदाह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मद: । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
स एकदाह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मदः । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥
Verse 5
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥ ५ ॥
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥
Verse 6
दो:सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥ ६ ॥
दो:सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥
Verse 7
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवु: ॥ ७ ॥
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवु: ॥
Verse 8
तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्ध: केतुस्ते भज्यते यदा । त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ ८ ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रः क्रुद्धोऽब्रवीत्—मूढ! यदा त्वं मत्समेन सह संयुगं करिष्यसि तदा ते केतुः भज्यते; तत् युद्धं तव दर्पं नाशयिष्यति।
Verse 9
इत्युक्त: कुमतिर्हृष्ट: स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधी: ॥ ९ ॥
इत्युक्तः स कुमतिः हृष्टः, नृप, स्वगृहं प्राविशत्; गिरिशस्यादेशं प्रतीक्षन् स्ववीर्यनशनं कुधीः।
Verse 10
तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा ॥ १० ॥
तस्य बाणस्य दुहिता ऊषा नाम, स्वप्ने प्राद्युम्निना सह रतिं लेभे; सा तं कान्तं प्रागदृष्टश्रुतं अपि।
Verse 11
सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् ॥ ११ ॥
सा तत्र तमपश्यन्ती ‘क्वासि कान्ते’ इति वादिनी, सखीनां मध्ये सहसा उत्तस्थौ; विह्वला व्रीडिता च भृशम्।
Verse 12
बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीमूषां कौतूहलसमन्विता ॥ १२ ॥
बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डः, तस्य च सुता चित्रलेखा; सा ऊषायाः सखी कौतूहलसमन्विता सखीम् ऊषां पप्रच्छ।
Verse 13
कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथ: । हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥ १३ ॥
चित्रलेखोवाच—कं त्वं मृगयसे सुभ्रु? कीदृशस्ते मनोरथः? अद्यापि, राजपुत्रि, न ते हस्तग्राहं कञ्चन नरं मया उपलक्षितम्॥
Verse 14
दृष्ट: कश्चिन्नर: स्वप्ने श्याम: कमललोचन: । पीतवासा बृहद्बाहुर्योषितां हृदयंगम: ॥ १४ ॥
ऊषोवाच—स्वप्ने मया कश्चिन्नरः दृष्टः श्यामः कमललोचनः। पीतवासा बृहद्बाहुः, योषितां हृदयंगमः॥
Verse 15
तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । क्वापि यात: स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १५ ॥
तमेवाहं मृगये कान्तं, पाययित्वा अधरं मधु। क्वापि यातः; स्पृहयतीं मां क्षिप्त्वा वृजिनार्णवे॥
Verse 16
चित्रलेखोवाच व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ १६ ॥
चित्रलेखोवाच—व्यसनं तेऽपकर्षामि; त्रिलोक्यां यदि भाव्यते। तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता; तमादिश॥
Verse 17
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १७ ॥
इत्युक्त्वा चित्रलेखा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान्। दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत्॥
Verse 18
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
हे महीपते, मनुष्येषु चित्रलेखा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिं रामकृष्णौ च व्यलिखत्। प्रद्युम्नं दृष्ट्वोषा लज्जिता, अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्य ह्रिया अवाङ्मुखी अभवत्; स्मयमाना ‘सोऽसौ, असौ एव’ इति प्राह।
Verse 19
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
हे महीपते, मनुष्येषु चित्रलेखा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिं रामकृष्णौ च व्यलिखत्। प्रद्युम्नं दृष्ट्वोषा लज्जिता, अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्य ह्रिया अवाङ्मुखी अभवत्; स्मयमाना ‘सोऽसौ, असौ एव’ इति प्राह।
Verse 20
चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ २० ॥
चित्रलेखा योगिनी कृष्णस्य पौत्रं तमाज्ञाय, हे राजन्, विहायसा द्वारकां कृष्णपालितां ययौ।
Verse 21
तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् ॥ २१ ॥
तत्र सुपर्यङ्के सुप्तं प्राद्युम्निं योगमास्थिता। गृहीत्वा शोणितपुरं नीत्वा सख्यै प्रियं अदर्शयत्।
Verse 22
सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २२ ॥
सा तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना। दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्।
Verse 23
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
ऊषा भक्त्या अनिरुद्धं परार्ध्यवस्त्रैः स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिश्च, पानभोजनभक्ष्यैर्मधुरवाक्यैश्च शुश्रूषया समर्चयामास।
Verse 24
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
स कन्यापुरे गूढो निवसन् तया शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया ऊषया अपहृतेन्द्रियः सन् अहर्गणान् न बुबुधे।
Verse 25
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
यदुवीरेण भुज्यमानां व्रतभ्रष्टां तां ऊषां दुरवच्छदैर्हेतुभिराप्रीतां लक्षयां चक्रुः।
Verse 26
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
भटाः बाणासुरं राजानम् आवेदयामासुः—“राजन्, वयं ते दुहितुः कन्यायाः कुलदूषणं विचेष्टितं लक्षयाम।”
Verse 27
अनपायिभिरस्माभिर्गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे ॥ २७ ॥
अनपायिभिरस्माभिः प्रभो गृहे गुप्तायाः कन्यायाः पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्यायाः दूषणं कथं जातं न विद्महे।
Verse 28
तत: प्रव्यथितो बाणो दुहितु: श्रुतदूषण: । त्वरित: कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम् ॥ २८ ॥
ततः स्वदुहितुः श्रुतदूषणात् प्रव्यथितो बाणासुरः त्वरितं कन्यकागारं जगाम। तत्र स यदूनां गर्वभूतं श्रीअनिरुद्धं ददर्श॥
Verse 29
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
बाणासुरः पुरतः कामात्मजमिव भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरं पद्मनेत्रं बृहद्भुजं ददर्श। कुण्डलकुन्तलप्रभया स्मितावलोकैश्च मण्डितं तद्वदनं बभौ॥
Verse 30
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
स तु प्रियया सहाक्षैर्दीव्यन्तं तस्याः शुभया सह तदङ्गसङ्गात् स्तनकुङ्कुमलिप्तां मधुमल्लिकास्रजं बाह्वोर्मध्ये दधानं तस्याग्र आसीनं ददर्श। एतद् दृष्ट्वा बाणासुरो विस्मितोऽभवत्॥
Verse 31
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभि- र्भटैरनीकैरवलोक्य माधव: । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३१ ॥
तं प्रविष्टं बहुभिर्भटैः शस्त्रिणोऽनीकैर्वृतं दृष्ट्वा माधवः। मौर्वं परिघमुद्यम्य व्यवस्थितो जिघांसया, यथान्तको दण्डधर इव॥
Verse 32
जिघृक्षया तान् परित: प्रसर्पत: शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजा: प्रदुद्रुवु: ॥ ३२ ॥
तान् गृहीतुं जिघृक्षवः परितः प्रसर्पतः स शूकरयूथपो यथा शुनोऽहनत्। ते तेन हन्यमाना भवनाद् विनिर्गत्य निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्राणत्रासात् प्रदुद्रुवुः॥
Verse 33
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौत्सीत् ॥ ३३ ॥
बाणासुरो बलिनन्दनो बली स्वसैन्यं घ्नन्तं श्रीअनिरुद्धं कुपितो नागपाशैर्बबन्ध। ऊषा तद्बन्धनं श्रुत्वा शोकविषादविह्वला अश्रुपूर्णनेत्रा रुरोद॥
Frequently Asked Questions
Bāṇāsura is the powerful son of Bali Mahārāja, ruling Śoṇitapura and favored by Lord Śiva due to his devoted service. His importance lies in how his Śiva-bhakti, when mixed with intoxication of strength (mada), becomes the narrative catalyst for conflict with the Yadus. His pride invites Śiva’s prophetic warning that his flag will be broken by Śiva’s equal—setting the stage for Kṛṣṇa’s decisive intervention and the theological demonstration of the Lord’s supremacy and compassion.
Citralekhā uses both practical discernment and yogic siddhi. After hearing Ūṣā describe her dream-lover’s divine features (dark-blue complexion, lotus eyes, yellow garments, mighty arms), she draws accurate portraits of celestial beings and then the Vṛṣṇis of Dvārakā. Ūṣā identifies Aniruddha by emotional recognition. Citralekhā then travels via mystic skyway to Dvārakā and transports the sleeping Aniruddha to Śoṇitapura, illustrating how siddhi can function as an instrument within providential narrative—though not necessarily as a mark of spiritual maturity.
Aniruddha’s heroism easily disperses ordinary soldiers, but Bāṇāsura employs a specialized mystic weapon—nāga-pāśa (serpentine binding ropes)—to restrain him. In Bhāgavata narrative logic, such temporary reversals highlight the Lord’s larger orchestration: Aniruddha’s capture becomes the immediate cause for Kṛṣṇa and the Yadus to arrive, thereby fulfilling Śiva’s earlier prediction and moving the story toward the impending confrontation that will subdue Bāṇa’s pride while preserving the Lord’s devotees.
Ūṣā’s dream functions as a līlā-device that initiates mādhurya-rasa while also signaling divine arrangement beyond ordinary social planning. The dream establishes an irresistible attraction prior to physical meeting, emphasizing that relationships in Kṛṣṇa’s dynastic sphere often unfold under providential impetus. At the same time, the resulting secrecy and breach of royal decorum create the ethical and political tension that drives the plot toward Kṛṣṇa’s public intervention and the restoration of dharma through rightful resolution.