Adhyaya 60
Kṛṣṇa Teases Rukmiṇī; Her Devotional Reply and the Lord’s Assurance
द्वारकायाः अन्तःपुरे श्रीरुक्मिणी स्वहस्तेन चामरव्यजनैः शयितं श्रीकृष्णं परिचरति, गृह्यभक्तेः स्नेहमयं भावं प्रकाशयन्ती। ततः भगवान् क्रीडया विपरीतानि वचनानि वदति—शिशुपालादीन् महाबलान् नृपान् त्यक्त्वा किमर्थं माम् अवरणं निर्धनं लोकानुपयुक्तं च वरितवतीति, अन्यं योग्यं पतिं वृणुयादिति च सूचयन्। एषा परिहासोऽस्य परीक्षाशुद्ध्यर्थः; तद्वाक्यैः रुक्मिणी शोकाकुला मूर्च्छां गच्छति, तस्मिन्नेवैकान्ताश्रयत्वं दर्शयन्ती। करुणया भगवान् तां समुत्थाप्य सान्त्वयति, परिहासेनैवोक्तमिति स्वीकृत्य तस्याः प्रत्युत्तरं श्रोतुमिच्छामि इति वदन्। रुक्मिणी तत्त्वदृष्ट्या प्रत्याह—त्वमेव परब्रह्म, सर्वसम्पदां परं, मोक्षलक्ष्यं, संन्यासिनां नृपाणां च शरणं; तव महिमानं न जानन्ति ये तेऽन्यं वरं गृह्णन्ति। तुष्टः कृष्णः तस्याः निष्कपटभक्तिं प्रशंसति, निष्कामभक्तिं सकामोपासनातः पृथक्करोति, पूर्वसमर्पणं स्मारयन् गृहलीलाः प्रवर्तयति, द्वारकायां अन्यराणीनां चरितप्रसङ्गं च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनै: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—कर्हिचित् जगद्गुरुं पतिं सुखमासीनं स्वतल्पस्थं भैष्मी सखीजनैः सह व्यजनेन पर्यचरत्।
Verse 2
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वर: । स हि जात: स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वज: ॥ २ ॥
अजोऽप्येष परमेेश्वरः स्वलीलया विश्वं सृजति पालयति चान्ते ग्रसति; स्वधर्मसेतूनां गोप्यर्थं यदुवंशेऽवतीर्णः।
Verse 3
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिण्याः अन्तर्गृहं मुक्तादामविलम्बिवितानैर्मणिदीपैश्च सुभ्राजितम्। मल्लिकादिपुष्पमालाभिर्भृङ्गनादितं जालरन्ध्रैः प्रविष्टैश्चन्द्रकिरणैः शुचि शोभितम्। पारिजातवनगन्धवायुनोद्यानशालिनागुरुधूपैर्जालरन्ध्रविनिर्गतैः सुरभि। तत्र सा पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे सुखासीनं जगदीश्वरं पतिं शुश्रूषत।
Verse 4
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिण्याः अन्तर्गृहं मुक्तादामविलम्बिवितानैर्मणिदीपैश्च सुभ्राजितम्। मल्लिकादिपुष्पमालाभिर्भृङ्गनादितं जालरन्ध्रैः प्रविष्टैश्चन्द्रकिरणैः शुचि शोभितम्। पारिजातवनगन्धवायुनोद्यानशालिनागुरुधूपैर्जालरन्ध्रविनिर्गतैः सुरभि। तत्र सा पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे सुखासीनं जगदीश्वरं पतिं शुश्रूषत।
Verse 5
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिण्याः अन्तर्गृहं मुक्तादामविलम्बिवितानैर्मणिदीपैश्च सुभ्राजितम्। मल्लिकादिपुष्पमालाभिर्भृङ्गनादितं जालरन्ध्रैः प्रविष्टैश्चन्द्रकिरणैः शुचि शोभितम्। पारिजातवनगन्धवायुनोद्यानशालिनागुरुधूपैर्जालरन्ध्रविनिर्गतैः सुरभि। तत्र सा पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे सुखासीनं जगदीश्वरं पतिं शुश्रूषत।
Verse 6
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिण्याः अन्तर्गृहं मुक्तादामविलम्बिवितानैर्मणिदीपैश्च सुभ्राजितम्। मल्लिकादिपुष्पमालाभिर्भृङ्गनादितं जालरन्ध्रैः प्रविष्टैश्चन्द्रकिरणैः शुचि शोभितम्। पारिजातवनगन्धवायुनोद्यानशालिनागुरुधूपैर्जालरन्ध्रविनिर्गतैः सुरभि। तत्र सा पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे सुखासीनं जगदीश्वरं पतिं शुश्रूषत।
Verse 7
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् । तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
सखीकरात् रत्नदण्डं वालव्यजनम् आदाय देवी रुक्मिणी तेन स्वामिनम् ईश्वरम् उपासां चक्र, तं वीजयामास च॥
Verse 8
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता । वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार- भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
मणिनूपुराभ्यां क्वणयती, अङ्गुलीय-वलय-व्यजनाग्रहस्ता, अच्युतसमीपे रुक्मिणी रेजे। वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहारभासा, नितम्बधृतया परार्ध्यकाञ्च्या च शोभिता॥
Verse 9
तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं निरीक्ष्य या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा । प्रीत: स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ- वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
तां श्रियमिव अनन्यगतिं रूपिणीं निरीक्ष्य हरिः प्रीतः स्मयन्। लीलया धृततनुः सन्, तस्याः अनुरूपरूपां दृष्ट्वा, अलक-कुण्डल-निष्ककण्ठ-वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां प्रति एवम् आबभाषे॥
Verse 10
श्रीभगवानुवाच राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभि: । महानुभावै: श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितै: ॥ १० ॥
श्रीभगवान् उवाच—राजपुत्रि, त्वम् लोकपालविभूतिभिः तुल्यैः भूपैः, महानुभावैः, श्री-रूप-औदार्य-बलैः उर्जितैः, इप्सिता आसीः॥
Verse 11
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् । दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
तान् प्राप्तान् अर्थिनः, चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान्, भ्रात्रा स्वपित्रा च दत्तान् हित्वा, कस्मात् नः असमान् ववृषे?
Verse 12
राजभ्यो बिभ्यत: सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बलवद्भि: कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गताः। बलवद्भिः कृतद्वेषाः प्रायस्त्यक्तनृपासनाः॥
Verse 13
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् । आस्थिता: पदवीं सुभ्रु प्राय: सीदन्ति योषित: ॥ १३ ॥
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम्। आस्थिताः पदवीं सुभ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः॥
Verse 14
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रिया: । तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः। तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे॥
Verse 15
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भव: । तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयो: क्वचित् ॥ १५ ॥
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः। तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्॥
Verse 16
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया । वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभि: श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया। वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा॥
Verse 17
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् । येन त्वमाशिष: सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् । येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
Verse 18
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपा: । मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रज: ॥ १८ ॥
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपाः । मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः ॥ १८ ॥
Verse 19
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम् ॥ १९ ॥
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम् ॥ १९ ॥
Verse 20
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुका: । आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रिया: ॥ २० ॥
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः । आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः ॥ २० ॥
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
Verse 22
इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मन: प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् । आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु- श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
एवं त्रिलोकेशपतेः स्वात्मनः प्रियस्य देव्याः पूर्वमश्रुतमप्रियम् श्रुत्वा सा भीता हृदि जातवेपथुः दुरन्तचिन्तां प्राप्य रुदती जगाम।
Verse 23
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितै: । आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदु:खरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
सुजातपदा नखारुणश्रिया भुवं लिखन्ती, अञ्जनासितैरश्रुभिः कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ आसिञ्चती; अधोमुखी तस्थौ, अतिदुःखेन रुद्धवाक्।
Verse 24
तस्या: सुदु:खभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधिय: सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धेः हस्तात् श्लथद्वलयतः व्यजनं पपात; विक्लवधिया देहः सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायुविहता केशान् प्रविकीर्य पतितः।
Verse 25
तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: प्रियाया: प्रेमबन्धनम् । हास्यप्रौढिमजानन्त्या: करुण: सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनं, हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सन् ताम् अन्वकम्पत।
Verse 26
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुज: । केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
पर्यङ्काद् अवरुह्याशु चतुर्भुजः तामुत्थाप्य, केशान् समुह्य, पद्मपाणिना तद्वक्त्रं प्रामृजत्।
Verse 27
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
अश्रुपूर्णे नेत्रे स्तनौ च शोकाश्रुभिरुपहतौ प्रमृज्य, भक्तानां गतिः परमेश्वरः, हे राजन्, अनन्यविषयां सतीं स्वभार्यां बाहुना आश्लिष्य; सान्त्वनाविद् प्रभुः कृपया कृपणां रुक्मिणीं, हास्यप्रौढ्या भ्रमच्चित्ताम् अतदर्हां, सान्त्वयामास।
Verse 28
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
अश्रुपूर्णे नेत्रे स्तनौ च शुचाश्रुभिरुपहतौ प्रमृज्य, हे राजन्, अनन्यविषयां सतीं भार्यां प्रभुराश्लिष्य; सान्त्वनाविद् सतां गतिः श्रीकृष्णः कृपया कृपणां रुक्मिणीं, हास्यप्रौढ्या भ्रमच्चित्ताम् अतदर्हां, सान्त्वयामास।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्वद्वच: श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—मा मा वैदर्भ्य असूयेथाः; जाने त्वां मत्परायणाम्। त्वद्वचः श्रोतुकामेन, अङ्गने, क्ष्वेल्याचरितमिदं मया कृतम्॥
Verse 30
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरं मुखं, कटाक्षेपारुणापाङ्गं, सुन्दरभ्रुकुटीतटं च निरीक्षितुमपि मे अभिलाषः आसीत्॥
Verse 31
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन्नर्मैरीयते याम: प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम्—यत् प्रियया सह नर्मभिः यामः, हे भीरु भामिनि, नीयते॥
Verse 32
श्रीशुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता । ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, भगवता सैव वैदर्भी परिसान्त्विता; तत्परिहासोक्तिं ज्ञात्वा प्रियत्यागभयं जहौ॥
Verse 33
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
भगवन्मुखं वीक्षन्ती सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन, ऋषभं पुंसां प्रति रुक्मिणी बभाष, हे भारत॥
Verse 34
श्रीरुक्मिण्युवाच नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्न: । क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीश: क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
श्रीरुक्मिण्युवाच—अरविन्दविलोचन, नन्वेवमेतत्; अहं वै विभूम्नो भगवतोऽसदृशी। क्व स्वमहिम्न्यभिरतो त्र्यधीशो भगवान्, क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा॥
Verse 35
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्त: शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । नित्यं कदिन्द्रियगणै: कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
सत्यं, उरुक्रम, भयादिव गुणेभ्यः समुद्रेऽन्तः शेते; उपलम्भनमात्र आत्मा शुद्धचेतसा हृदि सुप्त इव दृश्यसे। नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं; त्वत्सेवकैर्नृपपदं तमोऽन्धं विधुतम्॥
Verse 36
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं; नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम्। यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य, भूमन्, तवेहितमथो अनु ये भवन्तम्॥
Verse 37
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्या: । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धा: प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
निष्किञ्चनोऽसि भगवन्, यतो हि त्वत्तोऽन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। बलिभुजोऽपि ब्रह्मादयः सुराः तुभ्यं बलिं हरन्ति। ये तु धनान्धाः विषयतृप्त्यनुरक्ताः, ते त्वां मृत्युरूपं न जानन्ति; किन्तु बलिभुजां देवानां त्वं परमप्रियः, तेऽपि तव प्रियाः।
Verse 38
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमय: फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुचितो भवत: समाज: पुंस: स्त्रियाश्च रतयो: सुखदु:खिनोर्न ॥ ३८ ॥
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा, त्वमेव परमफलम्। त्वदाप्तये सुमतयः कृत्स्नं सर्वं विसृजन्ति। विभो, तेषामेव भवतः समाजः समुचितः; न तु स्त्रीपुरुषयोः रतिजन्यसुखदुःखयोः आसक्तानाम्।
Verse 39
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
न्यस्तदण्डमुनिभिः गदितानुभाव, त्वं जगतामात्मा परमात्मेति च मे ज्ञातम्। आत्मदानपर्यन्तकृपानिधे, तस्मात् त्वमेव मे वृतः। भवद्भ्रुवोदीरितकालवेगेन ध्वस्ताशिषो ब्रह्मरुद्रशक्रादीन् विहाय, कुतोऽन्येषु वरेषु मे स्पृहा।
Verse 40
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् । सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्न: ॥ ४० ॥
गदाग्रज, त्वद्वचो जाड्यमेव। शार्ङ्गनिनदेन भूपान् विद्राव्य त्वं मां जहर्थ। सिंह इव स्वबलिं पशून् निवार्य स्वभागं गृह्णाति। अतः भूपभयात् समुद्रं शरणं प्रपन्न इति वचनं तव न युक्तम्।
Verse 41
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य- जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् । राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिता: किम् ॥ ४१ ॥
त्वत्सङ्गवाञ्छया नृपशिखामणयः अङ्गवैन्यजायन्तनाहुषगयादयः ऐक्यपत्यं राज्यं विसृज्य वनं विविशुः। अम्बुजाक्ष, ते तव अनुपदवीं प्राप्य कथं इह सीदन्ति?
Verse 42
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध- माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् । लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टि: ॥ ४२ ॥
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध- माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् । लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टि: ॥ ४२ ॥
Verse 43
तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्ग: ॥ ४३ ॥
तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्ग: ॥ ४३ ॥
Verse 44
तस्या: स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टा: स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्या: । यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
तस्या: स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टा: स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्या: । यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
Verse 45
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
Verse 46
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टे: । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह न: परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टे: । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह न: परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
Verse 47
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन । अम्बाया एव हि प्राय: कन्याया: स्याद् रति: क्वचित् ॥ ४७ ॥
नाहं तव वचांसि मिथ्येति मन्ये, मधुसूदन। अम्बायाः प्रसङ्गे यथा, प्रायः कन्यायाः क्वचित् पुंसि रतिः स्यात्॥
Verse 48
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् । बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युत: ॥ ४८ ॥
व्यूढायाः अपि पुंश्चल्यायाः मनो नवं नवं अभ्येति। बुधः असतीं न बिभृयात्; तां बिभ्रन् उभयच्युतः स्यात्॥
Verse 49
श्रीभगवानुवाच साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
श्रीभगवानुवाच— साध्वि राजपुत्रि, श्रोतुकामैः त्वं मया प्रलम्भिता। मयोदितं यदन्वात्थ, सर्वं तत् सत्यमेव हि॥
Verse 50
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि । सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद ॥ ५० ॥
यान् यान् कामयसे कामान् मयि अकामाय, भामिनि। सन्ति हि एकान्तभक्तायाः तव, कल्याणि, नित्यदा॥
Verse 51
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे । यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे। यद्वाक्यैः चाल्यमानायाः न धीः मयि अपकर्षिता॥
Verse 52
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया । कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
यद्यपि अहम् अपवर्गदः, तथापि ये कामात्मानः दाम्पत्यसुखार्थं तपोव्रतचर्याभिः मां भजन्ति, ते मम मायया मोहिता भवन्ति॥
Verse 53
मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् । ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वात्निरय: सुसङ्गम: ॥ ५३ ॥
मां प्राप्य अपवर्गसम्पदां च स्वामिनं, ये केवलं सम्पद एव वाञ्छन्ति, ते मन्दभागाः; इन्द्रियासक्तत्वात् निरयेऽपि ताः सम्पदो लभ्यन्ते, तेषां निरयः सुसङ्गम इव॥
Verse 54
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलै: । सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुष: स्त्रिया: ॥ ५४ ॥
दिष्ट्या, हे गृहेश्वरि, त्वया सकृन्मयि कृतानुवृत्तिः भवमोचनी; एषा खलैः सुदुष्करा, विशेषतः दुराशिषः असुंभरायाः निकृतिं जुषः स्त्रियाः॥
Verse 55
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले । प्राप्तान् नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि, मानिनि। त्वं स्वविवाहकाले समागतान् नृपान् अविगणय्य, उपश्रुतसत्कथस्य मे रहोहरः सन्देशेन द्विजं प्रस्थापितवती॥
Verse 56
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् । दु:खं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या नैवाब्रवी: किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
युधि निर्जितस्य भ्रातुः विरूपकरणं, प्रोद्वाहपर्वणि च अनिरुद्धविवाहदिने अक्षगोष्ठ्याम् तद्वधं च; ततः समुत्थं दुःखम् असहः, अस्मदयोगभीत्या त्वं किमपि नैवाब्रवीः—तेन मौनेन वयं जितास्ते॥
Verse 57
दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्र: प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयाम: ॥ ५७ ॥
दूतेन त्वया आत्मलाभाय सुविविक्तो मन्त्रः प्रस्थापितः; मयि चिरायिते सति शून्यमिदं जगदिव मन्यसे। अनन्ययोग्यं देहमिदं जिहासितुमिच्छसि; तवैतादृशी महिमा नित्यं तिष्ठतु—वयं तव भक्तिं प्रतिनन्दयामः।
Verse 58
श्रीशुक उवाच एवं सौरतसंलापैर्भगवान् जगदीश्वर: । स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सौरतसंलापैर्भगवान् जगदीश्वरः। स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन्॥
Verse 59
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव । आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरि: ॥ ५९ ॥
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव। आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरिः॥
Frequently Asked Questions
He speaks in jest as līlā to remove subtle pride and to relish the devotee’s exclusive dependence. The episode shows that Kṛṣṇa’s “contrary speech” is not cruelty but mercy (anugraha): it draws out Rukmiṇī’s siddhānta-filled devotion, proving her mind cannot be pulled from Him even when emotionally shaken.
Rukmiṇī argues that worldly kings are subject to time, fear, and sense desire, whereas Kṛṣṇa is the Supreme Soul, the final aim of life, and the very source of all wealth and authority (including Brahmā and Śiva’s power). Therefore choosing Kṛṣṇa is not romantic preference but spiritual discernment: the jīva’s true interest is shelter at His lotus feet.
Śiśupāla, Śālva, Jarāsandha, Dantavakra, and Rukmī are cited as embodiments of royal pride and hostility to Bhagavān. Their presence in the dialogue underscores the canto’s recurring contrast: political power without devotion becomes antagonism to dharma, while Kṛṣṇa’s protection (poṣaṇa) curbs the strength of the wicked and safeguards His devotees.
It deepens the portrayal of Kṛṣṇa’s domestic life as a teaching arena: the Lord remains self-satisfied yet reciprocates with each queen uniquely. The conclusion explicitly transitions to His similar household conduct in other palaces, preparing readers for further accounts of His queens, progeny, and the dharmic-social dimensions of His Dvārakā līlā.